Álemniń kóptegen eli ózderiniń sheteldik otandastaryn, ıaǵnı otanyna oralǵandardy jáne basqa elderge kóshkenderdi ekijaqty qoldaý saıasatyn belsendi túrde júzege asyrýda. Osy oraıda shetelderdegi otandastardy atamekenge tartýǵa jáne memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetý máselesinde Qazaqstan úshin ızraıldik tájirıbe tıimdirek bolýy múmkin dep oılaımyz.
Izraıldiń osy baǵyttaǵy tıisti sharalardy júzege asyrýy bul eldegi halyq sanynyń ósýine yqpal etti. 2009 jyly eldegi halyq sany Izraılden tys jerde turatyn evreılerdiń sanynan asyp tústi. Bir qyzyǵy, Izraıl halqynyń ortasha tyǵyzdyǵy bir sharshy shaqyrymǵa 395 adamnan keletinine qaramastan, atalǵan memleket sheteldik otandastaryn eline shaqyrýdan bas tartpaı, olar úshin barlyq múmkindikterdi qoldanýda. Qazirgi ýaqytta Izraıldiń Alııa jáne ıntegrasııa mınıstrligi ımmıgrasııa jáne sheteldik evreılermen ózara is-qımyl salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyrý boıynsha belsendi jumys júrgizýde. Alııa (repatrıasııa) jáne ıntegrasııa mınıstrligi repatrıanttarǵa Izraıl ómirine tolyq beıimdelgenge deıin jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Bul saıasatty júzege asyrýda memleketke Evreı agenttigi belsendi túrde kómektesýde.
Evreı agenttiginiń negizgi maqsaty – ártúrli bilim berý baǵdarlamalaryna tartý arqyly Izraıl men búkil álem boıynsha jas evreılerdiń ulttyq sana-sezimin nyǵaıtý. Búginde evreılerdiń bolashaǵyn qamtamasyz etý jas evreıler arasynda evreı qaýymdastyǵyna jáne onyń halqyna tıesili bolý sezimin Izraıl qalaı jandandyratynyna baılanysty. Bul jerde repatrıasııa úderisin uıymdastyrý jónindegi sharalar qatarynda jastar segmenti, atap aıtqanda, sheteldik otandastardy oqý jáne bilim berý mekemelerine tartý boıynsha bilim berý is-sharalaryn ótkizýge erekshe nazar aýdarylady. Izraıl saıasatyn kóptegen el tájirıbe retinde qoldanýda.
Búgingi tańda Izraıl memleketi óziniń sheteldik otandastaryna birqatar bilim berý baǵdarlamasyn usynýda. Máselen, Izraıl zańnamasyna sáıkes barlyq deńgeıdegi bilim berý júıesine qoljetimdilikti qamtamasyz etý boıynsha tıisti memlekettik sharalar kózdelgen. Olardyń barlyǵy sıonızm ıdeologııasyna negizdelgen jáne maqsaty – evreı halqyn óziniń tarıhı otanynda biriktirý jáne jandandyrý. Árıne, bul jalpyulttyq ıdeıany júzege asyrý quraly retinde repatrıanttardy qoldaýdyń ártúrli baǵdarlamalary, sonyń ishinde, bilim berý baǵdarlamalary da az emes. Mysaly, Izraılde balalar men jastar, sondaı-aq jańa mamandyqty oqytý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne engizý nemese eskisi boıynsha bilimdi jetildirý máseleleri naqty rettelgen. Aıta ketsek, Evreı agenttiginiń jas dárigerler men medısınalyq joǵary oqý oryndary stýdentteriniń, IT, naqty ǵylymdar, basqarý jáne bıznes salalaryndaǵy jas mamandardyń, sportshylar men belsendi ómir saltyn unatatyndardyń, fotograftardyń, dızaınerler men óner qaıratkerleriniń múddeleri men kásibı qyzmetine baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlamalary bar. Sonymen qatar Izraıl tájirıbesi kórsetkendeı, ámbebap jáne eń tanymaly – 17 jastan 21 jasqa deıingi jastardy Izraıl kolledjderi men ýnıversıtetterine túsýge daıyndaý baǵdarlamasy.
