Jalyn jyrdyń jampozy Jambyl Jabaev qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq tulǵa. Aldaspan aqynnyń aıshyqty murasy qazaqqa qalaı qadirli bolsa, qyrǵyz eli úshin de dál solaı asqaq. Baýyrlas eldiń bas qalasy Bishkek tórinde eki kún qatarynan saltanat qurǵan tanym men taǵylym merekesi osy oıymyzdy taǵy da bir qýattaı tústi. «Súıegim – qazaq, etim – qyrǵyz», dep jyrlaǵan dáýletııar daryn ıesiniń dara turar datasyna oraı qazaq-qyrǵyz aqyndarynyń alaman aıtysy ótip, tańdamaly týyndylary qyrǵyz tilinde jaryq kórdi.
Qýatty jyr qyrǵyzben qaýyshty
Tarıhy teńiz, tamyry egiz órilgen qazaq pen qyrǵyz rýhanııatynda Súıinbaı men Qataǵannyń, Toqtaǵul men Jambyldyń esimi qatar atalýy tegin emes. Dástúr sabaqtastyǵyn jalǵaǵan alyptardyń aınymas dostyǵy tatýlyqtyń dánekerine, syrbaz syılastyqtyń saltanatty úlgisine aınala bildi. Búginde sol týystyq týyn tik ustaý eki memlekettiń de ustanyp otyrǵan basym baǵyttarynyń biri. Bishkektegi Manas jáne Sh.Aıtmatov ulttyq akademııasynyń qabyrǵasynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen ótken ǵylymı-tanymdyq konferensııa Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyǵyna jáne Qyrǵyz Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnaldy. Qos eldiń ǵalymdary men qabyrǵaly qalamgerlerin bir arnada toǵystyrǵan is-sharaǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Egemendik jónindegi Deklarasııaǵa qol qoıǵan el Parlamentiniń tuńǵysh tóraǵasy Medetkan Sherımkýlov, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy Aqan Ábdýalıev, Manas jáne Sh.Aıtmatov ulttyq akademııasynyń prezıdenti Topchýbek Týrgýnalıev, Qyrǵyz Respýblıkasy Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlanbek Qalybekov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov, Jambyl oblystyq máslıhatynyń hatshysy Mahmetqalı Sarybekov, jazýshy Jumabaı Shashtaıuly, Jambyl aqynnyń nemeresi Saltanat Jambylova qatarly jáne taǵy da basqa qazaq-qyrǵyz zııalylary qatysty.
Konferensııa barysynda Jambyldyń qyrǵyz tiline aýdarylǵan tańdamaly shyǵarmalary (Jambyl Jabaev. Tandalgan chygarmalar) kópshilik nazaryna usynyldy. Qundy eńbekti qyrǵyz tiline belgili ádebıettanýshylar – Kerımbek Kadyrakýnov pen Túgólbaı Kazakov tárjimalaǵan. Keleli kezdesýdi ashqan Darhan Qydyráli: «Alataýdyń abyzy Jambyl aqynnyń qońsy qonǵan qyrǵyz halqyna degen kóńili erek. Jambyl tek qazaq-qyrǵyzdyń ǵana emes, tutas túrkiniń tutastyǵyna qyzmet etkeni barshaǵa aıan» deı kele oqyrmanǵa jol tartqan jádigerdiń mán-mańyzyna toqtalyp ótti.
Sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, Jambyl shyǵarmalarynda baýyrlas qyrǵyz eli aıryqsha iltıpatqa ıe. Oǵan aqynnyń myna shýmaqtary dálel.
Qyrǵyz uly, qulaq sal,
Ejelden qımas baýyrym.
Jaılap júrdik saıalap,
Ile, Shý, Naryn baýyryn,
Atamyz bolǵan bal tatý,
Anamyz bolǵan jan tatý,
Kelin menen bozbala,
Uly menen qyz tatý.
Basyna basy qosylyp,
Janyna jany qosylyp,
Aralasqan aýylym.
