«Atameken» ekspedısııasy – Aqjaıyq óńirinde

Keń baıtaq Qazaqstannyń tarıhı-mádenı jáne týrıstik áleýetin keńinen kórsetip, nasıhattaý maqsatynda jol­ǵa shyqqan «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri qyz­metkerleri, Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi ókilderi, «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi mamandary aldymen Aqjaıyq aýdanynyń ortalyǵyna at basyn tiredik.

Juban elindegi júzdesý

Aqjaıyq aýdany turǵyndary óz­de­rin beıresmı túrde «Juban elinen­biz» dep maqtan tutady. Tipti Báıterek aýda­ny men Aqjaıyq aýdandarynyń shekarasynda turǵan aýdan gerbiniń ústinde «Juban eli» dep jazylyp tur. Mundaǵy Juban – qazaqtyń belgili aqy­ny, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, áıgili «Men qazaqpyn!» poemasynyń avto­ry Juban Moldaǵalıev.

О́zge jurt bile bermeıtin shyǵar, aqyn Jubannyń týǵan jerine degen súıispenshiligi, qadir-qurmeti erekshe bolǵan. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp júrgen ýaqytynda Oral oblysynyń, Taıpaq óńiriniń talaı máselesin joǵary minberde kóterip, oń sheshilýine yqpal etken. Týǵan aýyly Saıqudyqqa syılaǵan jeke kitaphanasy áli kúnge halyq ıgiligine jarap tur.

О́tken jyly pandemııaǵa qaramastan Juban aqynnyń ǵasyrlyq mereıto­ıyn aqjaıyqtyqtar keń kólemde atap ótti. Aýdan kásipkerleri, qarapaıym halyq jıylyp, bıýdjettiń bir tıynyn da shyǵarmaı, 30 mln teńge qarjyǵa ­aýdan ortalyǵynan «Juban ortaly­ǵy» ǵımaratyn turǵyzdy. Qazir munda sha­ǵyn mýzeı, jas aqyndar úıirmesi ju­mys isteıdi.

– Bizdiń úıirmede 200-ge tarta shákirt bar. Búginge deıin 12 aıtysker aqyn shyqty. Sanat Muhambetjanov, Bekbolat Qalenov, Áset pen Aınabek Bısenǵa­lıev syndy aqyndar qazir oblystyq, respýblıkalyq dodalarǵa qatysyp júr. Árıne, bul úıirmege jazylǵan shákirttiń bári aqyn bolmas, biraq sóz qudiretin, óleń ólkesiniń qadir-qasıetin biletin, túsinetin tulǵa bolyp qalyptasary anyq, – deıdi úıirme jetekshisi, aqyn Saǵyntaı Bısenǵalıev.

Ekspedısııa músheleri aldymen Aq­jaıyq aýdandyq tarıhı-ólketaný mý­zeıin aralap kórdi. Sonaý 1949 jyly Azamat soǵysynyń batyry Vasılıı Chapaevtyń memorıaldyq mýzeıi retinde ashylǵan murajaıda ólkeniń arǵy-bergi tarıhy barynsha qamtylǵan. Aıta keteıik, burynǵy Taıpaq jáne Chapaev aýdandarynyń birigýinen paıda bolǵan Aqjaıyq – Batys Qazaqstan oblysynda jer kólemi jaǵynan eń úlken aýdan. 18 aýyldyq okrýgi bar. Elýdiń ústinde eldi meken Jaıyq ózeniniń qos jaǵalaýyn qaýsyryp, Atyraý oblysynyń shekarasyna deıin sozylady. Munda Syrym Datuly bastaǵan halyq qozǵalysynyń izderi saırap jatyr, Kishi júz hany Esim Nuralyulynyń zıraty Bazarsholan aýyldyq okrýginde. Áıgili Mahambet batyr ómiriniń sońǵy kezeńin osynda ótkergen, 1868 jylǵy «El aýa» kóterilisi, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalys, Kún­batys Alashordanyń talaı-talaı tulǵasy týyp-ósken óńir. Keńes ókimeti jyldary baıyrǵy tarıh aıtylmaı, basty keıipker Vasılıı Chapaev bolǵany da ras. 80 myńnan asa jádiger jınaqtalǵan aýdan mýzeıinde burynǵy olqylyqtyń orny tolyp, ótken tarıhqa barynsha baıypty baǵa berilgen. Erekshe jádigerler qatarynda Mahambet О́temisuly ýaqytsha qamalǵan jertóleniń temir shilterli esigi, Chapaevtyń pýlemet ornatylǵan «tachanka» arbasy, Juban Moldaǵalıev pen Saǵynǵalı Seıitovtiń jumys kabınetteri nazar aýdardy.

