Mindetterdi júzege asyrýǵa múmkindik mol

Jaqynda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken «Joldaý 2021: iske asyrý joldary» dóńgelek ústeli barysynda da atalǵan máseleler sóz boldy. Tarata aıtar bolsaq, Qasym-Jomart Toqaev óziniń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda mindetterdiń basym bóligin belgileýden buryn memlekettiń qarjylyq turaqtylyǵy týraly másele kóterdi. Jyl sońyna deıin memlekettik qarjyny basqarýdyń jeke tujyrymdamasyn daıyndaý mindeti tur. Onyń qajettiligi nede jáne bıýdjettik erejeler is júzinde qalaı júzege asyrylady? Bul jónin­de Respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­ry­lýyn baqylaý jónindegi esep komıteti­niń mú­shesi Rashıt Ahmetov baıandady. «Memlekettik qarjymen jumys isteý­de biryńǵaı tásildi, biryńǵaı tujy­rym­damany júıelendirý jáne ázirleý qajettiligi týyndap otyr. Osy turǵydan alǵanda memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasy bıýdjet saıasatyn, memlekettik jáne kvazımemlekettik boryshtardy biryńǵaı formatta (buryn olar bytyrańqy paıdalanylǵan) basqa­rýǵa, sondaı-aq Ulttyq qor­dyń qara­jatyn qalyptastyrý men paıda­lanýǵa múmkindik beredi. Memleket basshysy óz Joldaýynda osyǵan qatysty tap­syr­­malar berdi», dedi spıker.

Halyq qatysatyn bıýdjet táji­rı­besi. Bul qanshalyqty tıimdi tetik? Ol qara­paıym qazaqstandyqtarǵa ne bere­­di? Bul suraqtarǵa Ekonomıkalyq zert­­teý­ler ınstıtýty óńirlik zertteý­ler or­talyǵynyń dırektory Qaı­sar Nyǵmetov jaýap berdi. «2020 jy­ly úsh iri qalada jalpy qarjy­lan­­dyrý kólemi 2,3 mlrd teńgeni quraı­tyn 81 joba iske asyryldy. Bul turǵyn­dar­dyń ózderi usynǵan, daýys bergen jobalar. Kelesi jyldan bastap 55-57 qala men aýdan halqy bıýdjetke qatysady dep josparlanǵan. Endi turǵyndar qandaı jobalardy jú­ze­ge asyrý kerektigin ózderi sheshedi. Pre­zıdent óz Joldaýynda kótergen mańyzdy máselelerdiń biri – óńir­ler­diń derbestigin arttyrý, olar­dyń ortalyqtan resýrstar kútý po­zı­sııa­synda bolmaýy. Birtindep or­ta­lyq­syz­dandyrý júrip jatyr. Bul – sa­lyqtyq áleýet birtindep respýb­lı­kalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetke aýdarylady degenniń belgisi. Aıtalyq, 2019 jyly jergilikti jerlerde ShOB-tan KTS (korporatıvtik tabys salyǵy) berildi, tipti 2020 jyl karantın jaǵ­daıynda bolǵanyna qaramastan, búkil el boıynsha túsimder 25%-ǵa ósti. 2022 jyldan bastap salyqtardyń taǵy tórt túrin, 2024 jyldan bastap taǵy úsh túrin respýblıkalyq bıýdjetten jer­gi­lik­ti deńgeıge berý josparlanyp otyr. Bul óńirlerge jergilikti jer­ler­degi máselelerdi sheshý úshin ókilettik­ter ǵana emes, sondaı-aq qarjy resýrs­tary da be­riletininiń belgisi», dedi sarapshy.

Prezıdenttiń bastamasy – jergilikti ákimderdi belsendi is-qımylǵa yntalandyrý. Salyq neǵurlym kóp bolsa, aýyldaǵy ómir anaǵurlym jaqsy bolady. Jaqynda qabyldanǵan Jergilikti ózin ózi basqarýdy damytýdyń 2025 jyl­ǵa deıingi tujyrymdamasy sheń­berin­de tek aýyldyq jerlerde ǵana emes, qalalarda da jergilikti ózin ózi bas­qarýdy damytý kózdelgen.

