Elimizde qurylys qarqyn alǵaly beri aıdalada jatqan qumnyń da ıesi tabylyp, quny arta bastaǵany anyq. Mine, «Altyn qum» JShS elimiz egemendik alǵan alǵashqy jyldary shaǵyn kásiporyn bolyp ashylyp, qurylysqa qajetti qum óndirýmen aınalysypty. Búginde eńsesin tiktep, 70-80 adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásiporyn jylyna qazynaǵa 10-15 mıllıon teńge salyq tóleıdi eken. Áıtse de sońǵy kezderi bul seriktestik basshylaryn bir másele qatty mazalap júrgen kórinedi. Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy tilshiler qosynyna bas suqqan «Altyn qum» JShS-iniń dırektory Ábýtálip Erimbetovtiń áńgimesinen túsingenimiz, bul kásiporyn bir kedergilerge kezdesken sııaqty.
Elimizde qurylys qarqyn alǵaly beri aıdalada jatqan qumnyń da ıesi tabylyp, quny arta bastaǵany anyq. Mine, «Altyn qum» JShS elimiz egemendik alǵan alǵashqy jyldary shaǵyn kásiporyn bolyp ashylyp, qurylysqa qajetti qum óndirýmen aınalysypty. Búginde eńsesin tiktep, 70-80 adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásiporyn jylyna qazynaǵa 10-15 mıllıon teńge salyq tóleıdi eken. Áıtse de sońǵy kezderi bul seriktestik basshylaryn bir másele qatty mazalap júrgen kórinedi. Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy tilshiler qosynyna bas suqqan «Altyn qum» JShS-iniń dırektory Ábýtálip Erimbetovtiń áńgimesinen túsingenimiz, bul kásiporyn bir kedergilerge kezdesken sııaqty.
«2012 jyly Arys qalalyq salyq basqarmasy bizdiń kásiporynǵa josparly tekserý jumystaryn júrgizdi, – deıdi Ábýtálip Erimbetov. –Biraq basqarmada paıdaly qazbalarǵa salynatyn salyq túrin biletin maman bolmaǵandyqtan bolar, oblystyq salyq departamentinen N.Namysov degen qyzmetker shaqyryldy. Naýryzda bastalǵan tekserý tórt aıǵa sozyldy. Qazynaǵa ár toqsan saıyn óndirilgen qumnan 5,6 paıyz roıaltı (NDPI) salyǵyn tóleımiz. Bári de zań talaptaryna saı. Alaıda, tekserýshiler aktige óndirilgen qumnyń quny týraly jazyp kelip, esepke óńdelgen qumnyń satylý baǵasyn alǵany biz úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Sonyń saldarynan salyq mólsheri 10 esege ulǵaıdy da ketti. Sebebi, óndirilgen qumnyń quny 200 teńge bolsa, óńdelgen qumnyń baǵasy 1600 teńge turady.
Alǵashqyda máseleni ýshyqtyrmaı oblystyq salyq departamentiniń qyzmetkerlerimen sheshpekshi boldym. Biraq, eshqaısysy tyńdaǵysy kelmedi. Salyq salasynan bul iske tórelik aıtatyn adamdy tappaǵan soń Ońtústik Qazaqstan oblystyq aýdanaralyq mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sotyna aryzdandym. Tóraǵalyq etýshi sýdıa S.Kárim máseleni 2 aı merzimde qarap, quzyrly mekemelerden anyqtama aldyrdy. Mamandardy shaqyrdy. Nátıjesinde salyq ınspektory men «Altyn qum» JShS-iniń býhgalteri ózara eseptesip, qosymsha salynǵan salyqty 83 382 teńgege qysqartty. Bul týraly salyq ınspektory sýdıa S.Kárimge hat ta jazyp berdi. Ekinshiden, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi men «Altyn qum» JShS arasyndaǵy 2000 jylǵy túzilgen № 37 kelisimsharty arqyly olarmen tolyq esepteskenimiz týraly anyqtama berdik. Úshinshiden, sottyń roıaltı salyǵy paıdaly qazbalardy óndirýshilerge arnalǵanyna kózi jetti. Sýdıa S.Kárim mamandardyń pikirlerin tyńdap, taldaý jasaı otyryp, óte durys sheshim shyǵardy.
Salyq basqarmasynyń basshylyǵy birinshi satydaǵy sotta jeńilis tapqan soń, isti apellıasııalyq satyda sýdıa A.Tasheva qarady. Birinshiden, alǵashqy sot sheshimine shaǵym berý merzimi ótip ketse de (16-shy kúni) ol óndiriske qabyldanyp alyndy. Ekinshiden, sýdıa iske mamandardy aralastyrmady, «qajettiligi joq» deı saldy. Sodan sýdıa salyq túrleriniń aıyrmashylyǵyn bilmeı, shatastyryp aldy. Sóıte tura óńdelgen qumǵa kóńil bóledi? О́ńdelgen qumǵa óz aldyna tólenetin salyqtyń túrleri bar emes pe? «Jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Zańnyń 45-babynyń 1-bóliminde jazylǵandaı, «О́ńdeý óndirý prosesinen keıingi bolatyn jumys jáne paıdaly qazbalar operasııasyna jatpaıdy». Odan bólek A.Tasheva óziniń anyqtamasynda «salyq komıtetimen tekserý barysynda qumnyń bir tekshe metri 2000 teńgeden satylǵan» dep jazypty. Biz jýylǵan qumdy 2000 teńgeden eshýaqytta satqan emespiz, eń joǵarǵy baǵa 1600 teńge bolǵan. A.Tashevanyń oıynsha, «qum jýylǵannan keıin de qum bolyp qala beredi» eken. Tabıǵı qum óńdelgen kezde úsh túrli fraksııaǵa bólinedi jáne onyń 15 paıyzy joǵalady emes pe? Ne kerek, A. Tasheva alǵashqy sot sheshiminiń kúshin joıyp, salyq basqarmasynyń ýájin oryndy dep tapty. Men sýdıanyń bul áreketine shaǵymdanyp, oblystyq sottyń tóraǵasy N.Sháripovtiń jeke qabyldaýynda boldym, mán-jaıdy túsindirmek boldym. Biraq ol suraqtaryma kóńil aýdarǵan joq.
