О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary men 80-shi jyldardyń alǵashqy jartysyndaǵy bizdiń qoǵamdyq ómirdiń kezeńi tarıhta “toqyraý kezeńi” degen atpen qalǵany barshaǵa málim. Bir jaǵynan alǵanda, aıdahardaı aıdyny álemge tanylǵan alyp Keńes Odaǵy dep atalatyn memlekettiń quramynda mamyrajaı ómir súrip jatqanymyz ras bolatyn.Tamaq toq, kóılek kók. “Sen tımeseń, men tımen, badyraq kóz” degendeı, ózimizben ózimiz tirshilik taýqymetinde júrip jatqanbyz. Sosıalıstik mindettemeler asyra oryndalady. Qoılarymyz tek egizden qozdap jatady. Eńbek erleriniń mártebesi asqaq. Orys tilin ábden meńgerdik. Orys ádebıetin túbin túsire oqydyq. Birtutas keńes halqy degen jańa qaýymdastyqtyń ajyramas quramyna qaryshty qadammen kirdik. “Qazan tóńkerisine deıin qazaq degen jurt nadan bolǵan, ne tarıhy, ne ilip alar mádenıeti joq halyq eken. 22 ǵana qazaqtyń joǵary bilimi bolypty. Olardyń da elge tıgizgen paıdasy aýyzǵa alýǵa turmaıdy eken. Revolıýsııa bizge azattyq, teńdik áperdi, kózimiz ashyldy. Orys halqy bolmasa qaıter edik. Kósemge, Kommýnıstik partııaǵa myń san rahmet” degen sııaqty urandardy, ıdeologııalyq nanym-senimderdi ábden sanamyzǵa quıyp alǵan kezimiz edi. Ekinshi jaǵynan alǵanda, ulttyq rýhymyz óshýge aınalǵan, tilimiz otbasylyq deńgeıge túsken, ult esebindegi bolashaǵymyz kúńgirt, tipti ózimizden ózimiz jerinýge bet qoıǵan kezeń edi. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynda qoıylǵan Ázirbaıjan Mámbetovtiń spektaklderin kórgende, qoıý bulttyń arasynan jarq etken kúnniń shýaǵyndaı bolǵan “Dos-Muqasannyń” ánderin tyńdaǵanda nemese Ilııas Esenberlınniń “Kóshpendilerin” oqyǵanda ǵana bir sátke eleń etip qalatynbyz. “Osy biz kimbiz, qaıda ketip baramyz?” degen suraqtar ultjandy azamattardyń kóńilinde túıtkil bolyp júrgeni ras bolatyn. Árıne, ult taǵdyry, ult namysy qabyrǵasyn qaıystyratyn, jan-dúnıesin kúızeltetin, kórgeni men bilgeni kóp azamattar barshylyq bolǵanymen, olardyń oıyn ashyq aıtýǵa, pikir bildirýge nemese belgili bir is-áreketke qulshynýǵa múmkindikteri múlde joq edi. Sonaý “otyz jetiden” qalǵan úreı, elýinshi jyldardyń basyndaǵy ashy sabaq oı-sanada bekem oryn alǵan bolatyn. Onyń ústine búkil júris-turysyń, aıtqan sóziń, árbir qımylyń ashsa alaqanda, jumsa judyryqta turǵanda tyrp etý qaıda?
Al jastarymyz, shynynda da, júıeli tereń bilim alyp kele jatqan edi. Ásirese, matematıka men fızıkany, jańa tehnıka men tehnologııany ıgerýge qulshynys edáýir ilgerilegen bolatyn. Shet dúnıemen baılanys qanshama shektelgen, óz tirshiligimiz qanshama tuıyqtalǵan bolǵanymen, álemdik aqparattyq keńistiktiń áserinen múlde shetqaqpaı qalmaǵan jastardyń kóńil-kúıi, arman-muraty shekaradan asyp, el aspanynan joǵarylap ketken edi. Biraq siresip turǵan ıdeologııalyq qursaýdy buzý ońaı bolsyn ba?