Prezıdenttiń tapsyrmasymen Qazaqstanda aýyl ákimderin saılaý ótkizildi. Oǵan halyq belsendi qatysty. Jyl saıyn ákimderiniń qyzmet merzimi aıaqtalǵan aýyldarda saılaý ótedi. Osy oraıda Májilis depýtaty, Ulttyq qo­ǵam­dyq senim keńesiniń múshesi Berik Ábdi­ǵalı:«Halyq óz ákimin saılap, jaýap­­kershilikti alyp jatyr. Endi óz­deri saı­laǵan ákimmen birge jumys is­tep, oǵan kómektesedi. Bul jaqsy bas­tama. Árıne, aýyl, aýdan, qala ákiminiń ju­­­­­my­syn baǵalaǵanda, áleýmettik sa­ýal­­d­ama nátıjesinde halyqtyń 30%-y kó­ńili tolmasa, bul ákimderdiń qyz­meti­­ne saı ekenin qaıta qaraý ke­rek dep Pre­zıdentimiz atap ótti. О́ıt­keni ákim­der halyqtyń kóńilinen shyǵý úshin jumys isteý kerek», dedi. B.Ábdiǵalı aýyl ákimderiniń jumysyn baǵalaýdyń bas­ty krıterıılerine toqtaldy. «Ákim aýyl turǵyndarynyń múddesin aýdan ákiminiń, aýdandyq máslıhat aldynda qorǵaı bilýi kerek. Aýylda oryn alǵan daý-damaıdy da, janjaldy da sheshe alatyn, turǵyndardy uıystyra biletin kóshbasshysy bolýǵa tıis. Sonymen qatar bıýdjetten jáne bıýdjetten tys ınves­tısııa tarta bilýge tıis. Qaı aýyl­ǵa kóp qarjy quıylyp jatsa, on­da sol aýyldyń ákimi belsendi degen sóz. Sol ákimniń jumysyn jaqsy dep baǵalaýǵa bolady», dedi depýtat.

Onyń pikirinshe, aýyl ákimderin saılaý azamattyq qoǵamdy jandandyrdy, kelesi qadam – aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar ákimderin saılaý – jergilikti jerlerdegi bılik pen halyqty tikeleı jaqyndatýǵa tıis.

Memleket basshysy aýdan ákim­derin saılaýdy engizý josparlanyp otyrǵanyn taǵy da rastady. Bul saılaý boıynsha pılottyq jobany qaıda ótkizý kerek? Bul másele boıynsha boljamdar qandaı? Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń dırektory Orazǵalı Selteevtiń pikirinshe, ákimderdi saılaý pılottyq jobasyn barlyq óńirde qolǵa alý qajet. Bul aza­mattardyń saılaý belsendiligi, saı­laý prosesterin uıymdastyrý tur­ǵysynan jaǵdaıdyń qandaı ekenin túsinýge múmkindik beredi. «Qazirgi kez­de memlekettik apparat pen óńirlik bılik jumysynda eki júıeli problema bar: baqylaý jáne jaýapkershi­lik júıesiniń deformasııasy. Olardy básekege qabiletti jáne salamatty tańdaý ortasyn qurý arqyly ǵana sheshýge bolady. Ekinshiden, tikeleı saılaý basqarý kadrlaryn sapaly irikteý júıesin jetildirýge múmkindik beredi. Bul – memlekettik basqarý júıesiniń negizgi býyndary. Osy oryndar úshin básekelestik deńgeıi óte joǵary bolady dep kútilýde. Tabandy kúres bolady. Búginde basqarý elıtasynda, azamattarda bılik azamattarǵa barynsha táýeldi bolyp, bılik árqashan qoǵamdyq qysymda bolýy kerek, áıtpese ol qalypty jumys istemeıdi degen túsinik qalyptasýǵa tıis», deıdi saıasattanýshy.