– Bizdiń óńirdiń «Egemen Qazaqstan» gazetine yqylasy erekshe. Aýdanda ba­sy­lymnyń myńnan asa turaqty oqyr­many bar. Gazet betinde óńirdiń jaqsy jetistikteri de, túıindi máseleleri de der kezinde jazylyp keledi. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha óńirde jylyna 70-80 joba júzege asady. Bıyl Býdarın aýylynda jergilikti kásipkerler 70 mln teńge qarjy jumsap, balabaqsha salyp jatyr. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda paıdalanýǵa berilmek. Aýdandaǵy eldi mekender to­lyq gazdandyrylǵan, bıyl halyqty taza sýmen qamtý 98 paıyzǵa jetpek, – deıdi bizdiń ekspedısııa múshelerin qarsy alǵan Aqjaıyq aýdany ákiminiń orynbasary Tilek Ǵabdýshev.

Ras, aýdan el Táýelsizdiginiń 30 jyl­dyq toıyn laıyqty qarsy alǵaly otyr eken. Sapar barysynda jergilikti zııaly qaýym ókilderimen de kezdestik. Ardager jýrnalıst Tiles Jazyqbaı, aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Jigerbaı Qajyǵalıev, ardager jıhankez Qýanysh Aqqalıev, «Radýga» slavıan ortalyǵy­nyń jetekshisi Valentına Borıchevskaıa syndy tulǵalar ózderin tolǵandyrǵan máselelerdi de ortaǵa saldy. Aqjaıyq aýdanyndaǵy aqjarqyn kezdesýden keıin qaıtadan atqa qondyq.

 

Jaqsy isi kóp Jalpaqtal

«Atameken» ekspedısııasynyń ke­le­si at basyn tiregen jeri – Qaztalov aýda­nyndaǵy Jalpaqtal aýyly boldy. 5 myńdaı turǵyny bar bul eldi meken 1997 jylǵa deıin Jalpaqtal (burynǵy Fýrmanov) aýdanynyń ortalyǵy bolǵan. Aýdan mártebesinen aırylyp, mártebesi tómendegen jyldary aýyl turǵyndary qalaǵa kóship, el irgesi sógile bastaǵandaı bolǵan. Biraq túzelipti. Túzegen – Jalpaq­taldyń óz jurty, namysty jastary.

– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy­nyń «Týǵan jer» qozǵalysy, ıaǵnı aza­mattardyń óz aýylyna, týǵan jerine kómegi bizdiń Jalpaqtalda 2000 jyl­dary-aq qolǵa alynǵan, – deıdi maqta­nyshpen aýyl turǵyny, áriptesimiz Qy­dyr Haresuly.

Jalpaqtaldyq mektep túlekteriniń jyl saıyn mamyr aıynda týǵan aýylyna qomaqty tartý jasaýy 2013 jyldan beri júıeli jolǵa túsipti. Keıbir esepke qaraǵanda sońǵy segiz jyl ishinde munda 150 mln teńgeniń jumysy atqarylypty.

Shynynda da aýylda mesenattardyń kúshimen salynǵan nysandardyń sanyna jetý qıyn. Jol boıyndaǵy aýyl ataýy jazylǵan belgiden bastap, birneshe saıabaq, tynymbaqtar, sýburqaq, 4-5 fýtbol alańy, strıt-vorkaýt alańy, ba­lalardyń birneshe oıyn alańy, ardagerler alleıasy, aspaly kópir, kóshe saǵaty... – osylardyń bári de aýyldyń sánine sán qosyp ári jergilikti halyqtyń ıgiligi­ne jarap tur.

