Aqqý ushyp, qoqıqaz qonǵan Taldykól taǵdyry qalaı sheshiledi?

Ásirese, bıyl atalǵan kóldiń tabanyna qurǵatý jumystaryn júrgizgen qurylys kompanııalarynyń aýyr tehnıkalary qoǵamdyq ekologııa belsendileri tarapynan qatty qarsylyqqa tap boldy. Byltyr Kishi Taldykóldi qorǵaý maqsatynda qurylǵan SOS Taldykol nemese «Kishi Taldykóldi saqtaıyq» qoǵamdyq qozǵalysy ókilderiniń aıtýynsha, bul tabıǵı sýly-batpaqty kól – eń áýeli janýarlar men qustar dúnıesiniń mekeni. Al tabıǵat áleminiń tirshilik ortasyn qalpyn buzbaı saqtaý úlken mańyzǵa ıe. Qala turǵyndary mańaıyna qurylys túse bastaǵan alǵashqy jyldary Kishi Taldykólde ondatr men qundyz da bolǵanyn aıtady. Qazir 130-daı qus túri kezdesedi. Balyq ta bar. Tipti tabı­­ǵat-ananyń ózi arasha túskisi kelgen­­deı, qıqýlaǵan kóp qusty bylaı qoı­ǵan­da, aqqý­lardyń júzýi, jyly jaqqa bet alǵan qoqıqazdardyń aıaldaýy shahar ishindegi kishigirim kól­diń kórkin arttyra tústi. Suńqyldaq aqqý, qyzyl­jem­saýly qum­daýyq sııaqty sırek kez­de­setin qus­tardy da osy aıdynnan kez­dest­iresiz.

Ekinshiden, bul – qala ishin­degi tamasha tabıǵat múıisi retin­de dema­lys aýmaǵyn qalyptastyrýǵa tap­tyr­mas oryn. Munda búginge deıin áýes­qoı ba­lyqshylar, ornıtologter qaýym­das­tyǵy qalyptasyp úlgergen. Iаǵnı qalanyń qym-qýyt tirshiliginen sharshaǵanda bir sát tabıǵatpen tildesýge, jas urpaq­ty ta­­bı­­ǵat aıasymen tanystyrýǵa óte qo­laı­­ly. Úshinshiden, bir-birine jaqyn or­­na­­lasqan kólder ózara sýasty aǵyn­dary arqyly baılanysyp tutas eko­jú­ıe­ni quraǵandyqtan, bir sý qoımasy­nyń qur­ǵatylýy ekinshisiniń de joıy­lýyna yqpal etpek. Iаǵnı keleshekte elordalyqtar astananyń iri tabıǵı saıabaǵyn salýdy kózdep otyrǵan Úlken Taldykólsiz de qalýy yqtımal. Tórtinshiden, ekolog Laýra Málikovanyń aıtýynsha, bul sýly-batpaqty kólder – kómirtektiń kózi. Jyl­dan-jylǵa aýa temperatýrasynyń joǵa­rylap kele jat­qanyn eskersek, klı­mattyń jedel ózgerisi kezeńinde bul kólderdiń qala­ny salqyndatatyn tabıǵı orta ekenin áste umy­týǵa bolmaıdy. Sol sebepti mun­daı kólderdi saqtap qana qoımaı, ja­ǵ­a­laýyndaǵy jasyl jelegin kóbeıte túsý­ge jumys isteý kerek. Sonymen qa­tar Kishi Taldykóldiń ja­ǵa­synda eski qo­rym­dar da bar. Arheo­log­ter qazaq halqy bat­paqty jerge beıit qoı­ma­ǵan­dyqtan bul ara­dan ejelgi jerleý oryn­dary tabylýy múmkin ekenin de aıtyp júr. Iаǵnı ekolo­gııalyq turǵydan ǵana emes, tarıhı mańyzy da joǵary oryn bolýy ábden múmkin.

