Eńbegi eren, tabysy tómen

Atyraý oblysynda eki bekire tuqymdas balyqtardyń shabaǵyn ósirý zaýyty bar. Bul zaýyttardy jańǵyrtý máselesi biraz jyldan beri aıtylyp keledi. Tipti Tuńǵysh Prezıdent-Elbasy Nursultan Nazarbaev óńirge jumys sapary kezinde jańa bekire zaýytyn salý máselesin qarastyrýdy, burynnan bar eki zaýytty jańǵyrtýǵa tapsyrma bergen edi. Alaıda Parlament Senatynyń depýtaty Ǵumar Dúısembaev málim etkendeı, bul tapsyrma áli oryndalmaı otyr.

«Sodan beri zaýyttardy jańǵyrtý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartý úshin eshqandaı qarajat bólingen joq. Sondyqtan atalǵan zaýyttar eskirgen qondyrǵylardy paıdalanyp, tıimsiz tehnologııamen jumys isteýge májbúr bolyp otyr. Zaýyttarda jumys isteıtin mamandardyń jasy ulǵaıdy. Qazir ortasha jas – 50. Olardyń alatyn jalaqysy tipten mardymsyz», deıdi Ǵ.Dúısembaev.

Biraq óz isin jaýapker­shilikpen atqaratyn maman­dar shabaq ósirýdi áste toqtatqan joq. Tipti jalaqynyń tó­men­digi, zaýyttardaǵy qıyn­dyq týra­ly shaǵym aıtqan emes. Máse­len, Erkin­qala eldi mekeninde orna­las­qan «Atyraý bekire balyq ósirý» zaýyty 1998 jyly ashyl­ǵan. Bul zaýytta 78 adam ju­mys isteıdi. Olar jyl sa­ıyn ar­na­ıy basseın men toǵandar­da ósi­rilgen bekire tuqymdas baǵaly balyqtardyń 3,5 mln sha­baǵyn Jaıyq ózenine jiberedi.

Zaýyttyń ınjener-ıhtıology Gúlshat Shaıdýllınanyń aıtýynsha, baǵaly balyqtardyń shaba­ǵy ósiriletin basseın men to­­ǵan­­dardaǵy sý temperatý­ra­syna basa mán beriledi. О́ıt­keni bekire tuqymdasyna jatatyn bes túrli balyqtyń árqaısysy ártúrli temperatýrada tirshilik etedi. Máselen, qort­pa 9-12, bekire 11-12, al sho­qyr 18-22 gra­dýsta emin-erkin júze­di. Son­dyqtan toǵan men basseın­degi sý tem­peratýrasy osy deń­geıde saq­talýy kerek. Áıtpese, ýyl­dy­ryq jaramsyz bolyp qalýy múmkin.

– Kóktemde aýlanǵan analyq balyqqa jasandy jolmen tolǵaq keltiretin arnaıy ekpe salynady. Sodan soń besik sekildi shaıqalyp turatyn arnaıy apparatqa salyp, atalyq uryqpen birge 45 mınýt turady. Qara ýyldyryqtyń bir túıirinen bir shabaq ósedi. Aldymen quıryǵy paıda bolady. Keıin eki kózi kórine bastaıdy. Osylaı eki, tórt, alty, segiz, sońynda on bólikke bólinedi. Úsh-tórt kúnde qozǵalyp, jandanyp shyǵa keledi. Al jeti kúnnen soń tamaqtana bastaıdy. Shabaqtardy aq jáne qyzyl qurttarmen qorektendiremiz. Qyzyl qurt – kádimgi jaýyn qurty, – deıdi G.Shaıdýllına.

Ihtıologtyń málimetinshe, balyq sha­baq­­tary basseınnen toǵanǵa kóshirilip, onda 60-70 kún ómir súredi. Osy kezeńde salma­ǵy 3-5 gramǵa jetedi.

Ekinshisi – «Jaıyq-Atyraý» zaýyty. Bıyl mundaǵy 10-nan asa toǵanda bekire tuqymdas tórt balyqtyń 3,5 mln shabaǵy ósirildi. Bul úshin 76 kılo ýyldyryq paıdalanyldy. Alaıda zaýyt dırektory Ǵılman Sársemálıevtiń aıtýyna qaraǵanda, sha­baqtardyń bir paıyzy ǵana sý aıdynynda ómir súre alady.