Sóıtip, bir qaraǵanda tutasyp, momaqan keıipte ómir súrip jatqandaı bolyp kóringenimen, qoǵamnyń tirshiligi ishteı yzaǵa, qaıshylyqqa, ultaralyq daý-janjalǵa, qym-qıǵashtyqqa tolyp, úlken daýyldyń aldynda typ-tynysh bola qalǵan teńizdiń sýyndaı kórinetin. Qoǵam qozǵalysty, silkinisti, úlken bir betburysty qalap turǵan kez edi desek, artyq aıtpaǵanymyz. Mine, osyndaı tusta qazaqtyń ulttyq sanasynyń oıanýyna, oı men sanadaǵy serpiliske jol ashýyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı yqpal jasaǵan qoǵamdyq qubylystardyń biri – Qazaq televızııasynda halqymyzdyń aıaýly da kórnekti uldarynyń biri Saǵathan Áshimbaevtyń (ony bizder Saǵat dep ketkenbiz) uıymdastyrýymen 1983-1985 jyldary aı saıyn júrgizilgen “Júrekten qozǵaıyq” dep atalatyn habarlar sıkly der edik.
Saǵatty sonaý QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetinde oqyp júrgen kezden-aq jaqsy biletin edik. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ekinshi jartysynda QazMÝ-daǵy Sultanǵalı Sadyrbaev jetekshilik etetin M.Áýezov atyndaǵy ádebı birlestik Almaty qalasyndaǵy ádebıetke qumar izdenimpaz jastar jıi bas qosyp, pikir alysyp júretin qyzǵylyqty ári bedeldi qoǵamdyq orta bolatyn. Ár basqosýda qadaý-qadaý áńgimeler aıtylyp, qyzý pikirtalastar bolyp jatatyn. Ár jıynda kózáınek kıgen, orta boıly, qyzý qandy, tereń oıly stýdent sóz alyp, aǵyl-tegil sóıleıtin. Sheshendigine, tereń bilimine, aıtqan oılarynyń tushymdylyǵyna tań qalatyn edik. Bul Saǵat Áshimbaev edi. Birte-birte baıaǵydan birge júrgen syrlas dostardaı aralasyp kettik. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda qurylyp, tez arada ataǵy keńge jaıylyp ketken “Báısheshek” ádebı birlestiginiń otyrystary men ádebı keshterinde Saǵat óz kýrstastary Nurlan Orazalın, Jumataı Jaqypbaev, Jarasqan Ábdirashev, Qajytaı Ilııasov, t.b. birge qatysyp júrdi. Ol qashanda fılosofııalyq oıynyń tereńdigimen, ótkirligimen daralanatyn. Odan keıingi kezde “Lenınshil jas” sııaqty jastar arasynda asa bedeldi basylymda jaýapty qyzmetter atqara júrip, ádebıet synyna, eldiń rýhanı álemine qatysty qadaý-qadaý, qulash-qulash mańyzdy maqalalar jarııalap, tez arada-aq kópshilik nazaryna ilinip, tanymal qaıratker dárejesine kóterilgen edi. Onyń oıynsha, ádebı synshy fılosofııa tarıhyn jaqsy ıgerip, erkin oılaı bilýi qajet bolatyn. Joǵaryda atalǵan telehabardy uıymdastyrar tusta ol Avtorlardyń quqyǵyn qorǵaý agenttigin basqaryp júrgen.
Saǵathannyń belgilegen ýaqytynda biz Qazaq televızııasyna keldik. QazMÝ-da oqytýshylyq qyzmet atqaratyn, belgili tarıhshy, óner tarıhynyń bilgiri, sol kezde búkil joǵary mektep ustazdary men stýdentteriniń qurmetine bólengen “Jeti mýza” qoǵamynyń jetekshisi Baqtajar Mekishev osynda eken. Kózáınek kıgen, at jaqty, tolqyndy shashy ózine tym jarasatyn ortadan uzyn boıly, qaratory azamatty Saǵat bizge Ǵabdolla Qulqybaev degen ǵalym-dáriger dep tanystyrdy. Birden aıta ketetin nárse, keıinnen Ǵabdollamen týǵan aǵa-baýyrdaı tabysyp kettik, qazaqtyń salt-dástúrin, án-kúıin, ónerin tereń biletin, aǵyl-tegil sheshen sóıleıtin, dombyrany sheber tartatyn, kúı shertip, Arqanyń ánderin babyna keltirip oryndaıtyn besaspap azamat eken. Ǵabdolla keıingi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi bolyp saılandy. Uzaq jyldar Qaraǵandy qalasynda qyzmet istegenin bilemiz. Qaıtys bolǵanyn estigende “áttegen-aıymyz” júregimizde turdy, tek “ımandy bolsyn, azamat edi” dedik.