Izraılde osy elge oralýǵa quqyǵy bar sheteldik otandastaryna qatysty bilim berý baǵdarlamalarynyń keıbir erekshelikterine nazar aýdarǵan jón. Birinshiden, mektep oqýshylary úshin Izraılde orta bilim alýdy jáne ızraıldik jetilý attestatyn alýǵa múmkindik beretin NAALE baǵdarlamasy bar. («Noar Ole Lıfneı ha-horım», ıaǵnı «jastar/jasóspirimder ata-anasynan buryn (elge) oralady» degendi bildiredi). Bul baǵdarlama qanshalyqty tıimdi? Statıstıkaǵa súıensek, atalǵan baǵdarlama júzege asyryla bastalǵaly Izraılge ata-analarynsyz kelgen 10 myńnan astam jasóspirim orta bilim aldy. Qazir de bul baǵdarlamanyń túlekteri Izraıldiń ıgiligi úshin ártúrli qyzmet salalarynda jumys isteıdi.
Bul baǵdarlama Izraıl mektepterinde halyqaralyq standarttarǵa saı aqysyz bilim men álemniń kez kelgen ýnıversıtetinde qabyldanatyn jetilý týraly kýáligin alýǵa, oqýdan tys baǵdarlamalarǵa qatysýǵa (ekskýrsııalar, semınarlar, mádenı jáne oıyn-saýyq sharalary), medısınalyq saqtandyrý, qalta shyǵyndary men telefon baılanysyn qosa alǵanda, tegin turýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq oqýdyń birinshi jylynan keıin qatysýshylar demalys ýaqytynda úıine tegin ushýǵa múmkindik alady. Baǵdarlamaǵa kámeletke tolmaǵandar qatysatynyn eskere otyryp, baǵdarlamany iske asyrý merzimine olardy Izraılde turatyn týystary nemese memleket tarapynan bekitilgen ızraıldik otbasy óz qamqorlyǵyna alady. Baǵdarlama boıynsha bilim alýshyǵa Izraıl ishki ister mınıstrliginen «sheteldik oqýshy» mártebesi beriledi.
Ekinshiden, Izraıl kolledjderi men ýnıversıtetterine oqýǵa túsýge jastardy daıyndaýdyń ámbebap jáne eń tanymal SELA atty baǵdarlamasy da bar. Ol 10 aı ishinde ıvrıt jáne aǵylshyn tilin, matematıka kýrstaryn, sonymen qatar qosymsha sabaqtardy oqýdy usynady. Qatysýshylar (17 jastan 21 jasqa deıin) uıymdastyrýshy tarapynan tolyq qamsyzdandyrýda bolady jáne aı saıynǵy stıpendııa men ózge de jeńildikter alyp turady.
Úshinshiden, Izraılde dárigerler úshin taglıt (taglıt – «ashylý» dep aýdarylady jáne evreı ultynyń urpaqtary úshin Izraılge on kúndik sapar bolyp tabylady) degen baǵdarlama bar. Ol jas dárigerler men medısınalyq joǵary oqý oryndary stýdentteriniń múddeleri men kásibı qyzmetin shyńdaýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵdarlama qatysýshylarǵa Izraıldiń jetekshi aýrýhanalary men medısınalyq ortalyqtaryna, medısınalyq áskerı bazaǵa barýǵa, sonymen qatar medısınadaǵy ozyq tehnologııalarmen tanysýǵa biregeı múmkindik beredi. Start-Up taglıti IT, naqty ǵylymdar, basqarý jáne bıznes salalaryndaǵy jas mamandardyń kásibı qyzmetin jetildirýge baǵyttalǵan jáne ızraıldik «ekonomıkalyq ǵajaıypty» jáne ınnovasııalar ındýstrııasynyń fenomenaldy damýyn zertteýge arnalǵan. Extreme taglıti sportshylar men belsendi ómir saltyn ustanatyndardyń múddelerine baǵyttalǵan jáne túrli joryqtar men sportpen shuǵyldanýdy qamtamasyz etedi. Art-Mix taglıti zamanaýı bı boıynsha sheberlik-synyptary, teatr stýdııalarymen kezdesýler, murajaılarǵa ekskýrsııalar jáne t.b. is-sharalar ótkizý arqyly qatysýshy-fotograftardyń, dızaınerler men óner qaıratkerleriniń shyǵarmashylyǵyn damytady.