Sot qaýlysyna kelispeı, kassasııalyq aryz túsirdim. Tóraǵalyq etýshi N.Sháripov sol baıaǵy A. Tashevanyń is-áreketin qaıtalady. Eger kassasııalyq qaýly kúshinde qalatyn bolsa, qurylys qumyn óńdeseń – on ese salyq salynady. Sondyqtan óńdeý jumystary toqtatylady. О́ńdeýmen aınalysyp jatqan jumysshylar sany qysqartylady. Mekeme bankrotqa ushyraıdy. Biz ǵana emes, negizgi shıkizat kózi jýylǵan qum bolyp esepteletin kásiporyndardyń barlyǵy toqtaıdy. Osyny túsinetin, osyǵan alańdaıtyn jan bar ma?».
Mine, kásipkerdiń janaıqaıy osy. Árıne, qol astyndaǵy 70-80 adam jumyssyz qalyp, kásiporyn qurdymǵa ketetin bolǵannan keıin shyryldap jatqany anyq. Sonda jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri jumys istep kele jatqan bul kásiporynnyń basyndaǵy bul daý nege búgin paıda bolyp otyr? Biz bul is boıynsha mán-jaıdy oblystyq salyq departamenti men oblystyq sottyń apellıasııalyq alqasynan suradyq.
Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha salyq departamentiniń bul is boıynsha bizge joldaǵan arnaıy hatynda bylaı dep jazylypty: «Altyn qum» JShS Arys qalasy boıynsha salyq basqarmasynyń tekserý qorytyndysymen kelispeı, bizdiń departamentke shaǵym keltirgen. Biraq, shaǵym qanaǵattandyrýsyz qaldyryldy. Oǵan kelispegen «Altyn qum» JShS Ońtústik Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotyna 11 036 515 teńge paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy, 3 621 340 teńge ósimpul, 523 051 teńge qosymsha qun salyǵy, 365 588 teńge ósimpul jáne 333 245 teńge shyǵyndardy óteý boıynsha tólem, 161 728 teńge ósimpul durys eseptelmegeni jáne joǵarydaǵy habarlamanyń kúshin joıý týraly talap-aryz bergen. Atalǵan talap-aryz ishinara qanaǵattandyryldy. Budan keıin Arys qalasy boıynsha salyq basqarmasy joǵarydaǵy sot sheshimimen kelispesten, Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik isteri boıynsha apellıasııalyq sot alqasyna shaǵymyn joldady. Sot sheshimdi buzyp, Arys qalasy boıynsha salyq basqarmasynyń apellıasııalyq shaǵymyn qanaǵattandyrdy. «Altyn qum» JShS endigi kezekte Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń kassasııalyq sot alqasyna shaǵym keltirdi. Alqa qaýlyny óz kúshinde qaldyrdy. Á.Erimbetov QR Joǵarǵy Sotyna júginýge quqyly».
Al, Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń apellıasııalyq alqasynyń sýdıasy Álııa Tasheva tómendegi ýájdi aıtady. «Negizinde kásipker áý basta Arys ózeniniń boıynan qum óndirý úshin karer satyp alǵan. Jumysty bastaǵan alǵashqy jyldardaǵy josparynda 1 tekshe metr qumdy 300 teńgeden alamyz dep kórsetedi. Salyq komıteti tekserý júrgizgen kezde is júzinde qumnyń tekshe metrin 2000 teńgeden satqan, al esebinde 200 teńgeden dep kórsetedi. Salyq komıteti «osydan on jyl buryn 300 teńgeden satyp, qazir qalaısha 200 teńgeden satasyń?» degen saýal qoıady. Barlyǵy qymbattap jatqanda qumnyń osynshalyqty arzandap ketýi múmkin emes qoı. 200 teńgelik qum qazir esh jerde joq. Salyq komıtetiniń ýáji durys. Sondaı-aq, «Altynqum» JShS tóraǵasy jýylmaǵan qumdy 200 teńgeden, al 2000 teńgeden arnaıy jýylǵan qumdy sattyq degen ýáj aıtady. Jýylǵan qumdy satý úshin oǵan arnaıy ruqsat, qosymsha salyq tóleýi kerek. Ol joq. Salyq komıteti osynyń barlyǵyn eseptep, shyqqan aıyrmashylyǵyna salyq salady. Ony óndiredi jáne muny durys dep esepteımin. О́ıtkeni, paıda taptyńyz ba, salyqtan da qashpaý kerek».
Árıne, kásipker Á.Erimbetovtiń bul jan kúızelisi kásibine degen janashyrlyqtan týyndap otyr. Eki sýdıa eki túrli sheshim shyǵarǵannan keıin kásipkerdiń ári-sári kúıde qalǵany da anyq. Qaı sýdıanyń sheshimi durys? Jaqynda Ábýtálip Erimbetov Joǵarǵy Sotqa aryzdandy. Kimdiki durys, kimdiki burys ekenin Joǵarǵy Sot anyqtap beredi degen senim bar.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.