Máselen, 1969 jyly týǵan túlekter 3,6 mln teńge qarjyǵa Keńes Odaǵynyń Batyry Ahmedııar Qusaıynov atyndaǵy kóshe boıyna órnektas tósep, sýburqaq ornatqan. Al 1977 jylǵylar ortalyq saıabaqqa 8 mln teńge jumsap, fýtbol alańyn salypty. 2014 jyly jeke ká­sipker Aıdos Sársenǵalıev Jalpaqtal aýylyndaǵy meshit ǵımaratyna qos mu­nara ornatyp, 25 mln teńgege kúrdeli jóndeý ótkizse, keler jyly 5 mln teńgege Uly Otan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkishti jóndepti. 1978 jylǵylar balalar oıyn alańyn salsa, 1980 jylǵy­lar 7 mln teńgege «Jalpaqtal» silteme bel­gisin ornatyp, jol jıegine elektr baǵa­nalaryn tartqan. Osy aýyldan shyq­­qan 2 Keńes Odaǵynyń Batyry men 13 Sosıalıstik Eńbek Eriniń músini ornatylǵan «Batyrlar alleıasyn» 1966 jyly týǵan túlekter 10 mln teńgege or­natqan. Aıta berse, mundaı mysal tipti kóp.

– Bıyl bizdiń mektep bitirgenimizge 30 jyl boldy. Týǵan aýlymyzǵa estelik syılyq úshin synyptastar birigip, osy «Jalpaqtal jaǵalaýy» alańyn jasa­dyq. «Shańyraq» kompozısııasyn ornatyp, jaǵalaýdy abattandyrdyq, alań­­dy qorshap, qaraǵaı, úıeńki kóshetterin ek­­­tik. Demalyp otyratyn oryndyqtar, kóshe shamdary, órnektas – bárin óz kúshimiz­ben saldyq. Men qazir osy saıabaqtaǵy kóshetterdi kúndelikti sýǵaryp, qadaǵalap júremin, – deıdi bizge alańnan kezdes­ken Arystan Teljanuly. Qaraózenge ornatylǵan aspaly kópirdiń aldynan ashylǵan ádemi múıisti abattandyrýǵa 7,5 mln teńge qarajat ketipti.

– Jalpaqtal aýylynda tarıhı ǵı­marattar da kóp. Munda kópes Ovchın­nıkovtyń úıi, jazǵy saıabaq, burynǵy saz mektebiniń ǵımaraty sekildi oryndar bar. Erekshe sáýlet ǵımaraty, aǵashtan qıyp salynǵan myna saıajaıdy kúrdeli jóndeýden ótkizip, mýzeıge aınaldyrý týraly sheshim qabyldandy, – deıdi bizge Qaztalov aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Aısha Ýálıqyzy.

Qaztalov aýdanynyń «Egemen Qazaqstan» gazeti tarıhynda da eleýli orny bar: baıyrǵy basylymnyń tuńǵysh redaktorlary Halel Esenbaev pen Tamım­dar Safıev osy óńirde týyp-ósken bolatyn. Tarıhy tereń topyraqpen qımaı qoshtasyp, saparymyzdyń basty nysanasy – Bókeı ordasyna jol tarttyq.

 

Bókeı ordasynyń ekinshi tynysy

Bókeı ordasy aýdanynyń ortalyǵy Saıqyn aýyly Oral qalasynan 600 shaqyrym jerde ornalasqan. Ol joldyń jartysynan astamy asfaltsyz, qara jol. Eki-úsh kún buryn jaýǵan nóserden laısańǵa aınalǵan joldyń keı tusynan qınalyp ótip, Saıqynǵa qas qaraıǵanda jettik. «Jol azaby – kór azaby» degen taýqymetti talaı jyldan beri tartyp kele jatqan ordalyqtardyń tóziminde shek joq eken...

2018 jyly Batys Qazaqstan oblysyna jumys saparymen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Jánibek pen Bókeı ordasy aýdandaryna asfalt jol salý qajettigin aıtyp, Úkimetke tapsyrma ber­gen bolatyn. Alǵashqy joba boıyn­sha bul jol 2021 jyldyń sońynda paı­dalanýǵa berilýi tıis edi. Búginde jol qury­lysy bastalǵanymen, túrli sebeppen sozylyp barady.