Taldykól kólderi júıesiniń qur­ǵatylýy jalǵyz bul emes. Qalalyqtar osy ýaqytqa deıin Syǵanaq (E-10) kóshesi bólip tastaǵan «Mechta» saýda úıiniń janyndaǵy shaǵyn kólshiktiń de tabanyna topyraq tóselip, qurylys aýmaǵyna aınalyp ketkenin kórip júr. Astananyń bas jospary boıynsha bul arada da sý qoımasyn saqtaı otyryp, mańaıyna kishigirim saıabaq salý kózdelgen bolatyn. Biraq «kúshtiniń arty dıirmen tartadynyń» keri me, qala ortalyǵyna jaqyn aýmaqtan jer telimin alýdy kózdegen qurylys kompanııalary ony mise tutpaı, Kishi Taldykóldiń aýmaǵyna aýyz saldy. Mine, osy josyqsyz áreketke ashynǵan tabıǵat janashyrlary túrli aksııalar ótkizip, qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýshilerden kóldi tabandy túrde qorǵaýda. Olardyń áleýmettik jelidegi SOS Taldykol paraqshalaryna ún qosqan turǵyndar qatary da kúnnen-kúnge artyp keledi. Aıtalyq, jýyrda elordalyq sýretshiler, KADMII QYZYL shyǵarmashylyq tobynyń músheleri Álııa Qanybekova, Gúlmaral Táttibaeva, Natalıa Lıgaı Artcom qaýymdastyǵynyń qoldaýymen Kishi Taldykól kólin qorǵaý maqsatynda Şalqyma performansyn ótkizdi. Mahabbat pen sulýlyqtyń sım­voly, qazaq halqy úshin kıeli qus aqqý keıpinde kıingen sýretshiler Kishi Taldykól kóline qum tóseýdi dereý toq­tatyp, kóldiń bıoalýandylyǵy men ekojúıesin qorǵaýǵa shaqyrdy. Olar ortaq shańyraqtyń sımvolyndaı aq matadan uıa jasap, tabıǵı kólder – halyqtyń baı­lyǵy men ıgiligi ekenin, ortaq úı men bo­lashaqty qorǵaý úshin birigýdiń mańyzdy ekenin eske saldy. Tipti sýretshi Áıgerim Ospan qobyzymen aqqýdyń suńqyldaǵan únin jetkizgen kúı tartyp, shamandyq dás­túrge saı tabıǵatqa qol suqpaýǵa sha­qyrdy.

«Basqa elderde mundaı oryndardy jasaýǵa kóp qarjy bólinedi. О́zimiz turyp jatqan qaladaǵy ekojúıeni saqtaı otyryp, ózimizdiń tabıǵatpen etene ekenimizdi umytpaýymyz, qorshaǵan ortamen qońsy otyrýdy úırenýimiz kerek. Bul dástúrdi keleshek urpaqqa da jetkize bilýimiz qajet» – deıdi qoǵamdyq belsendiler.

Rasynda, tabıǵı saıabaqtar kez kelgen qalada tartymdy ortaǵa aınalady. Máselen, mıgrasııalyq qustardyń júzdegen túri az-kem aıaldap ushyp ketetin mundaı sýly-batpaqty kólder Qytaıdyń Harbın qalasynda, Weili saıabaǵynda, Gonkongta bar, sondaı-aq AQSh-tyń Okala Ýetlend Rechardj saıabaǵy, Ever­gleıds ulttyq saıabaǵy, London zertteý ortalyǵy, Polshanyń Ýste Varty ulttyq saıabaǵy, Sıngapýrdyń Hempsted, Ulybrıtanııanyń Reınhem-Marshes qoryǵy, Latvııanyń Kemerı ulttyq saıabaǵynda da tabıǵı landshaft meılinshe saqtalǵan. Adamdar júretin soqpaqtar men joldar qorshaǵan ortaǵa esh zııan kelmeıtindeı jasalyp, otbasymen birge seıildeıtin saıaly mekenderge aınalǵan osy parkterdiń úlgisin paıdalaný arqyly Kishi Taldykóldi de qurylystyń zııandy saldarynan qorǵaýǵa bolady.

