Bizdiń qazaqy túsinikten taǵan tartsańyz tap osy týyndyǵa bylaı anyqtama berer edińiz. «Adamnyń basy – Allanyń doby». Budan artyq támsil tappasyńyz taǵy aıan. Al músinshi Tomas Leroı olaı oılamaıdy. Keshirip qoıyńyz, eń aýyr dert – sana derti. Salmaqtap kórińizshi, oıdan tereń shyńyraý bar ma, osy? Bir qulasańyz, qaıtyp shyǵýyńyz ekitalaı. Bilesiz be, biz kótergen eń aýyr júk – bizdiń basymyzdaǵy aqyl. Qalǵany kúıbeń tirshiliktiń kúıkili ǵana.
Oıly jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ataýkeresinde» árbir keıipkerdiń ishki qasireti qoǵammen qatar damyp, oqyrmanǵa sáýlesin túsirip turatyny nesi eken!? Tosyrqanasyz, óz úreıińizden tońazısyz, sálden soń áldeneni topshylaısyz. Taǵdyrynan teris aınalǵan Taǵannyń jan qaıǵysy bútin materıkke tıesili sekildi. Ol osy beımaral kezeńde ómir súrse de myna keńistikke syımas edi. Qarǵalar ushqan bıiktik qyranǵa ólshem bolyp pa? Murynyna meıirimdiliktiń ıisi barmaıtyn ortada seniń parasat-paıymyń qumǵa sińgen sýdaı ǵana. Orys qalamgeri Aleksandr Grıboedovtyń «Aqyldyń azaby» atty shyǵarmasynda elden oıy ozyq Chaskııdi ortasy jyndyǵa telıtini bar emes pe? Qandaı paryqsyz aıyp deseńizshi. Ádiletsizdikpen jalǵyz kúresken aqyl ıesi aqyry óz shyndyǵyn súıgenine de moıyndata almaı ketedi. Mine, árbir dáýir talanttardy osylaı óltirgen. О́ltire beredi de... Durys, dúnıe dúr silkinip jańara almaıdy. Sosyn tarıhtyń kemshiligin betine basa almaısyz. О́kinishti...
Taǵan demekshi, shyǵarmadaǵy myna mátinniń kókeıden áli ketpeı júrgeni. «Tabıǵat qate jibermeıdi, eger «aqymaqty» dúnıege keltirse, onda sol aqymaqtyń da bir nársege qajet bolatyny; Tabıǵatta adamnan basqa artyq nárse joq, tek bizder ǵana jaratýshynyń garmonııalyq berik baılanystaǵy tizbegine kire almaımyz...». Iá, jaqsy bar jerde jamannyń júrýi zańdylyq. Biz adamnyń jaqsylyǵyn izdegende jamannyń áreketine úńilemiz, salmaqtap salystyramyz. Adam ózdiginen anturǵan bolmaıdy, ony májbúrleıtin tasbaýyr qoǵamnyń qaıshylyqtary. Kemshiliktiń kıimin kıip eshkim dúnıe esigin ashpaıdy, kemshilikke úıretetin úlkender, sizdersizder! Týǵan jerden beziný, ishimdikke salyný, ana tilinen jeriný, dástúr men saltty saýdalaý da solaı... Bizge bárin úlkender úıretken. Sebebi olar Taǵan, Chaskıı sekildi keıipkerlerdi jyndyǵa balaǵan, dál qazaqtyń Abaıdy sabaǵanyndaı, Birjandy baılap qoıǵanyndaı, Shákárimdi qudyqqa tastaǵanyndaı, Álıhanǵa esik ashpaǵanyndaı...
Jazýshy Tólen Ábdik «Aqıqat» povesinde XVI ǵasyrdaǵy bir oıly oqıǵany mysalǵa alady. Sol dáýirde Perýde ınkiler ımperııasy asqaqtap tursa kerek. Buǵan deıin bul ólkeni san alýan beıbit taıpalar qonys etken eken. At tóbelindeı ınkiler qaramaǵyna uıysqan qaraorman halyqty op-ońaı basyp alyp, ámirin júrgizipti. Jergilikti halyq tań atqannan kesh batqanǵa deıin tıtyqtap jumys istep, qorektik azyq ala almaıdy. Ámirshileri tur dese turady, otyr dese otyrady, tipti ól dese, ólýge daıyn. Qulsha qımyldaıdy. Alaıda osynsha qulaqkesti baǵynyshtyń syry tereńde jatqan edi.