Tórteýmizben shurqyrasa amandasqan Saǵat tolqyp tur eken: “Qazaq televızııasynyń basshylyǵyna myń rahmet, bizge múmkindik týdyryp, úlken senim artyp otyr. Habarlar sıklynyń atyn uly Abaıdyń “Júrekten qozǵaıyq” degen ǵajap tirkesimen atasaq dep otyrmyn”. Shynynda da júrekten qozǵap, halyqty oıatatyn, jan-dúnıesine sáýle sebetin ýaqyt jetken joq pa? Árıne, júrekten qozǵaý biz úshin de ońaı bolmas. Batyl, tereń pikir aıtady, oı qozǵaıdy dep, ózderińizdi burynnan biletin bolǵan soń osy habarǵa táýekel jasap birge baraıyq dep shaqyryp otyrmyn. Baqtajar aǵa men Ǵabdollaǵa tilekterin aıta keldi de: “Al, Ábeke, fılosofııa degen uly ǵylymnyń úlken, bedeldi ókilisiz, ulttyń bolashaǵy úshin ter tógip júrgen azamatsyz, siz aıtar paıym-tujyrymdardy halyq kútip otyr. Uleke, joǵary oqý ornynda basshylyq qyzmette stýdent jastardyń tárbıesimen tikeleı shuǵyldanyp júrsiz, olardyń kóńil áýenin, maqsat-muratyn jaqsy bilesiz, onyń ústine tehnıkalyq pen rýhanılyqtyń ara qatynasyn zerttep júrgen ǵalymsyz. Sizge de túser salmaq az emes. Qysqasy, baýyrlar, jolymyz aq, isimiz sátti bolsyn!” – dep bitirdi alǵashqy sózin. Televızııa tarapynan bul habarǵa jaýapty aqyn, jýrnalıst Júrsin Ermanov eken. Al habarlardyń tikeleı redaktory bolyp jýrnalıst Átına Ysqaqova bekitilipti.
Sonymen úlken iske kirisip kettik. Alǵashqy habardy “Biz qandaımyz? Qazaq jurtynyń osy qoǵamdaǵy alǵany, jetkeni, jetistigi qandaı? Joǵaltqany qaısy?” degen máseleler tóńireginen bastadyq. Sosıalıstik qoǵamnyń ultqa bergen jetistikteri qatarynda, eń áýeli, bilim deńgeıiniń artqanyn, jańa sıpattaǵy mádenıet pen ádebıette, adamı qarym-qatynasta qol jetken tabystar bar ekenin aıta kelip, ulttyq múddeniń kúńgirt qalǵanyn, ózimizdi ózimiz tanyp bilý máselesi shetqaqpaılyqqa ushyrap otyrǵanyna kóńil bóldik. Odan keıingi habarlarda bizdi syńarjaqtylyqqa uryndyryp, etekten tartyp jatqan qubylystarǵa egjeı-tegjeıli toqtaldyq. Bul rette qoǵamda oryn alyp otyrǵan toǵysharlyq, uranshyldyq, kózboıaýshylyq, naýqanshyldyq, ásirequmarlyq, teńgermeshilik, dańǵazalyq, shenqumarlyq, maqtanshaqtyq sııaqty san alýan qubylystardyń eldik bolmysymyzǵa tıgizip jatqan keri áserlerin ashýǵa tyrystyq. Soǵan oraı enjarlyq, beıjaılyq, nemquraıdylyq, nemkettilik, jalqaýlyq sekildi kereǵar qubylystardyń tirshilik saltyna boılaı enip, úırenshikti jaǵdaılarǵa aınalyp bara jatqany batyl synǵa alyndy. Al ultymyzdyń asyl marjandaı ádet-ǵurpy, salt-dástúri umytylyp, ınabattylyqtyń ornyn dórekilik, sezimtaldyq pen sergektiktiń ornyn qarabaıyrlyq pen qaradúrsindik basyp bara jatqany óz aldyna áńgime nysanyna aınaldy. Osyndaı qubylystardan qaıtsek aryla alamyz, barar taý, basar jerimiz qaısy bolmaq degen máseleler tóńireginde pikirler aıtylyp jatty. Osy áńgimelerdiń barlyǵynyń astarynda ult taǵdyry, ult múddesi, ult rýhyn jandandyrý sııaqty aıǵaılap ashyq aıta almaıtyn, biraq júrek túkpirinde jatqan kókeıkesti oılardyń ushqyndary jalt etip kórinis taýyp jatty.
