Búgingi qazaq boksynda Saıyn Arataevtaı bapkerler neken-saıaq... Nege deısiz ǵoı. Olaı bolsa tyńdańyz. Birinshiden, bul kisi bir jerde – Qaraǵandydaǵy Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sportqa beıimdi, daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatta taban aýdarmaı 42 jyl qyzmet etti. Ekinshiden, Sákeń – Afına Olımpıadasynyń qola júldegeri Serik Eleýov pen London Olımpıadasynyń chempıony Serik Sápıevti balań kezderinde jattyqtyrǵan jampoz bapker. Álbette, bylaıǵy jurt muny bile de bermeıdi. Bir esepten, Saıyn Arataevtyń ózinen de bar. Basqalar bolsa baıaǵyda-aq jer-dúnıege jar salyp, keýde soǵyp júrer edi-aý. Al Saıyn aǵamyz bolsa óıtpedi. «Shákirtterim meni kórgen jerinde jandary qalmaı, asty-ústime túsip jatady. Sonyń ózi jetedi maǵan», dep kúrek tisin aqsıtyp kúledi de turady...
– О́ziniń bar sanaly ǵumyryn boksqa arnaǵan jan sporttyń osy túrin qalaısha, ne sebepten tańdady eken?
– О́zim Qaraǵandy qalasynda týdym. Ákem saýda salasynyń qyzmetkeri boldy. Negizi, ol kisi Qarqaralynyń qazaǵy-tuǵyn. Qaraǵandyǵa kelgeninde basynda jer astyna túsip, kenshi bolyp jumys istepti. Al anam bes baladan keıin úı sharýasyna birjolata kóshken eken.
Qaraǵandyda №26 qazaq orta mektebinde oqydym. Bala kúnimnen sportty jaqsy kórdim. Dene shynyqtyrý páni men úshin birinshi kezekte turatyn. Qysta shańǵy tebemiz, jaz bolsa doptyń sońyndamyz.
Ákemniń inisiniń balasy Saǵyntaı degen ózimnen tórt-bes jas úlken aǵam boks úıirmesine qatysatyn. Qashan kórseń sómkesiniń ishinde boks qolǵaby júrýshi edi. Jetinshi synypta júrgenimde men de álgi qolǵapty kıip alyp, boksshy bolamyn dep ishteı bekindim. Sodan aǵama ilesip, «Shahter» stadıonynyń janyndaǵy «Dınamo» sport qoǵamynyń boks úıirmesine kelip jazyldym. Basynda boks degen tóbeleske kerek bolady dep oılaǵan edim. Kele-kele bul kózqarasym da ózgere bastady. О́ıtkeni men jattyqqan jerde nebir myqty boksshylar bar eken. Solardan bokstyń mádenıetin úırendim, tártipke de boı úırettim.
– Áskerde júrgenińizde de boks qolǵabyn tastamapsyz...
– Ol ras. Men ásker qataryna 1962 jyly shaqyryldym. Bokspen shuǵyldanǵanym anyqtalǵan soń meni sport rotasyna jiberdi. Osynda men naǵyz bokstyń qazanynda qaınap, shynyqtym. Zabaıkale, Sibir, Qıyr Shyǵys áskerı okrýgterinde synǵa túsip, óz bólimshemniń namysyn qorǵadym.
Jalpy, úsh jylǵy áskerı ómir meni keremet eseıtken edi. Men ýaqytymnyń bir mınýtyn da bos ótkizbeýge tyrysyp, izdenýmen boldym. Boks týraly ádebıetterdi taýyp alyp, ózdigimnen jattyǵa berdim. Sonyń arqasynda bokstyń qyr-syryn bir kisideı biletin dap-daıyn maman retinde oralǵan edim áskerden...
Áskerden kelgen soń joǵary bilim alý kerek degen maqsatpen Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtyna qujat tapsyrdym. Barlyq emtıhannan ótip turyp, konkýrsqa kelgende súrindim. Meniń baǵyma oraı, dál sol jyly qalada dene tárbıesi jáne sport tehnıkýmy ashylyp jatty. Onyń alǵashqy dırektory Ǵalym Jarylǵapov degen jap-jas jigit boldy. Instıtýtqa túse almaǵan bir top bala jurtpen birge osy tehnıkýmǵa qujat tapsyrdyq.
– Sharshy alańda boksshy retindegi mánerińiz qandaı boldy?
– 54 kılo salmaqta óner kórsetkendikten, rıngte jyldam qımyldap, shapshań bolýǵa tyrystym. Soqqymnyń da zildi bolýyna kúsh saldym. Mysaly, Aqtóbede bolǵan Qazaqstan chempıonatynda bes jekpe-jek ótkizip, sonyń bárin de aıqyn basymdyqpen utqan bolatynmyn. Iаǵnı sharshy alańda shapshań qımyldap qana qoımaı, qatty soqqy jasaýǵa da basa mán berdim.