Jýyrda qala aýmaǵyndaǵy kól­diń qurǵatylýyna qarsylyq tanyt­qan eriktiler men belsendiler, qala tur­­ǵyndary Kishi Taldykóldiń ma­ńaıyn­da «Kóldi aıala» atty senbilik ótkizip, qoqystan tazalady. Turǵyndar senbilikti eshqandaı tapsyrmasyz, azamattyq ustanymmen, taza tabıǵatqa tilektestikpen atqarǵandaryn aıtady. Ekobelsendiler osy sharalar aıasynda 12 myńnan astam daýys jınaǵandaryn, azamattardyń qýattap qol qoıǵan oı-pikirleri jınaqtalǵan 1 583 betten turatyn petısııa-kitapty Prezıdent Ákimshiligine tapsyrǵandaryn jetkizdi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda olar óz usynystarynyń Memleket basshysyna jetetinine senim bildirdi. Bul qozǵalystan blogerler de syrt qalmady. Belgili bloger Álisher Elikbaev óziniń paraqshasynda kóldiń qurǵatylýyna qarsy ekenin jetkizip, qala bıligin durys sheshim qabyldaýǵa shaqyrdy. Elimizdiń halyqaralyq sýly-batpaqty aýmaqtardy saqtaý jónindegi Ramsar konvensııasy jáne BUU bıoalýantúrlilikti saqtaý boıynsha mindettemelerdi al­ǵanyna qaramastan Nur-Sultan qa­lasy ákimdiginiń kóldiń keıbir bólik­terin qurǵatý jónindegi bastamasyna na­ra­zylyq tanytqan belsendilerge Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mı­­nıstrligi de qoldaý bildirip, qurylys kompanııalarynyń qyzmeti zańsyz ekenin rastady.

Al «tuıyq sýdyń túbi qurt» degendeı, qala ákimdiginiń qurylys j­umys­taryn toqtatpaýǵa baılanys­ty óz ýáji bar. Elorda bıligi Kishi Tal­dykól sýy­nyń túbin tereńdetý ju­mystary júr­gizilmese, birer jyldyń ishinde qur­ǵap qalý múmkin ekenin aıtady. Sebebi kólde qurǵaý prosesi júrip jatqan kó­rinedi. О́tken aptada qala ákiminiń orynbasary N.Soltambekov jetekshilik etetin ekologııalyq keńeste atalǵan rekreasııalyq aýmaqty saqtaý jáne qurý máseleleri boıynsha jobalaý-smetalyq qujattama ázirleýge tapsyrma berilgeni habarlanǵan bolatyn. Onda sý aýmaǵy keminde 20 gektar bolatyny aıtylǵan. Osylaısha, sý túbin tereńdetý jumystary laı jáne basqa da zııandy shógindilerden tazartýǵa, ortasha tereńdikti arttyrýǵa, sý balansyn saqtaýǵa jáne t.b. múmkindik beredi. Aıta ketý kerek, qazir sýly-bat­paqty nysandaǵy negizgi ıondardyń, aýyr me­taldardyń, bıogendik zattardyń quramy normadan birneshe ese asady. Tıisinshe, Kishi Taldykóldi zııandy zattardan tazartý birinshi kezekte jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵyna oń áser etedi. Tereńdigi 20 sm-den kem ári qaýipti, batpaqty Kishi Taldykól mańy qalpyna keltirilip, abattandyrylady. Onda áleýmettik nysandar, ıaǵnı turǵyn úıler, mektepter, medısına ortalyqtary salynady. Kishi Taldykóldi qalpyna keltirý jumystary akvatorııa qura otyryp, jaǵalaý salýǵa múmkindik beredi: bolashaqta eki jaǵalaýdy jalǵaıtyn kópir salý, qala turǵyndary úshin sý kóligin iske qosý, sondaı-aq flora men faýnasy bar ekoklımatty saqtaý jos­parlanyp otyr. Kishi Taldykól sýly-batpaqty nysany aǵyn sýlar jınalǵan oryn bolǵanyn, úlken Taldykól sýymen tabıǵı baılanysy joq ári jerústi aǵyny men jerasty sýlary arqyly ózara baılanyspaıtynyn atap ótken jón. Taldykóldiń óziniń ekologııalyq ınfraqurylymy bolady. Taldykól kóliniń janynda qoryq, orman-saıabaq aımaǵy bar elimizdegi alǵashqy tabıǵı park ashylady. Al ekinshi ekopark – Maıbalyq kóliniń mańy (áýejaı baǵyty boıynsha ońtústik-shyǵys jaǵy) tartymdy oryndardyń biri bolmaq, delingen ákimdiktiń túsindirmesinde.

