Qara bazarda da, jyltyraǵan saýda úıinde de, odan bólek san alýan qyzmet kórsetý oryndarynda da klıent quqyǵy jıi taptalatyny belgili. Byltyr arnaıy júrgizilgen saýaldamada el turǵyndary tutynýshylar quqyǵyn jıi buzatyn bes salany atapty. Olar – medısına, temir jol, qalaaralyq jáne halyqaralyq avtotasymal, bilim mekemeleri jáne baılanys qyzmeti. Kinárat týrızm, qoǵamdyq tamaqtaný, turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet sektorlarynda da bar.
Jıi jasalatyn shaǵymdar
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanovtyń ózi «Tutynýshylardyń kórsetilgen qyzmetke kóńili tolmaıtyny áli de bolsa joǵary bolyp tur. Satyp alýshylardy mazalaıtyn suraqtar jyl saıyn qaıtalanýda», dep moıyndaǵan bolatyn.
Byltyrdyń ózinde mınıstrlikke 30 myńǵa jýyq shaǵym joldanǵan. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyqtarǵa 249 mln teńge qaıtarylypty. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń habarlaýynsha, azamattar kásipkerlerge qatysty mynadaı máseleler boıynsha jıi shaǵymdanyp jatady: sapasy tıisti deńgeıdegi nemese tıisti deńgeıdegi emes taýardy qaıtyp alýdan nemese aıyrbastaýdan bas tartý; satýshy nemese taýar týraly aqparatty usynýdan bas tartý; taýardy alǵanyn jáne qajetti sertıfıkaty bar ekenin rastaıtyn qujatty kórsetpeý; jumysty sapasyz oryndaý; qyzmetti sapasyz kórsetý; kelisimshart toltyrý kezinde tutynýshylar quqyn buzý; fors-major jaǵdaıynda kelisimshartty buzý kezinde aldyn ala tólemdi qaıtarýdan bas tartý.
«Satybaldy» tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Serik Momyshevtiń aıtýynsha, tutynýshylar quqyǵyn kóp buzatyndardyń biri de biregeıi mıkroqarjy uıymdary eken.
– Negizinen «Bank jáne bank qyzmetteri týraly» zań talaptary jıi saqtalmaı jatady. Ásirese, «Zaımer», «Tenge KZ», «Koke» sııaqty mıkroqarjy uıymdaryn atap aıta alamyn. Tutynýshylar quqyǵyna beıjaı qaraıtyn mekemeler qatarynda páter jóndeýmen aınalysatyn qurylys uıymdary da bar. EKB Group JShS 3 mln teńgeden asa somadaǵy kelisimshart mindettemesin oryndamaı qoıǵan. Saryarqa aýdandyq soty bolsa, sheshimdi zardap shegýshilerdiń emes, zań buzýshylardyń paıdasyna sheship bergen. Kóp jaǵdaıda mıkroqarjy uıymdarynan nesıe alyp, ony ýaqytyly tóleı almaǵan zeınetkerlerdiń quqyǵyn qorǵap, kómektesýge týra keledi. Is sot oryndaýshylaryna ketip qalsa olar zeınetaqy shotyn buǵattap tastaıdy. Al bul zańǵa qaıshy. Olar zeınetaqy tólemi boıynsha memlekettik ortalyqqa qaǵaz jiberip, óz kezeginde zeınetaqynyń 50 paıyzdan kóp emes bóligi ǵana ustalýy kerek, – deıdi S.Momyshev.
Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy saıasatty qalyptastyrý basqarmasynyń basshysy Oljas Seıitbekov qolǵa alynǵan E-tutynushy onlaın qosymshasy áli óz tıimdiligin kórsete qoımaǵanyn aıtady.
– Onlaın jobanyń basty maqsaty – kásipker men tutynýshy arasynda dáneker bolý. Qazirgi talapqa sáıkes kásipker tutynýshynyń shaǵymyna 10 kún ishinde jaýap berýi kerek. Jaýap bermese ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Joba endi ǵana bastalǵandyqtan birqatar kemshiligi bar. Biz sol qatelermen jumys istep jatyrmyz, – deıdi O.Seıitbekov.
Qoǵamdyq uıymdar jumysy nátıjeli me?
Qazir elimizde tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýdy maqsat etken 50-den asa qoǵamdyq birlestik jumys isteıdi. «Ádilet» qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Tursyn Jaǵyparovanyń aıtýynsha, salada sheshimin tappaı daǵdaryp turǵan máseleler kóp-aq. Sonyń biri – qarjylandyrý problemasy.