– Al endi bapkerlik ónerge sizdi bastaǵan qandaı kúsh?
– 1971 jyly baıaǵyda ózim túse almaǵan Qaraǵandy pedınstıtýtynyń stýdenti atandym. Bir qyzyǵy, sol jyldary jurttyń kóbi joǵary oqý ornyna keıin jaqsy qyzmette bolsam degen oımen tússe, biz bilikti bapker bolsaq qoı degen armanmen bardyq.
Boksta júrip jasymyzdyń birshamaǵa baryp qalǵanyn da ańdamappyz. Sodan, bylǵary qolǵapty shegege ildik te, bir kúnniń ishinde bapker bolyp shyǵa keldik. Árıne, aıtýǵa ǵana jeńil. Biraq mundaı syndarly shaqty da bastan ótkerý kerek bolatyn. Men úshin bul úderis birsydyrǵy ótti. О́ıtkeni men bapkerlik ónerge ózimdi ishteı daıyndap júrgen-tuǵynmyn.
Bapkerlik eńbek jolymdy «Eńbek rezervteri» sporttyq qoǵamynda bastap, odan keıin az ǵana ýaqyt Joǵary sport sheberligi mektebinde jumys istep, 1971 jyly jańadan ashylǵan sporttyq baǵyttaǵy mektep-ınternatqa aýystym. Sol jerde Iаroslav Fetısov, Esirkep Jaqsybaev, Aleksandr Dmıtrıev jáne men bapkerlik jumysty bastap kettik. Ol kezde mekteptiń dırektory Baqdáýlet О́rbisinov degen aǵamyz boldy. Shynyn aıtqanda, Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sporttyq mektep-ınternat sol kisiniń kúshimen ashylǵan edi. О́zi soǵysqa qatysqan maıdanger ári ǵalym adam boldy, mekteptiń aıaǵynan nyq turyp ketýine de erekshe eńbek sińirgen jan edi, marqum.
– Afına Olımpıadasynyń qola júldegeri Serik Eleýov pen London Olımpıadasynyń chempıony Serik Sápıevti mektep-ınternatta oqyǵan kezderinde siz jattyqtyrypsyz. Osyny tarqata aıtsańyz.
– Egizder – Serik jáne Berik Eleýovter mektep-ınternatqa sport sheberliginen úmitker dárejesinde keldi. Ekeýin de ózim qabyldap aldym. Al mektepti bitirer jyly Serik Eleýov «Halyqaralyq dárejedegi sport sheberi» ataǵyn alyp shyqty. Berik bolsa, Qazaqstan chempıony atanyp, «Sport sheberi» normatıvin oryndady.
Al Serik Sápıev bizdiń mektepke 2-shi razrıadpen keldi. Ony da ózim qabyldap aldym. Jip-jińishke, kóp balanyń ishinde kózge túse de qoımaıtyn qaǵylez bala edi. Bir qyzyǵy, sol Serik sabaǵyn jaqsy oqydy. О́te tártipti bolatyn. Qoǵamdyq jumystardan qalmaı, mektep-ınternattaǵy túrli is-sharalarǵa belsene qatysyp júretin. Al jattyǵýǵa kelgende jan aıamaı eńbek etetin. Elgezektigi keremet edi: aıtqanyńdy eki etkizbeı oryndaıdy. Namysshyl bolatyn, jeńilip qalsa, yzadan jarylyp keterdeı bolyp, shıryǵyp júretin.
Men úshin bir ókinishtisi, Serik mektep-ınternatty bitirgennen keıin Qaraǵandyda jatatyn jeri bolmaı, úıine – Abaı qalasyna qaıtyp ketti. Endi myna qyzyqty qarańyz, bizdiń mektepten ketkennen keıin araǵa alty aı salyp, Serigimiz Qazaqstan chempıonatyna baryp, jeńimpaz atandy. «Qap!», dep sanymyzdy soǵyp qaldyq...
Keıin, kezinde elimizdiń jastar quramasynyń bas bapkeri bolyp qyzmet etken Ǵalymbek Kenjebaev: «Sáke, Serikti sary maıdaı saqtaǵan siz ǵoı», degen edi. Árıne, keıde kóńilge ókinish uıalaıtyny ras. Biraq ta ózimdi Serik Sápıevteı sańlaq boksshynyń bapkeri bolǵanymdy taǵdyrdyń maǵan bergen úlken syıy dep qabyldaımyn. Onyń ústine, Seriktiń ózi de meni umytpaı, kezdesken saıyn syı-qurmetin kórsetip jatady.
