Qaı kezde bolsyn qoǵamnyń damýyn alǵa jyljytýda jekelegen tulǵalardyń fenomeni erekshe oryn alady. О́z eliniń táýelsizdigi men ultynyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresken iri tulǵalar búkil adamzat órkenıetine mańyzdy úles qosyp keledi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Tarıh tolqynynda» eńbeginde: «Asa kórnekti tarıhı qaıratkerlerdiń, shyn mánindegi memleketshilerdiń tutas bir shoǵyrynyń – jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas kezinde-aq qazaq memlekettiliginiń damý maqsatyn tujyrymdap bergen tulǵalardyń ulttyq múddelerge qyzmet etýiniń uly tarıhı úlgisi kóz aldymyzda tur», dep jazǵanyndaı, qazaq tarıhyndaǵy iri tulǵalardyń qoǵamda alǵan orny men olardyń ult úshin jasaǵan eńbekteriniń mańyzyn kórsete bilý – paryzymyz.
Osy oraıda Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy memlekettiliginiń bastaýynda turǵan kórnekti tulǵa, naǵyz eljandy, ardaqty azamattardyń biri – Názir Tóreqululynyń ultymyzdyń álemdik keńistikte ózindik ornyn ıemdenýge qosqan úlesin atap ótýge tıispiz. О́tken ǵasyrdyń basynda egemen el bolý úshin ólsheýsiz ter tókken Alash qaıratkerin keńirek tanýǵa tek elimiz derbes saıasat júrgize bastaǵan kezde ǵana múmkindik týdy.
«Týǵan halqyn janyndaı jaqsy kórip, tabıǵat molynan bergen qabilet-darynyn, aqyl-bilimin, kúsh-jigerin soǵan adal qyzmet etýdiń izgi murattaryna arnaǵan qazaqtyń saıypqyran perzentteriniń biri, biri emes biregeıi N.Tórequluly bolyp tabylady», degen edi halyq jazýshysy Qaltaı Muhamedjanov dıplomat, saıasatker Taıyr Mansurovtyń «Elshi N.Tóreqululynyń Arabııa dastany» kitabyna jazǵan alǵy sózinde.
Názir Tórequluly Reseı otarshyldyǵynyń Túrkistan halyqtaryna qanshalyqty qasiret alyp keletinin jan-júregimen sezingen. Bul týraly oılaryn ol Tashkentte, Máskeýde shyǵyp turǵan basylymdarda jarııalaǵan maqalalary men bıik minberlerde jasaǵan baıandamalarynda búkpesiz aıtqan. Reseıdiń Túrkistandy shıkizat óndiretin el retinde sanap, onyń mádenı órkendeýine múddeli bolmaǵanyn, qaıta halyqtyń ósip-órkendeýin tejep, kedergi keltirip otyrǵanyn tuńǵysh ret aıtyp, ashyq áshkerelegen. N.Tórequluly – osyndaı saıası áreketteri arqyly XX ǵasyr basyndaǵy uly ózgerister kezeńinde tarıh tolqynymen sahnaǵa shyqqan kúresker. Dúnıetanymy demokratııalyq baǵytta qalyptasqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Jıyrmasynshy jyldary Túrkistan Respýblıkasy Kommýnıstik partııasynyń birinshi hatshysy bolyp saılanýynyń ózi kóp jaıtty ańǵartqandaı. О́ıtkeni ol jyldary Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Mustafa Shoqaı, Muhamedjan Tynyshpaev sekildi «sen tur, men ataıyn» derlik iri tulǵalar Tashkentte shoǵyrlanǵanyn, Názir solardyń qalaýymen jas Túrkistan Respýblıkasy Kompartııasynyń birinshi hatshysy bolyp saılanǵanyn eskersek, onyń orny bólek ekendigine kóz jetkizemiz. Mine, osy bir qıly kezeńde bastalǵan qaıratkerlik jol jalyndaǵan jastyq ǵumyryn qıyp túsken stalındik repressııaǵa deıin jalǵasty. Ol negizinen aǵartýshy, bilgir baspager, el men eldi eldestirgen elshi bolyp ótken ǵasyrda ómir súrgen qazaq zııalylarynyń qaq ortasynda shoqtyǵy bıik turdy. Qandaı qyzmet atqarsa da halyq qamyn jegen qaıratker dárejesinen birde-bir ret aýytqymaı ótti.
