«Qarajal bandasy» atanǵan kóterilis

Aqsýattaǵy «Qarajal bandasy» kó­terilisiniń uıymdastyrýshysy, jetek­shisi Tɵleýbaı Beısenbiuly boldy. Tɵleýbaı arysy Zaısan, berisi Aıakɵz, Kɵkpekti ɵńirleriniń narazy jurttarymen baılanysyp, mańyna 3 myńdaı adamdy toptas­tyryp, bılikke qarsy qarýly kɵteri­lis bastaıdy. 1929 jyldyń kúzinde kóteri­lis sharyqtaý shegine jetip jeńiliske ushyrap, kóterilisshiler Qytaı asyp ketýge májbúr bolady. (Tarıhqa toly Tarbaǵataı. Ǵ.Irgebaev)

Sońynda ańyzy da, deregi de molynan qalǵan «Qarajal bandasy» kóteri­lisi bolǵan negizgi oshaq orny «Qısyq­tyń Qarajaly» taý bókterindegi qan­dy qyrǵyn áli de ǵylymı túrde tereń zerttelip, óz baǵasyn tolyqtaı almaı otyrǵandyǵy shyndyq. Sol oqıǵaǵa qa­tysty qolǵa túsken arhıv qujaty ne­gizinde jyldar qoınaýynda kónergen tarıh betterinen derek keltirýdi jón kórdik.

«Kóshpeli qazaq halqyn jerge oty­ryq­shylandyrý týraly ereje» – 1924 jyly 17 sáýirdegi Búkilreseılik OAK men RKFSR HK Keńesiniń kóshpeli, jar­ty­laı kóshpeli jáne otyryqshylana bas­ta­ǵan qazaq sharýalaryn jerge ornalastyrý tártibin dáıektep kórsetken qujaty. «Ereje» boıynsha qazaqtyń kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli sharýalaryn jerge jappaı ornalastyrý, olarǵa jaıylym, malǵa qajetti shóp bolmaı qal­ǵan jaǵdaıda paıdalanatyn saqtyq pishen jer telimderin berý, otyryqshylandyrý­dy memleket esebinen júrgizý kózdeldi. Oty­ryqshylanatyn qojalyqtar úshin ­10 jyldyq merzimge nesıe berý, olardy bes jylǵa deıin salyqtyń barlyq túrinen bosatý, olarǵa tuqym, qural-saıman jáne mal sharýashylyǵy qurylystary men mekenjaı salýǵa qajetti qurylys materıaldaryn tegin berý eskerildi. Alaıda «Ereje» sharttary burmalanyp, is jú­zinde durys oryndalmady. Kerisinshe, 1925 jyly aýyl ishine taptyq syna qaǵý, aýylda «Kishi qazan» tóńkerisin jasaý naýqandaryna baǵdar alyndy. Baılardy kámpeskeleý, kedeı-kepshikti ujymdyq sharýashylyqqa kúshtep engizý júrgizildi. Bul saıası naýqandardyń májbúr etý sıpaty basym edi. Qazaqstandaǵy keńestik ozbyrlyqqa qarsylyq bildirgen halyq qozǵalystary aıaýsyz basyp-janshyldy. El-jurttyń shynaıy múddesine jaýap bermeıtin osynaý úderister qazaq halqynyń 1931-1933 jyldary alapat asharshylyqqa ushyraýyna soqtyrdy...» (Qazaq kóterilisteri. Ensıklopedııa. Almaty 2014, 302 bet.)

1928 jyldyń tamyzynda qabyldan­ǵan «Iri baı sharýashylyqtardyń já­ne jartylaı feodaldardyń mal-múlik­terin tárkileý jáne jer aýdarý týra­ly» atqarýshy bıliktiń qaýlysy «Asy­ra silteý bolmasyn, asha tuıaq qal­ma­syn!»-ǵa ulasqan zulmat zamanda, qol­dan uıymdastyrylǵan ozbyrlyqtan halyqtyń jaǵdaıy kúrt aýyrlap, qa­byrǵasy qaıysqan tusta «Ishten shyqqan jaý jaman» degendeı, qyzyldar úkime­tiniń aıtaǵyna erip úre jónelgen sanasyz, «shash al dese, bas alýǵa» daıyn turatyn, keńestik ıdeologııa shyrmaýyna matasyp, óziniń qandas týystaryn qan qaqsatyp, zar ılete kórsetindige ushyratyp, qolyndaǵy bar-joǵyn tintkizip tárkileýge at salysyp, kámpeskeleý úshin arnaıy quryl­ǵan toptardyń qolshoqparlary bolyp, týystarynan urpaqtyq qarǵys alǵan ózimizden shyqqan sholaq belsendiler kezikti. Osy azǵyndar, jazyqsyz japa shekkendikten jan saýǵalap «arǵy bet» aspaqqa astyrtyn daıyndalyp, kishirek toptarǵa birigip jatqan aǵaıyndary­nyń áreketterin astyrtyn baqylap, jos­par­laryn asyrý joldarynda ornalasqan tosqaýyl otrıad basshylaryna jetki­zip, qanshama rýlastarynyń oqqa ushyp qyrylýyna sebepker bolǵan-dy.