– Elbasy tapsyrmasymen qol­ǵa ­alyn­­ǵan jol qurylysynyń 103 shaqy­rymy bizdiń Bókeı ordasy aýmaǵymen ótedi. Qazir qurylys qarqyndy júrýde. Jyl sońyna deıin 40-45 shaqyrym jol salynady dep otyrmyz. Jalpy, Bókeı ordasyn oblys ortalyǵymen jalǵaı­tyn jol qurylysy 2024 jyly tolyq paıdalanýǵa berilýi tıis. Onyń syrtynda Han ordasy aýylyna deıin tartylatyn 21 sha­qyrymdyq respýblıkalyq mańyzy bar jol da eki jyl ishinde salynbaq, – deıdi Bókeı ordasy aýdanynyń ákimi Nurlybek Daýmov.

Oblys ortalyǵynan shalǵaıda orna­las­qanyna qaramastan Bókeı ordasy aýdany aýyl sharýashylyǵy damyǵan, baqýatty óńir sanalady. Aýdanda 16 myńǵa jýyq halyq turady, 542 sharýa qojalyǵy bar. Mundaǵy maldy bó­keıliktiń eńbektegen balasynan eńkeıgen kárisine teń bólse, ár adamǵa 5 sıyr, 2 jyl­qy, 6 qoı-eshkiden keledi eken.

Aýdan basshysy óńirdegi eldi meken­der tolyǵymen tabıǵı gaz ıgiligin kórip otyrǵanyn, aýyldar aýyz sý qubyrymen 85 paıyzǵa qamtylǵanyn aıtyp ótti. Jer shalǵaılyǵy jáne jol joqtyǵy azyq-túlik, qurylys taýarlarynyń qym­battyǵyn týdyrǵany baıqalady. Má­selen, sońǵy kúnderi nan baǵasy – 210 teńgege, AI 92 markaly benzınniń 1 lıtri – 210 teńgege jetken. Turǵyndardyń aıtýynsha, bıyl jeke qurylys ta jyl­daǵydan baıaý. О́ıtkeni qurylys zat­tarynyń baǵasy aspandap ketti, olardy alystan jetkizý de ońaı emes.

Biz sapar barysynda aýdannyń zııa­ly qaýym ókilderimen, aýdandyq más­lı­hat depýtattarymen júzdesip, óńir tur­ǵyndaryn mazalaǵan máselelerge de qu­laq qoıdyq. Alaıda ol bólek maqalanyń enshisinde.

Basqa aýdandarmen salystyrǵanda Bókeı ordasynyń týrıstik áleýeti erek­she ekeni sózsiz. Mundaǵy Han Orda­sy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etno­grafııalyq mýzeı-qoryǵy Qazaq­stannyń Jalpyulttyq kıeli nysandary tizimine engen biregeı keshen. Jyl saıyn alys-jaqyn shetelden jáne óz otandastastarymyzdan myńdaǵan týrıst arnaıy keletin. Máselen, 2019 jyly 21 myń týrıst kelgen eken. Pandemııa bul úrdisti buzdy. 2020 jyly kelýshiler sany 4 myńnan sál ǵana asypty. Bıyl jyl basynan beri 7,5 myńdaı adam kelgen.

– Joldyń shalǵaılyǵyna qaramas­tan mýzeıge kelýshi týrıster az emes. Erteń asfalt jol salynǵan kezde kelýshiler nópiri kúrt ósetinin boljap otyrmyz. Sondyqtan mýzeı-qoryqty damytý, qyz­­met aıasyn keńeıtý maqsatynda joba jasap, oblys basshylyǵyna usyndyq, – deıdi mýzeı-qoryqtyń dırektory Ǵaısa Temirbolatuly.

Rasynda «Batys Qazaqstan oblys­tyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhı­tektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qo­ry­ǵy» – Qazaqstannyń batys óńirinde­gi biregeı jáne jalǵyz mýzeı-qoryq. Onyń negizi 1962 jyly Orda tarıhı-revolıýsııalyq murajaıy bolyp qa­lanǵan. 1997 jyly Bókeı Ordasynyń tarıhı mýzeıi bolyp ózgertildi. 2002 jyly Bókeı ordasy tarıhı mýzeıi jáne onyń balansynda qalpyna keltirilgen birneshe ǵımarat negizinde Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni quryldy. 2003 jyly keshen ICOM-ǵa (halyqaralyq mýzeıler qaýymdastyǵyna) múshe bolyp, Parıjde tirkeldi. Qazir keshen qu­ramynda respýblıkalyq mańyzy bar 13 ǵımarat, Han zıratyndaǵy Jáńgir han, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly jáne etnograf ǵalym Muhamed-Salyq Baba­janov keseneleri kiredi.