Názir Tórequluly – qarymy úlken qalamger. Jastaı jalyndap óleń jazǵan ol alasapyran ýaqytta Torǵaıǵa baryp, «Qazaq muńy» gazetin shyǵardy. 1916-1917 jyldary tolqyǵan Torǵaı kúreskerler shoǵyrlanǵan tóńkerisshil oıdyń besigi bolǵany kópke málim. Demek, Torǵaıda demokratııashyl oıǵa rýhanı tamyzyq bergen, qoǵamdyq oıdyń qozǵaýshysyna aınalǵan Názir Tórequluly. Tashkentte «Temirqazyq» jýrnalyn uıymdastyryp, shyǵaryp turdy. Qalamy ushtalyp, oıy tolysqan ol qazaq, ózbek, tájik tilderinde halyqtyń kókeıkesti máselelerin qozǵap, kóptegen maqala jazyp jarııalady. Bul oraıda ony jalyndy pýblısıst retinde tanımyz.
N.Tórequluly ózbek, tájik tilderinde óz ana tilindeı sóılegen, tatar, bashqurt, qyrǵyz, ázerbaıjan tilderinde oqyǵan, aǵylshyn tilin bilgen, az ýaqytta arab tilin meńgergen polıglot, meńgergen bilimin iske jaratqan úlken ǵalym bolǵan. 1926 jyly Bakýde ótken I túrkologııalyq kongreske arnaıy qatysyp, alfavıt jaıynda baıandama jasaǵan. Onda latyn álipbıin qoldaǵan. Qazaq, ózbek, tájik tilderinde oqýlyq jazǵan. О́miriniń sońynda túrki tilderin salystyra morfologııalyq zertteý júrgizgen. «Túrik halyqtary kindik baspasynyń» bas redaktory kezinde 12 tilde kitap basyp shyǵarǵan.
Názir Tórequluly – Qazaqstandaǵy alǵashqy baspagerlerdiń biri. Ult respýblıkasynda baspa isin uıymdastyrýshy bolǵan ol Máskeýde 1922-1928 jyldary «Kúnshyǵys halyqtary Ortalyq baspasynda» bas redaktor bolyp istedi. Túrki halyqtarynyń maqal-mátelderin, jumbaqtaryn kitap etip bastyrdy.
1918 jyly RKP (b) qataryna ótip, Qoqan Revkomy tóraǵasynyń orynbasary jáne hatshysy boldy. Ferǵana oblrevkomynyń tóraǵasy boldy. 1920 jyly Túrkistan Kommýnıstik partııasy Ýaqytsha ortalyq komıtetiniń múshesi jáne onyń Atqarý bıýrosynyń jaýapty hatshysy qyzmetin atqardy.
1922 jyldyń qyrkúıeginen KSRO OAK janyndaǵy Ortalyq baspanyń basqarma bastyǵy, sonymen birge Máskeý joǵary oqý oryndarynda shyǵys tilderinen sabaq berdi, ǵylymı eńbekter jazdy. Onyń «Buhara Sovettik Halyq Respýblıkasy», «Qoqan avtonomııasy», «Ferǵana máselesi» tarıhı shyǵarmalary bar. О́zbek mektebi úshin alǵashqy oqýlyqtar jazdy. 1923 jyly «Temirqazyq» jýrnalyn shyǵarýdy qolǵa aldy. Bul jýrnal qazaq ádebıetindegi kenjelep qalǵan syn máselesine kóńil aýdara bastady. «Názir joldastyń syny qazaq ádebıetindegi alǵashqy syn dep aıtýǵa bolady» (S.Muqanov. «Qyzyl Qazaqstan». №16, 1923 j).
Kópultty Túrkistan Respýblıkasynyń saıası tynysynda Názir Tórequluly partııalyq jáne memlekettik joǵary bılik tutqalaryn ustaǵan. Jergilikti ult ókilderiniń alǵashqylary qatarynda Túrkistan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanǵan. Odan keıin Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq Atqarý komıtetin (SIK), Oqý-aǵartý halyq komıssarıatyn basqardy. Túrkistan maıdany revolıýsııalyq áskerı keńesine múshe boldy. Sondaı-aq partııa tarıhy ınstıtýtyn óz qolymen uıymdastyryp, onyń organy «Túrki- stannyń qyzyl jylnamasy» jýrnalyn shyǵardy. Memlekettik qurylysty engizýdiń qıynshylyǵyn túsingen T.Rysqulov, S.Qojanov, M.Tynyshpaev, H.Dosmuhamedovter oqý-aǵartý isine asa mán berip, Tashkentte tuńǵysh qazaq joǵary oqý ornyn ashty, bul istiń basynda Názir Tórequluly turdy. Iri laýazymdy qyzmetter atqara júrip, saıası ǵana emes, mádenı is-sharalar boıynsha da oń sheshimder qabyldady. Búkil adamzattyq qundylyqtardy ıgerýdi qadir tutýdy óz ultynyń dástúrimen ushtastyrǵan.