«Qarajal boıyndaǵy qalyń el sol kezdegi úkimet saıasatyna narazylyǵyn uıymdastyrýshylardyń basy bolyp, Semeı óńirin dúr silkintken «Qarajal bandasy» kóterilisine shyqqan. Shyn­dyǵynda Qarajalda bolǵan oqıǵany úkimettiń kámpeskeleý men jappaı oty­ryqshylandyrý jáne eldi eriksiz kol­hozdarǵa uıymdastyrý saıasatyna qar­sy shyqqan kóterilis deýge bolady. О́ıt­keni bul kóteriliske myńnan asa adam qatysypty. Tek qana jaýapqa tartylǵan adam 300-den asa eken. Kóterilis kúsh­pen basylyp-janshylǵan soń О́kpeti, Qyzyl­tas, Qarajal aımaǵynda turatyn erkek kindiktilerdiń barlyǵyn sheti­nen ustap túrmege toǵytyp, tergeýge alǵan eken». (Tortaev Qabdysilám (1928–2004), «О́mir belesteri» estelikter jınaǵynan).

Shyndyǵynda, atalǵan kóterilis aıakóz­dik jáne kókpektilik namysty azamat­tar birigip, bas kótergen iri qarýly qaq­tyǵys bolǵandyǵy belgili. Bala kezi­mizden úlkender aýzynan osy oqıǵaǵa qatysty estip ósken óleń shýmaqtary bar. Qarajal kóterilisi 1930 jyldyń qysynda bastalyp, 1931 jyldyń jazynda jeńilis tabady. Basshylarynyń birazy qutylyp, ustalǵandardyń bári atylady. Sol atylǵandardyń biri Márýa degen qyzdyń aǵasy eken. Áldekimder osy Márýaǵa jazyp berip aıttyrǵan joqtaý:

 «Tóleýbaı basshy, Qatyran,

Maqataı zalym anturǵan.

Momynǵa tıip zalalyń,

Naqaqtan aǵam atylǵan.

Otrıad ketti toqtamaı,

Júre me myltyq oqtamaı.

Ákemdi ustap atqyzǵan,

Tileýiń qurǵyr Toqtabaı.

Qabdyrdyń uly Jumajan,

Shyqpaımyn degen duǵadan

Qyzyldar qaptap ketkende,

Ushyp ta ketken qııadan.

Aqanǵalı, Serikbaı,

Kózim kórdi sherikti-aı.

Osylarǵa ókimet,

Ne qylsa da erikti-aı.

Qasymnyń uly Álipbı,

Qarajalǵa tikken úı.

О́kimetke oq atqan,

Osylarda bar ma mı.

Sybannan kelgen Qyzylbaı,

Qaıǵymen kóńilim buzyldy-aı.

Qolǵa túspeı keter me,

Myń jasaǵan quzǵyndaı.

Aqanǵalı muǵalim,

Halyqqa tıdi zalalyń.

Jazańdy berip aıamaı,

Ádil sot aıtar adalyn.»

Osyndaǵy kóterilis basshylarynyń biri Álipbı – Kenje Kóshimbaı rýynyń dáýletti adamy. Qasymnyń segiz ulynyń úlkeni... (Týǵanov Joldasjan, «Pende» óleńder jınaǵy. Semeı, 2015 j., 220 bet.)

Osy joqtaý óleńde attary atalatyn tulǵalar men sol kóteriliske qatysyp isti bolǵan azamattar jaıly, atalǵan kóterilis qurbandarynyń biri Boǵas bolysy Qarajal taýy turǵyny rýy Kenje – Kó­shimbaı Ajyǵojauly Musaǵul (1892-1931) nemeresi Almas Bolsynbekuly (1958) izdenisi nátıjesinde tabylǵan arhıv qujattary derekterinen naqtylana tústi:

 «Qazaqstan Ortalyq Memlekettik Saıası Basqarý Ortalyǵyna qarasty (PP OGPÝ) is-tergeýshi top «Úshtik» otyrysy hattamasynyń kóshirmesi. 1931 jyl, 15 mamyr».