Birer urttam sút tapsa,
Bólip ishken qaýymym,
Álemge aıǵaq men Jambyl
Ashyq aıtar ul-qyzǵa,
Qazaq baýyry qyrǵyzdy
– Batyrym! – dep maqtaǵan,
Bir qyńyr sóz aıtpaǵan,
Aq qalpaqty er qyrǵyz,
– Tórge shyq! – dep syılaǵan.
Qazaq barsa qyrǵyzǵa:
– Kel, qazaǵym kel! – degen.
– Qımas baýyrym sen, – degen.
Jambyl murasyn asqaqtatýǵa arnalǵan basqosýda sóz alǵan Qyrǵyz Respýblıkasy Parlamentiniń tuńǵysh tóraǵasy Medetkan Sherımkýlov: «Jambyl jyry keıingiler úshin ólmes ónege, taǵylymdy mura. Igi dástúrdi jalǵap, týysqan elder arasyndaǵy ádebı baılanysty nyǵaıtý ata-baba aldyndaǵy, urpaq aldyndaǵy uly borysh. Halyqaralyq Túrki akademııasy muryndyq bolyp otyrǵan búgingi shara osynyń aıǵaǵy» dese, aqyn Ulyqbek Esdáýlet XX ǵasyr Gomeriniń aqyndyq qýatyna toqtalyp: «Ǵalamshardyń aspanyn Alataý qalaı bıiktetse, adamzattyń aspanyn Jambyl aqyn solaı bıiktetken. Biz – batyry da, aqyny da bar elmiz. Qazaq-qyrǵyzdyń myqtylyǵy sonda. Egiz týǵan eki halyqtyń uly perzentteri Jambyl men Toqtaǵuldyń dostyǵy búginge de, erteńge de úlgi», degen pikirin bildirdi.
Tuǵyrly tulǵany qyrǵyz elimen baılanystyratyn tarıhı derekterdi sholyp ótken professor Kenjehan Matyjanov Jambyl aıtystary men qoljazbalarynyń birsypyra túpnusqasy dál osy Qyrǵyz akademııasynyń muraǵat qorynan tabylǵanyn aıtady.
– El men eldi týystyratyn óner men mádenıet. Qazaq pen qyrǵyzdyń yntymaǵy iri tulǵalardyń tilektestigimen berik. Jambyl jylynyń jarqyn júzdesýin joǵary deńgeıde ótkizip otyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy men qyrǵyz eliniń zııaly qaýymyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Instıtýtymyzda Jambyl Jabaevtyń akademııalyq tolyq jınaǵyn ázirleý barysynda ǵalymdarymyz qyrǵyz muraǵattarynan Jambylǵa qatysty kóptegen materıal tapty, – deıdi ǵalym.
Sonymen qatar is-shara barysynda kórnekti memleket qaıratkeri, belgili qyrǵyz jazýshysy Kanybek Imanalıevtiń «Tagaı bıı (Mýhammed Kyrgyz)» atty tarıhı povesiniń tusaýy kesildi. Atalǵan eńbek HVI ǵasyrda ómir súrip, qyrǵyz eliniń basyn biriktirip, el bolýǵa negiz qalaǵan Taǵaı bıdiń ómirinen syr shertedi.
Sóz oraıy kelgende, qyrǵyz eline Jambyl týǵan topyraqtyń ystyq sálemin joldaı kelgen Almaty jáne Jambyl oblystyq Mádenıet basqarmalarynyń ókilderi men óreli ónerpazdar rýhanı sharanyń joǵary deńgeıde ótýine atsalysyp, baýyrlas elde baba rýhyn aspandatqanyn ekshep aıtqan lázim. Taǵylymdy shara qazaq jáne qyrǵyz aqyndarynyń qatysýymen ótken HIV halyqaralyq alaman aıtysqa ulasty.