Názir Tóreqululynyń Túrkistandaǵy qyzmeti asa bir kúrdeli kezeńge – jańa qoǵamnyń áleýmettik murattary júzege asyrylǵan aýqymdy áleýmettik synaq ýaqytyna tustas keldi. L.Troskııdiń pikirinshe, jumys barysynda kedergi azdaı, jergilikti saıası toptarǵa «ortalyqtan jiberilgen basshylar… dem berip, jeliktirip, túptiń túbinde óz ústemdigin nyǵaıtty… ortalyqtyń saıasatyna qatysty máselelerden sheber buryp áketip otyrdy…». Mundaı alasapyranda óziniń berik toqtamyn júzege asyrý Názirge ońaıǵa túse qoımady. Áıtse de ol prınsıpine adaldyq tanytyp, eshkimge bas urmady, ultyn, joldastaryn jasytyp, satyp ketpedi. Ádildik ornyǵar degen úmitpen ǵumyr keship, eńbek etti.
Sol qyzyl ımperııa saıasatynyń bel ortasynda júrip musylmandyqty saqtaýdy nasıhattady, qorǵady, qoldady. «Islam jáne kommýnızm» maqalasynda Islam dini mesheý qarańǵylyqta qaldyrady degen qaǵıdany ómirden tájirıbeler keltire otyryp teriske shyǵardy. 1921 jyldyń 7 aqpanynda Úkimet basshysy N.Tórequluly musylman jamaǵatynyń yńǵaıyn baǵyp, búkil Túrkistan Respýblıkasynyń kóleminde demalys kúnin jeksenbiden jumaǵa aýystyrǵan №14 dekretke qol qoıady. Sonymen birge Qurban aıt kúnderin mereke dep jarııalaýy óziniń keýdesin oqqa tikkenmen birdeı edi.
О́kinishke qaraı, N.Tóreqululynyń bul bastamasyn sol dáýirde júzege asyrý múmkin bolmady. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qurban aıt demalys kúni bolyp jarııalandy.
Sonymen qatar Názir Tórequluly Prjevalsk qalasynyń Qaraqol ataýyn qoldaǵan.
Onyń oqý-aǵartý salasyndaǵy atqarǵan jumystary, aıtqan sózderi, jazǵan maqalalary áli de mańyzdy. Kezinde ol eldi saýattandyrýǵa basa nazar aýdaryp, birinshi kezekte jergilikti ulttyq mamandardy daıarlaýǵa erekshe mán bergen edi. Ulttyq mamandar arqyly ulttyq mektepter ashýǵa, ár ulttyń óz tilinde bilim alýyna basa nazar aýdarǵan.
Tashkentte áýeli qazaq aǵartý ınstıtýty atalǵan, keıinnen joǵary pedagogıkalyq ınstıtýtqa aınalǵan oqý ornyn qurýdyń basy-qasynda júrdi. Bul qazaq halqynyń tarıhyndaǵy tuńǵysh joǵary oqý orny edi.
1922-1926 jyldary Máskeýge shaqyrylyp, KSRO halyqtarynyń Ortalyq baspasyn basqardy, ǵylymı-pedagogıkalyq jumysqa aralasqan. Shyǵys eńbekshileriniń Kommýnıstik ýnıversıtetinde (KÝTV) dáris oqyp, biraz ýaqyt osy oqý ornynda prorektorlyq qyzmet atqarǵan. Osy jyldary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev sııaqty aqyl-oı alyptary, «alashordashyldarǵa» qoldaý kórsetkeni úshin ultshyl atandy. Osylaısha, ókinishke qaraı, 1937 jyly naqaqtan jala jabylyp, jazyqsyz atylyp ketti.
О́ziniń qysqa ómirin Názir Tórequluly tolyǵymen ultyna, onyń bolashaǵyna arnady. Sol bir alasapyran zamanda odaqtyq deńgeıde basshylyq qyzmetter atqardy. Sonyń ishinde Túrkistan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy retinde halqymyzdyń jaǵdaıyn, ál-aýqatyn jaqsartý, olardyń rýhanı mádenıetin arttyrý, mádenıet, bilim oshaqtaryn kóbeıtý, jastardy tárbıeleýdegi eńbegi ushan-teńiz. Ol tek qana qazaq halqy emes, búkil túrkitildes halyqtardyń maqtanyshyna aınaldy. О́mir jolynyń qaı kezeńinde bolsyn, halyqpen etene aralasyp, adamdardy mádenıetke, ádebıetke baýlydy. О́zi shyǵaryp otyrǵan gazet, jýrnaldar betterinde jarııalanǵan maqalalary ezilgen halyqtardy jigerlendirip, boılaryna kúsh-qýat berdi.