Memleket basshysy óz Joldaýynda myńdaǵan jańa mektep salý týraly aıt­ty. Bul jetkilikti me? Bul mek­tep­­ter­di kim salady? Bul jóninde «Aq­­­pa­rattyq-taldaý ortalyǵy» AQ pre­­­zıdenti Mádına Tynybaeva qazaq­stan­dyqtardyń adamı kapıtalyn arttyrý, bilim berýdi damytý – árdaıym Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Joldaýlarynyń mańyzdy bóligin quraıtynyn, bul joly da barlyq sala úshin kadrlyq áleýetti damytý jóninde naqty mindet qoıylǵanyn, bilim berý júıesi jaıly Joldaýda naqty aıtylǵanyn sóz ete kelip: «Pre­zıdenttiń alǵa qoıǵan mindetterin, fılosofııasyn túsiný óte mańyzdy. Bilim berý – tek bilim alý ǵana emes, bul balalardy áleýmettendirýdiń óte mańyzdy quramdas bóligi. Adamı kapıtaldy qurý, qazaqstandyqtardyń kadrlyq áleýetin daıarlaý máselesinde balalardy oqytý, bilim berý jáne áleýmettený jaǵdaılaryn qamtamasyz etý óte mańyzdy. Mektep tapshylyǵy bar ekeni ras. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi biraz ýaqyttan beri oqýshy oryndarynyń monıtorıngin júrgizip keledi. Búgingi tańda tapshy bolyp turǵan 225 myń oqýshy orny sóz bolyp otyr. 2025 jylǵa qaraı shamamen mıllıonǵa jýyq bolady dep boljanýda. Sondyqtan Memleket basshysy salynatyn mektep sanyn 800-den 1000-ǵa jetkizýdi tapsyrdy. Bıyldyń ózinde 200 jańa mektep iske qosylady dep josparlanǵan. Bul oraıda Memleket basshysy jeke sektormen de, jergilikti atqarýshy organdarmen de jumys júrgizilýge tıis ekenin atap ótti, sondyqtan BǴM jańa mektepter salýdyń 3 tetigin josparlap otyr: jergilikti bıýdjetterden nysanaly qurylys, memlekettik-jekeshelik áriptestik jáne jeke mektepterdi ashý úshin jeke ınvestorlardy tartý. Jańa mektepterdi iske qosý úsh aýysymdy mektepter, apatty mektepter sııaqty máselelerdi sheshý oraıynda júrgiziletin bolady», deıdi sarapshy.

Ulttyq kásipkerler palatasy birneshe jyldan beri joǵary oqý oryndary men kolledjdermen birlesip bilim berý baǵdarlamalaryn ózektendirý boıynsha jumys júrgizip keledi. Tipti «Oqý oryndarynyń bilim berý baǵdarlamalarynyń reıtıngi» de jasaldy. Bul proseske jumys berýshiler tartyldy. Shartty túrde, 2018 jyly olardyń bilim berý baǵdarlamalary­nyń sapasyna qanaǵattanýy 33%-dy qurady, al búgingi kúni 52%-ǵa deıin ósti. Jumys berýshiler belsendi qatysýǵa, baǵdarlamalardy ózektendirýge, oqý oryndaryna qandaı mamandar, qandaı bilim, daǵdylar qajet ekenin aıtýǵa tıis. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Adamı kapıtaldy damytý departamentiniń dırektory Azamat Beısenbenov osy másele jóninde: «Eko­nomıkanyń ózi dınamıkalyq túr­de ózgerip jatqanyn túsinemiz. Bir mamandyq 3-5 jyldan keıin eskirýi múmkin jáne jańa daǵdylar qajet. Memleket basshysy Joldaýda kásibı biliktilik týraly jeke zań qabyldaý qajettigi týraly naqty mindet qoıdy», dedi. Máselen, óz betinshe oqyp, ózin qaıta daıarlaǵan mamannyń biliktiligin kim rastaıdy? Mine, osy tusta jańa zań sertıfıkattaý júıesin retteıtin bolady. «Ol sertıfıkattaý ortalyǵyna baryp, biliktiligin rastap, jumysqa kirise alady, sáıkesinshe jumys berýshi joǵary jalaqy tóleıdi. Dál osy zań jumys berýshilerdiń mamanǵa qoıatyn talaptaryn retteıdi. Bul kásibı standarttar bolady. Bizde 580-nen astam kásibı standart bekitildi, biraq bul barlyq kásiptiń 30%-y ǵana. Alda úlken jumys kútip tur. Kásibı standarttardyń 70%-yn ázirleý qajet. Osy «Kásibı biliktilik týraly» zań jobasy aıasynda barlyq jumysty úılestiretin jeke organ qurylady degen úmit bar. Árbir sala boıynsha kásibı standart bolǵany, sertıfıkattaý ortalyqtary qurylǵany jáne jalpy bilim berý júıesiniń naryq­ta qandaı mamandar, daǵdylar men ma­shyqtar qajet ekenin «túsingeni» óte mańyzdy», dedi sarapshy.

Basqa da sarapshylar Prezıdenttiń jańa Joldaýy memlekettiń halyqtyń ál-aýqatyn jaqsarta túsý boıynsha is-qımyl jospary ekenin, bul qujatta qamtylǵan mindetterdiń barlyǵyn ońtaı­ly eńserýge elimizde múmkindik bar ekenin jetkizdi.