Aıtys aqyndary el birligin asqaqtatty
Bishkektegi Qyrǵyz ulttyq fılarmonııasynda qanat qaqqan qazaq-qyrǵyz aqyndarynyń aıtysy Qyrǵyz Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna, «Aıtys» qoǵamdyq qorynyń 20 jyldyǵyna, Jeńijoq aqynnyń 160, Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnaldy. Sulý sózge sýsap kelgen kóptiń kóńilin, shóptiń shólin qandyrǵan aq jańbyrsha jadyratqan súıir tildi 16 aqyn eki kún boıy Bishkek aspanyn áýezdi jyrmen áldıledi. Atap aıtqanda, qazaqtyń 8 aqyny men qyrǵyzdyń 8 aqyny semser tilin sermesip, alamanda atoı saldy. «Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» degendeı tartysqa toly tamasha aıtys kórsete bilgen aqyndar da, shabytyn shań basqandaı básekede báseńdik tanytqan shaıyrlar da bolǵanyn jasyra almaımyz. Eń bastysy, Jambyl tilimen aıtqanda: «órkeshindeı túıeniń, emshegindeı bıeniń» qoıy qoralas, oıy oraılas órilgen egiz elge qatar enshi bolǵan sóz saıysy joǵary deńgeıde ótti.
Tapqyrlyq, utqyrlyq, kórkemdik, sýyryp salý – aıtysty baǵalaýdaǵy basty talap retinde qoıyldy. Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi, sazger Túgólbaı Kazakov tóraǵalyq etken dodaǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, qyrǵyzdyń halyq aqyny Anataı О́múrkanov, Qyrǵyz ulttyq ǵylym akademııasynyń Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, akademık Abdyldajan Akmatalıev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ýmýt Kýltaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, teatr jáne kıno ártisi Ádil Ahmetov, qyrǵyzdyń halyq aqyny, dramatýrg Baktygúl Chotýrova, qyrǵyz elindegi Mádenıet jáne til arnasynyń dırektory, jýrnalıst Nazıra Aalyqyzy tórelik jasady.
Aıtys sahnasynda aıtylǵan oramdy oı, aıshyqty tirkes, myń qubylǵan maqam kórermen kóńilin serpiltti. «Jeti kún jaýǵan jańbyrdaı, Jeńijoqpenen Jambyldaı. Birligimiz bek bolsyn, Solar salǵan dańǵyldaı» dep tolǵaǵan aqyndar azamattyqtyń arnasy syılastyqta ekenin jyryna arqaý etip, qyrǵyz-qazaq yntymaǵynyń máńgi jalǵasýyn tiledi. Halyq dostyǵy, mahabbat pen meıirim, qyrǵyz ben qazaqtyń tarıhy men taǵdyry, tulǵalarynyń tutastyǵy kórkem oı, kesteli teńeýmen kómkerilip, al birde áserli ázilmen qurdas qaljyńy, aǵa men ininiń qaǵytpasy arqyly qarqyn alyp otyrdy. Qyrǵyz aqyndary Jambyl oblysynda oryn alǵan qaıǵyly jaǵdaıǵa baılanysty qazaq eline kóńil aıtsa, qazaq aıtyskerleri de aıtys sahnasynda jasyndaı jarqyraǵan Elmırbek Imanalıevtiń ómirden ótkenine ókinish bildirdi. Qazaq aqyndary tarapynan aıtylǵan «О́rikterdiń gúldegenin kórdiń de, Gúlderiniń tógilgenin kórmediń» nemese «Qabiriń de qazylypty inim-aý, Qadirińdi bizder bilmeı júrgende» degen joldar aqynyn joqtaǵan jurttyń júregin terbep ótti. Qyrǵyz eliniń egemendik toıy, Ata Zańymyzdyń aıtýly merekesi, eki el kóshbasshylarynyń tyǵyz qarym-qatynasy aqyndar óleńine ózek boldy. Ásirese kópshiliktiń kókeıindegi kóp oıdyń tamyryn tap basqan kerekýlik Aspanbek Shuǵataev aq qalpaqty aǵaıynnyń alǵysyn arqalady. Sondaı-aq «Altyn dombyra» ıegeri Muhtar Nııazov, talaı dodada top jarǵan Nurlan Esenqulov, qyrǵyz aqyny Mýndýzbek Boranchıev dúıim eldiń yqylasyna bólendi. Sahna tórine qyrǵyz shaıyry Ashyraaly Aıtalıev bir kezderi ustazy Serik Qalıevke syıǵa tartqan qomyzdy ala shyǵyp aıtysqan Altynbek Ibragımov jas bolsa da áleýetti aqyn ekenin baıqatty. Budan bólek bir-birine dombyra syılaý, aǵalyq baǵdar, inilik iltıpat tanytý sekildi ıgi dástúrler aıtystyń deńgeıin arttyra tústi.