Túrkistan Ortalyq komıtetiniń tóraǵasy bolyp júrip jerdi paıdalaný jónindegi shyǵarǵan qaýly-qararlary búgingi kúnge deıin óz mańyzyn joıǵan emes. Ásirese jeke qojalyqtar qurý jónindegi oılary búgingi naryq zamanynda iske asýda.
Túrkistan Úkimetin basqaryp turǵanda Túrkistan Respýblıkasynyń Mańǵyshlaq ýezi men Adaı bolysynyń Qazaq Respýblıkasyna berilýin qoldaǵan qararǵa qol qoıyp, oǵan ózgelerdi de kóndire bilgen. Iаǵnı, Mańǵyshlaq ýezi men Krasnovod ýeziniń №4, 5 Adaı bolystaryn О́zbekstan men Túrikmenstannyń aýmaqtyq bólinisine kirgeli turǵan jerinen turmystyq ereksheligi men etnografııalyq quramyna qaraı Qyrǵyz (Qazaq) Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasyna berý týraly №341 dekretti bekitip, qazaq eliniń resmı terrıtorııalyq kartasyna qabyldatqyzǵan. Col kezeńde búgingi Mańǵystaý oblysy Zakaspıı oblysynyń quramynda bolǵan edi. Zakaspııdiń bergi beti – Túrikmenstan, Mańǵystaý jeri bolsa, arǵy beti Daǵystannyń jeri bolatyn. Mundaı tarıhı mańyzy zor qujattyń bastamasynda 1920 jyldyń 16 qazanynda Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Keńesiniń tóraǵasy Názir Tórequluly turǵan edi. Osylaısha, el bolashaǵyn aıqyndaǵan qujatqa qol qoıǵan Alashtyń birtýar ulynyń eren eńbeginiń arqasynda qoınaýyna qut qonǵan qasıetti Mańǵystaý túbegi qazaqtyń baǵyna aınaldy.
1927 jyly 15 jeltoqsanda KSRO Ortalyq Atqarý Komıtetiniń Tóralqasy Názir Tóreqululyn Hıdjazdaǵy (Saýd Arabııasy) elshi etip taǵaıyndaıdy. Segiz aıdan soń Názir jańa qyzmetke Taıaý Shyǵysqa attanady. 1928 jylǵy maýsymda Saýd Arabııasynda KSRO Bas konsýly – Saýd Arabııasyndaǵy KSRO Tótenshe elshisi jáne О́kiletti mınıstri bolyp taǵaıyndalady. 1928 jyldyń 3 qazanynda Mekke qalasynda koroldiń uly Feısal hanzadaǵa senim gramotasyn tapsyrady. Osylaısha, Názir Tórequluly KSRO-daǵy tuńǵysh qazaq elshisi atandy. Jańadan irgesi qalanyp, álemdi tek munaıymen ǵana emes, rýhanı baılyǵymen aýzyna qaratqan Saýd Arabııasyna KSRO-nyń elshisi bolý qarapaıym qyzmet emes edi. Bul elge elshi tańdaýdyń ózi úlken saıasattyń jemisi bolatyn. Taǵaıyndaý aldynda musylmandyǵy, qabileti, bilim dárejesi, qazaq halqynyń ókili ekendigi – bári eskerilgen. Túrkistan Avtonomııasynda oqyp, bilim alǵany, qyzmet istegeni de nazarǵa alynǵan. Sóıtip ol alyp ımperııanyń ókili retinde shetelde 8 jyl boıy qaıratkerlik kórsetti. Elshilik mindetine kirisken N.Tórequluly elshilik janynan emdeý klınıkasyn ashýǵa kúsh salady. Artynsha balalarǵa arnalǵan tis emdeıtin kabınet ashtyryp, Máskeýden Merzon degen mamandy aldyrady.