RKFSR qylmystyq ister kodeksiniń № 4752 is, 58/2-baby boıynsha aıyptalýshylar: Baıtaılaqov Medelbekpen (rýy Kenje – Kóshimbaı) birge aıyptalǵan 106 adam tyńdalyp, olarǵa úkimet tarapynan shyǵarylǵan qorytyndy úkim tómendegideı:

Qozybaev Qasym. 65 jasta

   (rýy Kenje – Kóshimbaı)

Saǵıtov Maqataı. 29 jasta

    (rýy Kenje – Kóshimbaı)

Áńkejanov Qyryqbaı

    (rýy Maltúgel)

Ebijanov Jumaǵul. 39 jasta Táýkebaev О́mirbaı. 40 jasta Tóleńgitov Aqanǵalı. 27 jasta Shalov Seıitqazy. 45 jasta Toıkın Salhan. 45 jasta Nazarbekov Dyńǵalı. 47 jasta Naýryzbaev Qabdolla. 35 jasta

      (rýy Kenje – Lepes)

Mekebaev Mustafa. 41 jasta Kókimov Qarabas Belgın Ádilhan. 32 jasta Turlybekov Beketaı nemese

       Shegebaev

О́mirbekov Qalı. 61 jasta Beısenbın Sadyq Qasenov Janysbaı Maılaqov Ábish Ajyǵojın Musaǵul. 39 jasta

     (rýy Kenje – Kóshimbaı)

(tek Saǵıtov M, Áńkejanov Q, Tó­leńgitov A, Nazarbekov Dyńǵalıdyń dú­nıe-múlikteri tárkilenbesin). Qalǵan­daryniki tolyqtaı tárkilenip, barlyǵy atylsyn!»

Tómendegi tizimde kórsetilgender qyl­­­mystyq istiń 58/2-tarmaǵy boıynsha 10 jylǵa bas bostandyqtarynan aıyry­lyp, konslagerge qamalǵandar:

Baı­taı­laqov M., Qusaıynov M., Botar­bekov O., Qaramesov O., Tekeme­sov I., ­Esenǵojın S., Ybyraev A., Ápseıitov M., Saǵymov K., Saǵymov R., Isın G., Kún­bosynov K., Muqamadıev M., Túsip­janov O., Qarataev D., Kezdik-­ baev D.,­ ­Otynshınov K., О́tejanov S., Aıto­la­qov Ý., Maıylqanov K., Serishev K., Orysbaev A..

Tómendegi tizimde kórsetilgender qyl­­­­­­mystyq istiń 58/2-tarmaǵy boıynsha bas bo­s­­tandyqtarynan aıyrylyp, 5 jyl­­ǵa kons­lagerge qamalǵandar:

Ter­likbaev T., Jumataev B., Jeksen­baev J., Sydyqov A., Nazarbekov S., Jańsabaev M., Dúısenbaev J., Nur­seıitov N., Qaı­shanov S., Tólegenov M., Dúısenbaev N.

Tómendegi tizimdegiler atalǵan is bo­­ıynsha 3 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, konslagerge qamalǵandar:

Joldybaev B., Qudaıbergenov B., Ishanov M., Muqashev M., Jumadilov K., ­ Jamanaev M., Toqbaev M., Qabyshev B., Shaǵylov K., Qasenov B., Itaıaqov A., Rahımov A., Tilebaev M., Qasymqanov B., Dámenov O., Álepıev S., Bazarbekov M., Jyldasov O., Qýmashev N., Bazarov M., Ámrın B., Júnisov B., Tursaǵulov T., Ábilhanov Q., Qojambetov M., Toq- baev J., Baıbolov S..

Al Qomytaev Sh., Ákejanov S., Aq­shalov D., Qarajanov O., Qalbanov A., Ál­hanov Sh., Belgın M. Qazaqstannan tys­qary aımaqqa 5 jylǵa jer aýdarylsyn.

Ebijanov D., Júndibaev, Baıbolov Q., Dórtýylbaev Á., Serkın, Nazarov M., Imanbekov K., Nuǵymanov K., Ámirqanov, Amanbaevtardy 3 jylǵa konslagerge qa­maýǵa úkim shyǵarylǵan.

105) Baıbolov Súleımen 36 jasta. Kókpekti aýdanyna qarasty №3 aýyl tur­ǵyny, nadan, úılengen, sottalmaǵan, kedeı, partııaǵa ótpegen. Aǵasy kóterilis basshysy Qatyran Baıbolovtyń sońynan erikti túrde erip, Kókpekti bandylarymen aıakózdikter arasyndaǵy baılanystardy jetkizip turýdy uıymdastyrǵan. О́zine taǵylǵan aıypty tolyqtaı moıyndady.