Ár habar ózindik salmaǵyna, kótergen júgine qaraı mazmuny jaǵynan da, uıymdastyrý formasyna qaraı da ózinshe daralanýyna Saǵat erekshe kóńil bólip otyrdy. Máselen, ádemilikke, sulýlyqqa, ónerge baılanysty habarlarda jaýapty bolyp Baqtajar belgilendi de, túsirilimge qosymsha adamdar tartý, teatrlar men kórmelerden naqty kórinister alýǵa kóńil bólindi. Sondaı-aq ulttyq salt-dástúr, tabıǵı bolmys, jan men tán tazalyǵy týraly habarlarda Ǵabdolla Qulqybaev belsendilik tanytty. Qarııalardyń pikiri, jastardyń tarıhqa, dástúrge qyzyǵýshylyǵy degendeı materıaldar qosymsha daıyndalyp, habarlarǵa qosylyp otyrdy. Stýdent jastardyń ortasyna kelip, pikirtalas keshin uıymdastyryp, olardyń tynys-tirshiligin óz ómirleri, aıtqan oı-pikirleri arqyly kórsetken habarlarymyz da kópshiliktiń kóńilinen shyqty deýge bolady. Onyń kýási – “Júrekten qozǵaıyq” habaryna baılanysty kórermen qaýymnan kelip jatqan hattardyń, pikirlerdiń nópiri. Árbir kelesi habarda aldyńǵy kóterilgen máselelerge qatysty kópshiliktiń hattary men pikirlerine taldaý jasalyp otyrǵanyn da aıta ketken jón.
Osynshama qyrýar isti uıymdastyrýǵa, habarlardyń mazmundy, maǵynaly, jınaqy bolýyna, aıtylǵan pikirler men kótergen máselelerdiń kópshiliktiń sanasyna jetýine Saǵattyń tókken teri, atqarǵan isi ushan-teńiz boldy. Ár habardyń barysyna Saǵat qyzý aralasyp, túıdek-túıdek oı aıtyp, kóterilip otyrǵan máseleniń ótkir, tereń, maqsatty bolýyna baǵyt berip otyratyn. Onyń tereń bilimi, ultjandylyǵy, sheshendigi, oıynyń ushqyrlyǵy kimdi bolsa da beı-jaı qaldyrmaıtyn.
Bir qyzyǵy, bizdiń pikir almasýymyz habar sheńberine jıi-jıi syımaı qalatyn. Sondyqtan da tarap kete almaı, áńgime-dúkenimizdi ary qaraı jalǵastyrǵan kezderimiz de kóp boldy. Telestýdııadan shyqqannan soń taıaý jerdegi qymyzhanaǵa kirip, ystyq baýyrsaqpen qymyz iship, sútti shaı ishe otyryp áńgime ústinde talaı dúnıelerdi aýdaryp-tóńkeretinbiz. Saǵattyń ózi birneshe ret qoıarda-qoımaı óz úıine shaqyryp, tipti mal soıyp, keń, mol dastarqan jaıǵan kezderi de boldy. Saǵattyń jary Shárbanýdyń Sákeńniń ertip kelgen qonaqtaryna degen úlken qurmeti, iltıpaty qandaı deseńizshi! Saǵattyń páteriniń bosaǵasyn attaǵan qonaqpen áńgimesi kitaptan bastalatyn. Bólmeniń qabyrǵalaryndaǵy sóreler qaıysyp turǵan kitaptarǵa toly. Qandaı kitaptar deseńshi! Ekiniń biriniń qolyna túse bermeıtin rýhanı qundy fılosofııalyq dúnıeler. Sórelerdegi kitaptarda úlken júıe, rettilik bar. Keıbir úılerdegideı sánge qoıǵan dúnıeler emes. Kez kelgen kitapty qolyńyzǵa alyp qarasańyz, mindetti túrde Saǵattyń salǵan belgisin, shetine jazyp qoıǵan pikirin, astyn syzǵan joldar men sózderdi tabasyz. “Qashan jáne qaı ýaqytta oqyp úlgergen?” degen tańǵalarlyq suraq kókeıińizde turady.