– Serik Sápıevtiń sharshy alańdaǵy qaıtalanbas mánerine sizdiń qoltańbańyz dep qaraýǵa bola ma?
– Shynyn aıtqanda, Serik Sápıev jas kezinde nemere aǵasy, talantty boksshy Baqtaı Sápeevtiń boks mánerin ózine úlgi etti. Al Baqtaı bolsa, meniń kóz aldymda ósti. Kezinde ony talaı jarystarǵa aparǵanmyn. Sondyqtan da men bala Seriktiń boıyna Baqtaı aǵasynyń boks mánerin sińirýge tyrystym. Serik óse kele eren eńbektiń arqasynda jyldamdyq jaǵynan Baqtaı aǵasynan asyp tústi. Iаǵnı Sápıevtiń sharshy alańdaǵy shapshań qımyly, oınaqy máneri, kóz ilespes soqqylary bizdiń mektep-ınternatta júrgen kezinde qalyptasqan dep senimmen aıta alamyn. Keıin, árıne, ol osy mánerin ushtaı tústi, sheberliktiń ushar shyńyna jetti. Bul jerde bapkeri Aleksandr Strelnıkovtiń de eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
– Kezinde keıbir mamandar «Seriktiń soqqysy joq», dep syn aıtyp júrdi. Buǵan ne der edińiz?
– Mundaı syn pikirlerdi men de estip júrdim. Múmkin, rasynda, onyń soqqylary sonshalyqty joıqyn bolmaǵan da shyǵar. Biraq ózińiz oılap qarańyzshy: álem chempıonatynyń eki dúrkin jeńimpazy, Olımpıada chempıony bolǵan boksshynyń soqqysy nashar degenge qalaı senýge bolady?!
– Siz bir jerde taban aýdarmaı 42 jyldan astam ýaqyt eńbek ettińiz. Muny mamandyǵyńyzǵa degen adaldyq deımiz be, álde basqa bir sebebi bar ma?
– Mamandyqqa adaldyq dep aıtqan jón shyǵar. Árıne, kezinde talantty degen boksshylardy kórip turyp, solardyń sońynan ketip, ataq-dańqqa da jetýge bolýshy edi. Biraq men óıtpedim. Nege deseńiz, ózim ábden baýyr basqan mektep-ınternatty, ondaǵy ózimniń birge eńbek etip júrgen áriptesterimdi qıyp kete almadym. Meniń ómirimdegi barlyq qyzyq-qýanysh osy altyn uıa mektebimizben baılanysty. Qazir de ózimniń ómirimdi osy mektep-ınternatsyz kóz aldyma elestete almaımyn.
Kezinde menimen birge eńbek etken bapkerlerdiń bári de bul kúnde elimizge esimderi belgili mamandarǵa aınaldy. Mysaly, Qanat Jaqsybaev birneshe márte oblystyń aǵa jattyqtyrýshysy bolyp, Qaraǵandy boksynyń abyroı-bedeliniń artýyna qomaqty úles qosty. Ǵalymbek Kenjebaev Qazaqstan ulttyq qurama komandasynyń bas bapkeri bolyp jemisti qyzmet etti. Beıbit Esjanov bolsa, jartylaı kásipqoı «Astana-Arlans» komandasynyń aǵa bapkeri boldy. Bulardyń bári de Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary.
– Bul ómirde boks bolmasa, basqa nemen shuǵyldanar edińiz?
– Bul týraly oılanyp ta kórgen joqpyn. Qolymnan tek qana boks bapkeri bolý keledi. Jasymnan solaı dep oıladym, áli kúnge deıin osydan aınyǵan emespin...
Bireýler meniń bálendeı-túgendeı hobbıim bar dep jatady. Al meniń hobbıim – jalǵyz boks. Shynyn aıtqanda, qolymnan basqa eshteńe kelmeıdi...
– Sizdiń kásibińiz – boks. Al otbasynyń osyǵan qandaı da bir qatysy bar ma?
– Zaıybym Marash ekeýmiz Janna esimdi qyzymyzdy tárbıelep ósirdik. Sol qyzymyz turmysqa shyǵyp, Bekzat esimdi jıen syılady bizge. Áli esimde, jıen-nemeremiz 2000 jylǵy jeltoqsannyń 16-sy kúni dúnıege keldi. Súıinshi habardy áriptes jattyqtyrýshylarmen birge jumys ústinde estidim. Esimin Bekzat Sattarhanovtyń qurmetine Bekzat dep ózim qoıdym.
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»