Búginde mýzeı-keshen quramynda Bókeı Ordasynyń tarıhı murajaıy, Bókeı ordasyndaǵy halyqtyq bilim berý murajaıy, Han saraıynyń qarý-jaraq palatasy jáne Han meshiti, tuńǵysh qazaq baspahanasy, Sháńgereı Bókeev mýzeıleri ashylyp, kórermen nazaryna usynylǵan. Ǵaısa Temirbolatulynyń aıtýynsha, jaqynda bókeılik alǵashqy aýrýhananyń 1852 jyly salynǵan ǵıma­ratyna restavrasııa bastalmaq. Al­daǵy jyly Seıitqalı Meńdeshov pen Alma Orazbaevanyń turǵan úıleri de jań­ǵyrtýdan ótýi tıis.

– Han ordasy aýylynyń tabıǵaty da, tarıhy da erekshe. Aldaǵy jyldary óńirdiń týrıstik áleýeti eselep artatyny túsinikti. Biz sol kezeńge qazirden daıyn bolýymyz kerek. Alystan kelgen týrıs­ter bul jerge kelgende tek mýzeıdi kórip qana qoımaı, tolyqqandy demalýy tıis. Ordanyń qaraǵaıly ormany, taza aýasy, shaǵyldy qumdary, emdik balshyǵy, ıaǵnı tabıǵı múmkindigi óte kóp. Sony tolyǵymen paıdalaný kerek. Jergilikti halyq ta týrıster nópirine daıyn bolýy, týrıstik servıs: qonaq úı, ashana qyzmetin, syıkáde buıymdaryn usynýǵa ázir turýy kerek. Biz osy usynystardyń bárin júıelep, naqty joba jasap, oblys ákimine usyndyq. Eger ol joba bekitilse, iske kirisemiz, – degen edi aýdan basshysy Nurlybek Jasqaıratuly.

Mýzeı dırektory Ǵaısa Temir­bolat­uly Bókeı ordasyna jol salynyp, ekin­shi tynysy ashylatyn kúndi asyǵa kútýde. Mýzeı-keshendi damytý boıynsha joba júzege assa, keshen aýmaǵynda etnoaýyl, oıyn alańdary, velosıped joly, jasandy kól, jylqy jáne túıe fermasy, sanatorıı-emdeý jáne sport saýyqtyrý keshenderi ashylyp, aýyl halqyna da jańa jumys orny kóbeımek. Qazaqstannyń eń qıyr batysynda jatqan «aınalasy aıshylyq, kóldeneńi kúnshilik, kórgen jan qıyp kete almas» Jáńgir han ordasynyń eki ǵasyrdan keıingi ekinshi ómiri qazirdiń ózinde estigen jannyń esin alyp, qyzyqtyryp tur...

 

Batys Qazaqstan oblysy

 

P.S. Bizdiń saparymyz Bókeı orda­synyń qurylǵanyna 220 jyl, Jáńgir han mektebiniń ashylǵanyna 180 jyl tolǵan mereıli datalarmen tuspa-tus keldi. Alaıda pandemııa bul merekelerdi keń kólemde atap ótýge mursat bermeı otyr. Eki kúnge, 1200 shaqyrymǵa sozylǵan saparymyzda Batys Qazaqstan oblysynyń bir pushpaǵyn ǵana sholyp ótippiz. Shejireli Shyńǵyrlaý, qazynaly Qaratóbe, Kúnbatys Alash­ordanyń uıasy Jympıty sekildi tarıhı topyraq, kıeli mekender kezegin kútip qalǵany ras. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy uıymdastyrǵan «Atameken» ekspedısııasy – gazet qyzmetkerleri úshin de, oqyrman qaýym úshin de qajetti shara bolǵanyna kózimiz jetti.