Áli esimizde, sońǵy habarymyz 1985 jyldyń 29 qazanyna, komsomoldyń týǵan kúnine sáıkes keldi. Taqyrybymyz da jastar uıymynyń shynaıy hal-jaǵdaıy qalaı degen tóńirekte órbidi. Komsomoldyń jastar arasyndaǵy bedeli qandaı, ne tyndyryp jatyr degen suraqqa jaýapty arnaıy túsirilimder arqyly jastardyń ózine aıtqyza otyrý barysynda sol kezdegi ıdeologııamen syıyspaıtyn jańa pikirlerge jol berildi. Aıta ketetin bir jaı, habarlar tikeleı efır arqyly júrgiziletin. Kelesi kúni Saǵatty jáne osy joldardyń avtorlaryn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine shaqyrdy. Úlken partııalyq laýazymdaǵy aǵamyz sózdi qysqa qaıyryp, “Júrekten qozǵaıyq” habary budan bylaı efırge shyqpaıdy, habar toqtady” dedi de, bizdi bólmesinen shyǵaryp jiberdi. Erte me, kesh pe túbi osylaı bolaryn ózimiz de sezip júrgenbiz. Kóp qaıǵyra qoıǵanymyz joq. Eń bastysy, shamamyz kelgenshe halyqtyń, jastardyń oıyna qozǵaý saldyq. “Júrekten qozǵaǵan” isimiz iz-tússiz qalǵan joq, 1986 jyldyń Jeltoqsan kóterilisinen birshama kórinis tapqanyna senimdimiz. Oıǵa alǵan isin aıaǵyna jetkizbeı toqtamaıtyn, únemi izdenýde júretin Caǵat Áshimbaev keıinnen “Qaıta qurý” dep atalatyn Gorbachevtyń dáýirinde “Qaryz ben Paryz” atalatyn áıgili habarlar sıklyn qalyń qaýymǵa tartý etkeni barshaǵa málim.
Qazaqtyń Saǵaty derbes el, táýelsiz ult bolýdy, ulttyq múddeni kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýdy, qazaqtyq bolmysymyzdy aman-esen saqtaýdy armandaǵan qaıratker.
Búgingi zamanda ultjandy bolý ultshyldyq emes. О́ziniń ultyn júregimen súımeı, basqany syılaý jáne qurmetteý múmkin emes. О́ziniń ultyn súıý arqyly onyń tilin, dili men dinin tazalyqta jáne birlikte ustap, shynaıy ultjandy bolǵany abzal. Saǵat Áshimbaev osyndaı ultjandy azamat bolatyn.
О́tken ǵasyrdyń basynda danyshpan oıshyl-aqyn Shákárim Qudaıberdiuly “Bilimdilerge bes saýal” atty maqalasynyń besinshi suraǵynda bylaı depti: “Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara ma? Qaı túrli jaýap berseńiz de dálelińiz ne?” Búgingi kúni kórip otyrǵanymyzdaı, adamdardyń adamshylyǵy, kisiligi, parasattylyǵy, ımandylyǵy buzylyp bara jatqan sııaqty. Oǵan dálel kóp. Adam atymyzdan góri pende degen zatymyz basymyraq bolyp bara jatyr. Bul ultqa, memleketke, ulttyq birlikke úlken qaýip.
Shákárim óziniń “Adamdyq boryshy” degen óleńinde ózi qoıǵan suraqqa bylaı dep jaýap qaıtarady:
“...О́mirińdi sarp qylyp ólgenshe,
Joba tap,
Jol kórset,
Keleshek qamy úshin.
Qaıtadan qaıyrylyp,
Qaýymǵa kelmeısiń.
Baryńdy
Nárińdi,
Tirlikte bergeısiń.
Ǵıbrat alar artyńda iz qaldyrsań
Shyn baqyt,
Osyny uq,
Máńgilik ólmeısiń”.
Qandaı tereń mazmundy jaýap. Biz zaman ótken saıyn árbir adam “baryn, nárin tirlikte berip, ǵıbrat alar artynda iz qaldyryp” otyrsa, shynaıy baqyt osy ekenin tereń uǵynsa eken degen tilektemiz. Adamda jaqsy qasıet bolmasa, oıshyl-fılosof Júsip Balasaǵun aıtqandaı, oǵan baq ta, baqyt ta qonbaıdy. Rýhanı jaǵynan baı adam eshqashan elin, halqyn satpaıdy, óziniń ulttyq bolmysyn keńeıip bara jatqan jahandaný zamanynda taza ustaýǵa bar kúshin salady. Saǵat Áshimbaev ta qazaqty júregimen súıetin ultjandy azamat boldy. Bireýdi jaqsy kórý, bireýdi jan-tánińmen súıý, bireýge jaqsylyq jasaý tek rýhanı baı adamdarda ǵana bolatyn jaqsy qasıet.
Ábdimálik NYSANBAEV, Ulyqpan SYDYQOV.