«Aıtys – salt-sanamyz, aıtys – bolmysymyz, tarıhymyz, taǵdyrymyz. Baba da ortaq, sana da ortaq eki memlekettiń ótkeni ózara sabaqtasyp jatyr. Sol sabaqtastyqty jalǵaıtyn, dostyqty dánekerleıtin uly murattar aqyndarymyzdyń aýzymen aıtyldy. Qyrǵyz ultynyń Jambyl Jabaevqa degen qurmeti sheksiz. Jambyl men Jeńijoqtyń jolyn jalǵaıtyn aqyndar kóbeıe bergeı», degen tilegin jetkizdi Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdenti ákimshiliginiń basshysy Súıúnbek Kasmambetov.
Aqyndardy quttyqtaǵan Qyrǵyz Respýblıkasy Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy Talant Mamytov, Qyrǵyz Mádenıet jáne týrızm mınıstri Qaırat Imanalıev, Qyrǵyz Respýblıkasy Joǵarǵy keńesiniń depýtaty Qanybek Imanalıev, Fransııadan beınequttyqtaý joldaǵan qazaq-qyrǵyz aıtysynyń janashyry, «Aıtys» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Sadyq Shernııazov jyr merekesi bıik mejede ótkenin aıtyp, kórermenge alǵysyn jaýdyrdy.
Qazylar alqasynyń sheshimimen Muhtar Nııazov, Nurlan Esenqulov, Erjeńis Ábdıev, Altynbek Ibragımov, Amantaı Kýtmanalıev, Baıan Ahmadov, Juldyzbek Tórekanov, Mýndýzbek Boranchıev qatarly segiz aqynǵa yntalandyrý syılyǵy (50 myń som) tabystaldy. Júldeli úshinshi oryn (150 myń som) jerlesimiz Bóribaı Orazymbetov pen qyrǵyz aqyny Kýbat Týkeshovke buıyrdy. Júlde qory 250 myń somdy quraıtyn ekinshi oryn qyzylordalyq Nurmat Mansurov pen qyrǵyz eliniń júırigi Týrat Jýmaevtyń enshisine tıgen bolsa, alamanda shashasyna shań juqpaǵan qos júırik Akmatbek Sultanuly (Qyrǵyz) men Aspanbek Shuǵataev (Qazaqstan)I orynǵa (350 myń som) ıe boldy. Al bas báıgeni oljalaǵan (450 myń som) jerlesimiz Aıbek Qalıev pen qyrǵyz aqyny Asylbek Maratov aıtystyń jeńimpazy atandy.
Qyrǵyz eli taǵaıyndaǵan negizgi júldeden bólek aqyndarǵa qomaqty qarjylaı syıaqy tabystaldy. Aıtalyq, Jambyl oblysynyń ákimdigi taǵaıyndaǵan 1 mıllıon teńge qazaq-qyrǵyz dostyǵyn asqaqtata jyrlaǵan Muhtar Nııazov pen qyrǵyz Amantaı Kýtmanalıevke teń bólindi. Odan bólek Qyrǵyz «Aıtys» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Sadyk Shernııazov taǵaıyndaǵan Týýganbaı Abdıev atyndaǵy syılyq Mýndýzbek Boranchıevke, Ashyraaly Aıtalıev atyndaǵy syılyq Altynbek Ibragımovke, Estebes Týrsýnalıev atyndaǵy syılyq Nurlan Esenqulovqa, Beksýltan Jakıev atyndaǵy syılyq Baıan Akmadovqa, Elmırbek Imanalıev atyndaǵy syılyq Aıbek Qalıevke berildi.
Eldik pen erkindikti jyrlaǵan qazaq-qyrǵyz aqyndary sóz jarystyrmaǵanyn, sóz jarastyrǵanyn, oı talastyrmaǵanyn, kerisinshe tabystyrǵanyn tilge tıek etken zııaly qaýym jyr báıgesinen jaqsy kóńil kúımen tarasty.
BIShKEK