Elshi Názir Tórequluly arab túbegine kelgende jergilikti saıası ahýal Anglııamen qarym-qatynasqa baılanysty barynsha shıelinisken kezeń edi. Musylman dúnıesiniń jan syryna qanyq, has ımandy, aýzy ýáli elshi ǵalamdyq daý-damaıǵa batyl aralasady. Arabsha bilmeıtin Názir kóp uzamaı aýdarmashysyz-aq baılanys ornata bilgen. Munysy eýropalyq elshilerdi, ásirese, aǵylshyn Bond myrzanyń ózin tańǵaldyrǵan. Sonymen qatar Názir koroldiń asa yqpaldy tulǵasy, qarjy mınıstri Abdýlla Sýleımandy KSRO-men saýda qatynasyn jasaýǵa kóndiredi.
Názir Tóreqululynyń dıplomatııalyq korpýs dýaıeny (bir memlekettegi búkil el elshileriniń jetekshisi) bolyp taǵaıyndalýy aǵylshyndarmen aradaǵy «tarıhı tartysty» óz paıdasyna sheshkendiginiń nátıjesi edi. Osy qyzmette júrip, áldeneshe ret úlken jáne kishi qajylyqqa baryp, musylmandyq paryzyn da óteıdi. Segiz tildi erkin meńgergen azýly eldiń elshisi N.Tóreqululynyń jastaıynan qalyptasqan mámileshil, bitimgershilik qasıeti eki eldiń arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardy bıik satyǵa kótergeni – tarıhı shyndyq.
Akademık, Reseıdiń kórnekti memleket qaıratkeri Evgenıı Prımakov óz eńbekterinde: «Qaısybir memleketke qatysty saıası baǵdarymyz kóbine onyń kimniń ári qalaı júzege asyrýyna qatysty keledi. Bul rette KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti elshisi Názir Tóreqululynyń orny aıryqsha ekendigi daýsyz. Sol jyldardaǵy basshylyqtyń Islam jerindegi óz ókili retinde, birinshiden, dinı náziktikti tereńnen túsinetin, ekinshiden, asa zııaly, bilimdar, revolıýsııa isine adal memleket qaıratkerin durys tańdaǵan kadr saıasatyn atap ótýge mindettimiz. Bul ózin tolaıynan aqtaǵan tańdaý edi. Názir Tórequluly 8 jyl boıyna (1928-1936) óz elin Saýd Arabııasyna laıyqty tanyta bildi – bul sol ýaqyttaǵy rekordtyq merzim», dep atap ótken.
XX ǵasyrdyń bas kezinde qoǵamdyq, memlekettik isterge aralasa bastaǵan qazaq zııalylary ulttar arasyndaǵy teńsizdikti joıýǵa, oqý, bilim, mádenıet, ǵylym, tehnıka salasynda artta qalǵan jergilikti halyqtardy alǵa súıreýge umtyldy. О́ziniń bilim dárejesi, kúreskerlik tájirıbesi, musylman elderi órkenıetin jaqsy biletindigi jaǵynan N.Tórequluly ózge zamandastarynan oq boıy ozyq turdy.
N.Tóreqululynyń KSRO dıplomatııasy men saıası tarıhyndaǵy alar orny erekshe ekendigine qaramastan, Alash arystary S.Qojanov, T.Rysqulov, S.Seıfýllın sııaqty, N.Tórequluly da keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń qurbany boldy. Bir aıyrmashylyǵy, N.Tórequluly derbes memleket qurýdy armandaǵan alashordalyqtardyń quramynda bolǵany úshin emes, musylman elderi ókilderimen tyǵyz baılanysta bolǵany jáne musylmandyq dindi saqtap qalýdy úgittegeni úshin keńestik jendetterdiń qolynan mert boldy. Biraq kesh bolsa da 1958 jyly tolyǵymen aqtaldy. Halqyna qaltqysyz qyzmet etip, artyna óshpeıtin mol mura qaldyrǵan N.Tóreqululynyń juldyzy jyl ótken saıyn nurlanyp, jarqyraı bermek. Ult rýhyn ulyqtaǵan halqymyzdyń asyl azamatyn keıingi urpaq jadynda máńgi saqtaǵany abzal.
Osy oraıda aldaǵy ýaqytta názirtaný salasynda búginge deıin atqarylǵan ıgilikti ister jalǵasyn taba tússe deımiz. Sebebi Názir Tóreqululynyń ǵıbratty ómiri men qyzmeti tereń zerttelip, tıisti baǵasyn tolyq aldy deı almaımyz. Onyń artynda qalǵan murasyn túgel jınastyryp, halyq nazaryna usynatyn kez keldi.
Ábdijapar SAPARBAEV,
«Názir Tórequluly» Halyqaralyq qorynyń prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,
professor