Tórtinshiden, jańa repatrıanttar úshin evreı tilin úıretý úshin Ýlpan atty kýrs ta usynylady. Bazalyq tildik bilimdi shyńdaýmen qatar «jańa» azamattar, ásirese jastar, Izraıldiń mádenıeti, tarıhy men dástúrleri, áleýmettik-ekonomıkalyq qurylymy týraly aqparat alady. Eger repatrıant tildi biletin bolsa, oǵan onyń deńgeıine sáıkes baǵdarlamany tańdaýǵa múmkindik beriledi. Tegin oqý múmkindigi elge kelgen kúnnen bastap 18 aı ishinde beriledi jáne ádette aptasyna 25 saǵattan bes aıǵa sozylady. Kásibı (joǵary bilimi bar mamandar úshin), zeınetkerler men múgedekterge, balalar men stýdentterge arnalǵan jazǵy Ýlpan kýrstary da bar.
Sonymen qatar stýdentterge joǵary oqý oryndary men kolledjderde oqý aqysyn tóleý arqyly (repatrıant mártebesin alǵan sátten bastap alǵashqy úsh jylda) kómek kórsetiledi, al oqýshylar, óz kezeginde, «oqýshy qorjynyn» (oqý ornyna aýdarylatyn oqýlyqtardy, ekskýrsııalar men mádenı is-sharalardy tóleýge ózindik dotasııanyń bir túri) ala alady. Onyń mólsheri balanyń jasyna jáne elge kelgen kúnine baılanysty. Sondaı-aq, repatrıanttar oqýdaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin qosymsha sabaqtarǵa barýǵa quqyly.
Eger Qazaqstanmen salystyrmaly taldaý júrgizetin bolsaq, bizdiń elimizde bul baǵyttaǵy jumys basqa formatta bolsa da bastapqy deńgeıde júrgizilýde. Mysaly, shetelde turatyn etnıkalyq qazaqtardy qoldaý sheńberinde Qazaqstanda tórt negizgi bilim berý baǵdarlamasy jumys isteıdi, atap aıtqanda, joǵary oqý oryndary bazasynda daıyndyq kýrstary, joǵary oqý oryndaryna 4% kvota, kolledjderge 4% kvota, Bolon prosesi jáne akademııalyq utqyrlyq jelisi boıynsha stıpendııalyq baǵdarlama. Bul rette, resmı derekterge súıensek, bólinetin kvotalar jyl saıyn tolyq kólemde ıgerilmeıdi. Mysaly, 2020 jyly Qazaqstandaǵy joǵary oqý ornyna túsý úshin daıyndyq bólimine 1 300 oryn bólinse, tek 825 talapker ǵana túsken bolatyn, al UBT-ǵa qatysý úshin qujattar tapsyrǵandar sany 2025 boldy. 2020-2021 oqý jylynda etnostyq qazaqtar úshin memlekettik kvotanyń 4%, eki myńnan astam orynǵa teń bolǵanyna qaramastan, tek 909 talapker ǵana grant ıegeri atanǵan eken. Sonymen qatar elimizde kolledjderde bilim alýǵa nıet bildirgen qandastarymyzǵa kelsek, 539 qandasymyz qujat tapsyryp, barlyǵy da oqýǵa túsken bolatyn.
Joǵarydaǵy statıstıkany biz bosqa kórsetip otyrǵan joqpyz. Eger de joǵary oqý oryndary men kolledjderge beriletin kvotalardyń ıgerilýine nazar aýdarsaq, olar ártúrli, ıaǵnı birinshisi eshqashan tolyq ıgerilgen emes. Osy oraıda, bizdi bir ǵana suraq mazalaıdy. Demek, kolledjderge beriletin kvota sanyn kóbeıtý kerek. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha bergen málimetterine sáıkes, joǵary suranysqa ıe mamandyqtar qataryna traktorshy-mehanızatorlar, júrgizýshiler, daıashylar, saýda ókilderi, dánekerleýshiler, túrli jumys isteýshiler/júk tıeýshiler, azpazdar, tárbıeleýshiler, tas qashaýshylar men keńse-menedjerleri endi. Qarap otyrsaq, keltirilgen qajetti mamandyqtardyń kóbisi kolledjde oqytylady.
Sol sebepti, ýnıversıtetterge beriletin kvotany azaıtyp, kolledjderge, kerisinshe, eki ese kóbeıtý kerek. Sonymen qatar kolledjderge kámeletke tolmaǵan jasóspirimder túsetinin eskere otyryp, Izraıl tájirıbesi negizinde, olarǵa memleket tarapynan qamqorshy bekitken jón bolar edi (mysaly, qosymsha aqyǵa kolledj oqytýshysy/kýrator bolsa). Onyń ústine bundaı uqsas tájirıbe bizde bar. Mysaly, qazirgi kezde elimizdiń soltústik óńirlerinde orta bilim ınfraqurylymyn saqtap turý úshin ońtústik aımaqtardan soltústikke mektep oqýshylaryn aýystyryp, ákimdik olardy óz qamqorlyǵyna alýda.