– Táýelsizdik alǵaly beri 30 jyl ishinde bul salada úlken nátıjelerge qol jetkize almadyq. Zańǵa 2016 jyly engizilgen ózgeriske sáıkes tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýmen aınalysatyndarǵa demeýshilik jasalmaıdy. Bul bir jaǵynan alǵanda durys ta shyǵar. Sebebi keıbir uıymdar kásipkermen birigip, tutynýshylar quqyǵy nazardan tys qalýy kádik. Alaıda kez kelgen is alǵa jyljý úshin qarjylandyrý kerek. Onsyz kóp sharýa sheshilý kezegin kútip qalady. Sondyqtan bul máselege mınıstrlik te bas aýyrtýy kerek. Taǵy bir aıta keterlik nárse – biryńǵaı aqparattyq júıe de durys jumys istep turǵan joq. Tutynýshylar quqyǵyn sheshý jolynda tek mınıstrlikke súıenbeı, jergilikti bılik organdaryna arnap yńǵaıly júıe jasaýymyz kerek, – deıdi T.Jaǵyparova.
Sondaı-aq S.Momyshevtiń aıtýynsha, tutynýshylar quqyn qorǵaıtyn birlestikter men prokýratýra arasynda bitispes kúres bar.
– Biz isti sotqa nemese tergeý organdaryna deıin jetkizbeı sheshý úshin uıymdarǵa sotqa deıingi aıyptaý jiberemiz. 10 kún bitken soń talap aryzymen sotqa nemese jeke shaǵymmen prokýratýraǵa júginemiz. Al olar bolsa bizdiń pozısııamyzdy qoldaı bermeıdi. Olar bizdi synǵan ýnıtaz ben ydys-aıaq boıynsha ǵana shaǵymdanýǵa quqyly dep esepteıdi. Biraq olar tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý týraly zańǵa tereń úńiler bolsa, azyq-túlik pen jıhaz satyp alýshy adam ǵana tutynýshy emes, bank, jóndeý uıymdary, hımııalyq tazalaý mekemeleri, sulýlyq salondarynyń qyzmetin paıdalanýshylar da tutynýshy ekenin esten shyǵarmaý kerek, – deıdi quqyq qorǵaýshy.
Quqyqty qalaı qorǵaý kerek?
Tap qazir eldegi tutynýshylar sany – 18,7 mln adam. Olar kúnine 6 mln-nan asa taýar satyp alady jáne qyzmetter tutynady.
Zań boıynsha tutynýshylar quqyn qorǵaýdyń úsh satyly júıesi qalyptasqan. Birinshi kezeńde zań aıasynda múddesi taptalǵan tutynýshy tikeleı satýshyǵa (daıyndaýshy, atqarýshy tulǵaǵa) shaǵymdana alady. Bul rette qoǵamdyq birlestikter kómegine de júginýge bolady. Eger bul isten nátıje shyqpasa memlekettik organǵa, ıaǵnı tutynýshylar quqyn qorǵaý komıtetine habarlassa bolady. О́z kezeginde olar bıznes ıesine qatysty ákimshilik shara qoldanady. Úshinshi kezeń – istiń sotta qaralýy. Qos tarap ortaq kelisimge kele almaǵan jaǵdaıda daý-damaıǵa sot aralasady.
Qazirgi kezde «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańǵa túzetýlerdiń 2-paketi ázirlenip jatyr. Komıtettiń habarlaýynsha, jańa talaptar tizbegi ártúrli túsindirmeleri bar quqyqtyq olqylyqtardy, anyq emes normalardy joıýǵa baǵyttalǵan. Pandemııa bastalǵaly beri onlaın saýdanyń óristeýi de osy saladaǵy quqyq buzýshylyqtardy kóbeıtken. 2020 jyly 689 adam ınternet-dúkenderdiń jumysyna jáne onlaın-qyzmetterge qatysty shaǵym bildiripti. Qabyldanǵan sharalardyń arqasynda tutynýshylarǵa 13,2 mln teńge qaıtarylypty. 2021 jyldyń bes aıynda 556 qazaqstandyq júginip, olarǵa 7 mln teńge qaıtadan tutynýshy qaltasyna túsken. Osyǵan baılanysty 2-pakette elektrondy saýdany tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý jónindegi bólim kózdelgen. Mınıstrlik 2025 jylǵa taman tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý salasynda qanaǵattaný deńgeıin 80 paıyzǵa arttyramyz dep belsenip otyr. Sonymen qatar «sannan – sapaǵa» atty ustanymdy serik etken ulttyq tutynýshylar qaýymdastyǵy qurylmaq. Atalǵan qaýymdastyqtyń iske aralasýy tutynýshylar daý-damaıyn sheshýdegi memleket úlesin azaıtpaq.