Qos zaýyttyń mamandary tehnologııa­nyń eskirip, toǵandardyń tozǵanyn, jala­qynyń tómendigin jasyrmaıdy. Máselen, «Jaıyq-Atyraý» bekire ósirý zaýytyn­daǵy óndiristik sehtyń meńgerýshisi Jupar О́teýlıevanyń aıtýynsha, rekonstrýksııa bastalady degeli biraz jyldyń júzi aýǵan. Biraq áli kúnge qolǵa alynbaı otyr.

– Zaýyttyń aýmaǵyndaǵy toǵandardan Jaıyq ózenine shyǵatyn arnalar ábden bitelýge taıaldy. Toǵandar tazalanyp, betondalsa, shabaqtardyń ózenge kedergisiz jetýine jol ashylar edi, – deıdi Jupar О́teýlıeva.

Jaqynda eki zaýyt Jaıyq-Kaspıı sý aıdynyna bekire tuqymdas balyqtardyń 7 mln-ǵa jýyq shabaǵyn jiberdi. Munyń bári – memlekettik tapsyryspen ósirilgen shabaqtar. Buǵan qosa bıyl Caspian Royal Fish JShS toǵandarda baǵaly balyq­tardyń shabaǵyn ósirýdi qolǵa aldy. Bul se­rik­testiktiń zaýytyna jeti jyl bu­ryn Bashqurtstannan 15 myń bekire tuqym­das balyq ákelingen. Polshadan orys beki­resiniń 100 myń dana ýyldyryǵy alynyp, zaýyttaǵy basseınderde ósirilgen. Alty jylda balyqtardyń salmaǵy 8-9 kıloǵa jetken. Qazir seriktestiktiń zaýytynda baǵaly bekire balyqtarynyń tórt túri – orys bekiresi, súırik, qorytpa men sibir bekiresi ósiriledi. Arasynda 3-5 jyldan beri ósirilip jatqan balyqtar bar.

Seriktestiktiń bas balyq ósirýshisi Ahat Nımatovtyń túsindirýinshe, úsh toǵanda 3-10 gramǵa deıin ósirilgen 100 myń shabaq ózenge jiberildi. Shabaqtardy ósirý úshin Mańǵystaý oblysynyń tabıǵat paıdalanýshylarymen kelisimshart jasalǵan. Sonyń biri – «Aktaý-Balyk LTD» JShS shabaqtardy Jaıyq ózenine jiberýge qoldaý bildiripti.

– Bizdiń seriktestikpen birneshe tabı­ǵat paıdalanýshy tyǵyz baılanys ornat­ty. Onyń ishinde «Jýmamýratov K.E.», «Shabarov V.A.», «Samarov A.V.», «Inva­lıdy voıny v Afganıstane», «Mıkor», «Rozenko V.V.», «Tolqyn», «AN-grýpp», «Ko­lesnık S.V.», «Taýshyq aýyl sharýa­shylyǵy», «Batys Mýnaı Trans», «Isataı Opereıtıng Kompanı» jáne «Aktaý balyk kompanı» seriktestikteri bar. Jaıyq ózenine jiberilgen shabaqtardyń sanyn esepteýge atalǵan seriktestikter men oblystyq balyq sharýashylyǵy basqarmasynyń ókilderinen qurylǵan komıssııa músheleri shaqyryldy. Biz osylaısha, Kaspıı teńizin meken etetin bekire tuqymdas baǵaly balyqtardyń qoryn kóbeıtýge úlesimizdi qosa bastadyq, – deıdi Caspian Royal Fish JShS-niń bas balyq ósirýshisi A.Nımatov.

Balyq ósirý de «ınemen qudyq qazǵan­daı», biliktilik pen tózimdilikti qajet etedi. О́ıtkeni bul – ǵylymǵa negizdelgen jumys. Sol sebepten atyraýlyq balyq shabaǵyn ósirýshilerdiń eńbegi eren desek te, tabysy tómen ekeni daýsyz. Soǵan qaramastan, olar Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi bekire tuqymdas balyqtar qoryn shabaqtarmen to­lyqtyrýdy jalǵastyra bermek. Tek olarǵa Úkimetten, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginen qoldaý qajet-aq.

Atyraý oblysy