Sol almaǵaıyp kezeńde jappaı el koka japyraǵyn shaınaıtyn-dy. Álgi ósimdiktiń japyraǵyn jýyp, kúlge aralastyryp shaınasa adamnyń boıyna aldamshy kúsh-qýat enip, kóńili tasyp, shattyqqa keneledi. Bir sáttik lázzatqa túsip, býyny balqıdy-mys. Tipti mańaıdaǵy syrtqy ómirge enjarlyq bıleıdi. Dámin tatqan adam asqa, tipti uıqyǵa qaramastan esirik kúımen zoryqqansha jumys isteýge beıil. Al qýlyǵyna quryq boılatpaıtyn ınkiler japyraqtyń qupııasyn jatqa bilgen. Dúnıe kúıip ketse de bir mezettik rahattan bas tartyp, ózinen áldeqaıda kóp halyqty tize búktirgen eken.
Keıin koka japyraǵynyń kádimgi esirtkiden aıyrmashylyǵy joq ekeni anyqtaldy. Iаkı ony paıdalanǵan qoǵam tolyqtaı nashaqor bolǵan. Árıne, ózderi sezbese de. Endi qarańyzshy, ınkiler bul qadamǵa barmasa ult retinde jer betinen joıylyp keter edi. Olar ómir jolynda ózgeni qurban ete otyryp, óziniń bolashaǵyn saqtap qaldy. Sanaly túrde. Keıde adamnyń aqyly ǵumyryna sáýle shashqanymen, ekinshi bireýge kóleńkesin túsirip turatyny bar. Qarýdy qorǵaný úshin oılap tapty delikshi. Al ony biz joıýshy qural retinde paıdalanamyz. Ony oılap tapqan adamnyń aqyly adam tózgisiz azapqa aınalǵanyn kórý qandaı qasiret deseńizshi.
Biz, shyndyǵynda aldamshy ıdeıalardyń nátıjesimiz. Bılik sahnasynda áldekimder oılap tapqan jalǵan jobalardyń, paıdasyz prosessterdiń, dúmbilez demokratııanyń, qoldan jasalǵan tarıhtyń, pushaıman patrıotızmniń baqshasynda shıki pisken jemistermiz. Siz, men, olar – barlyǵymyz. Áıtpese, saý adam jyltyraqqa qumar, qur talasqa beıim, tájikemen áýre, daý-dabyraǵa qurylǵan badam nárselerge áýes kele me? Mundaı ortaǵa úlken bastar syımaıdy. Qaı dáýirde de solaı bolǵan, bola da bermek. Áýezovshe aıtsaq, bóriniń artynan bóltirik aqyldy bolǵandyqtan ermeıdi.
Bar oıdyń bastaýy Tomas Lerýanyń týyndysy. Músinshi adam ǵumyrynyń shıelenisterin sıpattaıtyn shyǵarmalardy ómirge ákelýimen qundy. Ol jamandyqqa hám ólimge qarsy, tipti ómir aǵynyna qarsy júzýge beıil. Al ólimge jaýyǵa qaraıtyn jan ómirge qushtar bolmaýshy ma edi!?
Oılańyzshy, ómirge qalaı ińkár bolýǵa bolady. Eger onda izgilik bolmasa... Músinshi munda ómirden astar men mán izdegen jolaýshy keıipte. Qaıta órleý dáýirindegi qasıetti sheıitterdiń beıneleri sekildi birtúrli skýlptýralar jumbaq oılardyń jıyntyǵyn somdaıdy. Osylaısha, barlyq qaıǵy-qasirettiń sanadan týatynyn áshkereleıdi. Taǵy qaıtalaǵymyz keledi, eń aýyr dert – sana derti.