Sonymen qandastarymyzǵa Qazaqstanda bilim alý úshin bólinetin kvotalardyń tolyq kólemde ıgerilmeýiniń negizgi sebepteri qandaı ekenin anyqtap kórsek. Birinshiden, UBT emtıhandaryn tapsyrýdyń ózindik qıyndyǵy bar jáne ol oqý baǵdarlamalary men mektep pánderindegi aıyrmashylyqqa baılanysty. Mysaly, etnostyq qazaqtar Qazaqstan tarıhy, qazaq tili pánderin turyp jatqan elderinde ótpeıdi. Sonymen qatar etnostyq qazaqtar qazaq tilin biletinine qaramastan, úsh túrli alfavıttiń bolýyna baılanysty tildik másele de bar – kırıllısa (ony Qazaqstanda turatyn qazaqtar, sondaı-aq TMD-nyń keıbir elderi qoldanady), latyn (ony túrik qazaqtary paıdalanady) jáne arab (tóte) jazýy (Qytaı qazaqtarynda). Ekinshiden, etnostyq qazaqtar úshin Qazaqstannyń bilim berý múmkindikteri týraly aqparattyń jetkiliksizdigi nemese múlde bolmaýy, tıisti oqý-ádistemelik bazanyń joqtyǵy. Osyǵan baılanysty, Qazaqstan shetelde neǵurlym belsendi syrtqy saıasat júrgizýi kerek. Máselen, turaqty/júıeli negizde Abaı Úıi mádenı-iskerlik úılerin tartý, sondaı-aq zamanaýı qazaqstandyq bilim berý ádistemelerin usyný arqyly. Úshinshiden, munyń sebebi bilim berýdiń barlyq deńgeılerinde tıisti júıelik saıasattyń bolmaýynda. Joǵary bilimge basa nazar aýdara otyryp, Qazaqstan Izraıl sııaqty sheteldegi qazaq qoǵamdastyqtarynyń balalaryn, tipti balabaqshalarǵa da, eń bolmaǵanda, mektepte bilim alý úshin tartýǵa nazar aýdarýy kerek.
Baıqaǵanymyzdaı, ızraıldik tájirıbe bilim berý baǵdarlamalaryna qatysýǵa jáne mádenı, keıde tipti ıdeologııalyq baǵytta, jas evreılerge arnalǵan desek qatelespeımiz. Bul máselede Qazaqstan óz tájirıbesin endi qalyptastyrýda.
Osylaısha, etnostyq repatrıanttardy qoldaýǵa arnalǵan ızraıldik joǵaryda atalǵan barlyq bilim berý baǵdarlamalary, Izraıl úshin ekonomıkalyq tıimdi, qoǵamǵa aýyrtpalyqsyz beıimdelýge jáne halyqty jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar olar eldiń adamı kapıtalyn damytýǵa ınvestısııalyq úles retinde de qyzmet etedi. Qarastyrylǵan Izraıldiń bilim berý baǵdarlamalarynyń evreı halqynyń sanyna oń áser etýi bizge qyzyǵýshylyq týdyrady.
Qoryta aıtqanda, elimizde ızraıldik tájirıbeni qoldaný arqyly mádenıet pen tilge baýlý, etnostyq biregeılikti saqtaý jáne nyǵaıtý maqsatynda bizdiń sheteldik otandastarymyz úshin qazirgi bilim berý baǵdarlamalaryn edáýir keńeıtý jáne jańa bilim berý baǵdarlamalaryn engizý qajettiligi bar. Osyndaı bilim berý saıasatyn iske asyrý bolashaq urpaqtyń Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrýine nemese ártúrli kezeńderde atajurtymen qaıta qaýyshýyna, olardyń qalyptasýy men jan-jaqty damýyna yqpal etetini sózsiz. Bul rette bizdiń memleketimizdiń basty ereksheligi – qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik turaqtylyǵynda dep bilemiz.
Gýzal GALIAKBAROVA,
«Otandastar qory» KeAQ sarapshysy