106) Ajyǵojın Musaǵul 39 jasta. №6 aýyl turǵyny, saýatty, úılengen, áleýmettik jaǵdaıy baı qataryna jatady.

Ol tómendegi ister boıynsha kináli bolyp tabylady.

Aýyldardy aralap úgit-nasıhat júrgizip, bandy quramyna qosylýǵa eldi jumyldyrǵan. Qarýly qaqtyǵys bastalǵan tus­ta ban­dylarǵa áskerı keńes berip, basshy­lyq rólin atqarǵan.

О́zine taǵylǵan aıyppen kelisip, kiná­sin moıyndady».

Joqtaýda esimi aıtylǵan Qatyran Baıboluly basynda aýyldyq ýchaskelik ishki ister bólimi saqshysy qyzmetin atqarǵan. Bandylar quramyna engen tusta qýǵynnan qashyp Qarajal taýy irgesindegi Boǵas ózeniniń oń jaǵynda­ǵy «Qos qyzyl» atalatyn qabaqtyń bir saıyndaǵy úńgirdiń qabyrǵasyn jartylaı taspen qalap, bekinis jasap jasyrynyp, uzaq ýaqyt qolǵa túspegen. Qa­pyda el arasyndaǵy qyzyldar­­dyń jansyzy qolǵa túsirip, ortalyq­qa tap­­syrǵan. Inisi Súleımen ekeýiniń 3 jyl­­­ǵa sottalǵandyqtary joǵarydaǵy ti­­zim­de kórsetilgen.

Joqtaýdaǵy «Maqataı zalym» – Maqa­taı Saǵıtuly 29 jasynda atyl­ǵandyǵy joǵarydaǵy tizimde kórsetilgen.

«Aqanǵalı muǵalim» Aqanǵalı Tóleń­gitov. 27 jasynda atylǵandyǵy joǵa­rydaǵy tizimde kórsetilgen.

«Qasymnyń uly Álipbı, Qarajalǵa tikken úı». Negizgi qarýly qarsylyq kór­setýshilerdiń biri. Qolǵa túspeı, Qytaı­ǵa ótip ketý sebepti 65 jastaǵy ákesi Qa­sym Qozybaıuly atylǵandyǵy joǵary­da­ǵy tizimde kórsetilgen.

«Sybannan kelgen Qyzylbaı» – Aıakóz aımaǵynan kelgen top basshysy.

A.Musaǵulov jeke arhıv qoryndaǵy «Qarajal bandasyna» qatysyp, isti bol­ǵan 106 kóterilisshige qatysty derekti saraptaǵanda urys dalasynda oqqa ushyp ólgenderden bólek, tutqynǵa túsip, qa­tań tergeýlerden keıin atý jazasyna kesilip, jer aýdarylyp, konslagerge qamalǵandardyń kópshiligi Zaısan ýezine qarasty Boǵas, О́kpeti bolystary tur­ǵyndary men Aıakóz aýdanynan kelgen kóterilisshiler ekendigi naqtylan­dy. Onyń ishinde isti bolǵandardyń basym bóligi Qarajal taýy saı-salasymen Ba­zar ózenin boılaı qonystan­ǵan Boǵas bo­lysyna qarasty Kenje atasy urpaq­tary ekendigi baıqalady. Atalǵan rý­dyń kónekóz qarııalary Qarajal kóte­ri­lisin uıymdastyrýshylardyń biri Tóle­baı Myqaýuly (1901-1969) kóterilis qu­ryqtalǵan tusta ebin taýyp, Úrjar ólke­sine izin jasyryp úlgerýi sebepti aman qalǵandyǵyn aıtady.

Aldaǵy ýaqytta atalǵan kóteriliske qatysty jan-jaqty etnografııalyq jáne ǵylymı zertteýler júrgizilip, «Qarajal bandasy» kóterilisi tarıhı oqıǵa retinde ólke tarıhynan ózindik ornyn tabary sózsiz.

 

Serikbosyn SADYQOV,

Á.H.Marǵulan atyndaǵy

arheologııa ınstıtýtynyń

ǵylymı izdenýshisi

 

Almaty

 

Sýrette: «Qatyran bandy» beki­nisiniń qazirgi kórinisi. Úńgirdiń uzyndy­ǵy 4 metr; bıiktigi 1,7 m; úńgir qýysy 2 metr shamasynda.