Sondaı-aq qala bıligi «Tehnopolıs» ǵylymı-óndiristik kásipornynyń zert­­teýlerine sáıkes mamandar Kishi Tal­dy­kóldiń kól emes, batpaq ekenin anyq­taǵanyn aıtady. Al qalalyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń basshysy N.Uranhaev 1976 jylǵy ǵaryshtyq fototúsirilimder de Taldykóldiń ma­­ńaıyn­da eshteńe bolmaǵanyn dálel­deıtinin jetkizdi.

Bir qýanarlyǵy, atalǵan másele Nur Otan partııasynyń Respýblıkalyq qoǵamdyq ekologııalyq keńesinde qaralyp, birqatar máseleniń túıinin tarqatýda qoǵam belsendileri atqarýshy organnyń ýádesin aldy. Atalǵan jı­ynǵa Respýblıkalyq qoǵamdyq eko­logııalyq keńesiniń tóraǵasy E.Aba­qanov, Ekologııa vıse-mınıstri S.Qo­janııazov, qala ákiminiń orynbasary N.Nurkenov qatysty. Qala ákiminiń oryn­basary jaǵdaıdyń anyqtalǵanynsha kólge topyraq tógý jumystarynyń toqtatylatynyn jetkizdi. Qala ákimdigi resmı suraý salý arqyly jarty aı ishinde barlyq suratylǵan qujattardy usynatynyna ýáde berdi. Ekologııa mı­nıstrligi Kishi Taldykóldi saqtaý boıyn­sha toptyń ustanymdaryn qoldaıdy. Qatysýshylar burynǵy «Bıosfera» JShS-i jasaǵan jobanyń eskirgenine, jańadan keshendi zertteý júrgizý qa­jettigine kóz jetkizdi. Ekologııa mı­nıstrligine Kishi Taldykóldi sý resýrs­tary reestrine qosý jáne Taldykól kólder júıesine respýblıkalyq dáre­jedegi sýly-batpaqty jerler mártebesin berý máselelerin qarastyrý usynyldy. Elorda ákimdigi Bas josparǵa túzetýler engizilip turatynyn, osy jumystar aıasynda Taldykóldi saqtaı otyryp balama nusqalar usynylǵanyn eskerý keregin jetkizdi. Keńes sheshiminiń hattamasy ekobelsendilermen kelisildi. Taldykól kólderindegi qurylysqa qa­tysty ákimdiktiń jańartylǵan jumys toptaryna bastamashyl top sarapshylary mindetti túrde enbek. Atalǵan másele partııanyń óńirlik qoǵamdyq ekologııalyq keńesiniń alańynda turaqty baqylaýda bolady.

Túıin: Qazaqta «Kóldiń quty ketse, kókqutan bir jyl buryn ketedi» degen támsil bar. Al Kishi Taldykólge kerisinshe aqqýlar, syrdıǵan sulý qoqıqazdar qonyp jatyr. Bálkim, aldaǵy jyldary Kishi Taldykól elordanyń eń bir kórkem tabıǵı múıisine aınalar...