...qynjylysyn bildiredi
Tilimizdiń tazalyǵy úshin kúreseıik
Qazaq tiline orys tilin aralastyryp sóıleıtin qandastarymyzdyń qatary jyl ótken saıyn kóbeımese, azaıar emes. Ana tilimizdi shubarlap, sózden qýyrdaq jasaıtyndardy jıi kezdestiretin boldyq. Eń soraqysy, sábılerimizdiń tili oryssha shyǵatyn boldy.
Árıne, ultaralyq qatynas tili retinde orys tilin qurmetteımiz ári ony bilgennen jamandyq kórmeıtinimiz anyq. Biraq másele qaı tilde sóıleseń de shubarlamaı, sol tildiń tazalyǵyn saqtaýda bolyp otyr.
Máselen, ana tilimizde balamasy bola tura «tak», «vot», «znachıt» degen sııaqty orys sózderin tilimizge jıi aralastyramyz. Ásirese, «molodes», «davaı», «poka», t.b. sózder ózimizdiń tól sózderimizge aınalyp ketkendeı kórinedi. Bireýdi maqtaı qalsaq, «jaraısyń» deýdiń ornyna «molodes», al telefon tutqasyn kótergende «ıá» deýdiń ornyna «da», qoshtasarda «saý bol» deýdiń ornyna «poka» deıtin boldyq. Mundaı mysaldar kóp-aq.
Qazaq tili sóz qory mol, baı tilderdiń qataryna jatady. Ony myna derekterden kóremiz. Jalpy, dúnıe júzinde tirkelgen 5651 tildiń ishinde qoldanylý aıasyna qaraı qazaq tili eń iri degen 70 tildiń biri sanalady eken. Al elimizdegi Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń kartotekasynda 5 mıllıon qazaq sózi jınaqtalypty.
Bıyl táýelsiz el bolǵanymyzǵa 30 jyl tolady. Sonyń arqasynda qazaq tili memlekettik til mártebesine ıe bolyp otyr. Memlekettik til tıisinshe jaýapkershilikpen qaraýdy talap etedi. Sondyqtan ana tilimizdi shubarlamaı sóıleıik. Qaıta til tazalyǵyn saqtaý úshin kúreseıik, aǵaıyn!
S.TÁJBENOV,
dáriger
TARAZ
...usynysyn aıtady
Alash arystaryn qurmetteý – boryshymyz
Turan tórinde taǵylymdy joly qalyptasqan Qyzylorda qalasyna 203 jyl toldy. Qamysqaladan Qyzylordaǵa deıin talaı oqıǵaǵa kýá bolǵan qalanyń berekeli keleshegi kemel ekenine senim mol.
Syr – Alashtyń anasy, kóneniń kózi, mádenı muranyń kómbesi. Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bergen baǵasy. Al derek pen dáıekke júginsek, 1818 jyly Qoqan handyǵy kezinde Syrdarııa boıynda alǵash qorǵan retinde Aqmeshit salynǵan, aq kirpishten órilgen meshittiń túsine saı bekinis «Aqmeshit» dep atalǵan. 1853 jyly 28 shildede Orynbor general-gýbernatory V.Perovskıı Syr qazaqtaryn qorǵaýdy syltaýratyp, orys áskerimen qalaǵa basyp kirip, qoqandyqtardy qaladan qýyp shyǵady. Osydan keıin qala ataýy «Perovsk» bolyp ózgertiledi. 1867 jyly «Perovsk» bekinisi Syrdarııa ýeziniń ortalyǵyna aınaldy. 1917 jyly 30 qazanda «Perovskide» Keńes ókimeti ornady. 1922 jyly qala qaıtadan Aqmeshit atandy. 1925 jyly 9 aqpanda Qazaq AKSR Ortalyq Komıtetiniń sheshimimen respýblıka astanasy Aqmeshitke kóshirildi.
«О́rkenıet bitkenniń ózegi – óreli bilimde» desedi biletin jurt. Osynda ashylǵan pedagogıkalyq ınstıtýtta birqatar qazaq jastary, Alash zııalylarynyń alǵashqy legi bilim alǵany belgili.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna sáıkes ári Alash arystarynyń qurmetine «Qyzylorda» ataýy «Alashorda» dep ózgertilse degen usynysym bar. Eli men jeri úshin ómirin qıǵan Alash arystary qurǵan uıym osy ataýǵa laıyq dep bilemin.
Nárzildá BÚRISULY,
zeınetker
Qyzylorda oblysy,
Jańaqorǵan aýdany,
Kelintóbe aýyly
...oıyn ortaǵa salady
Astamshylyqtan arylaıyq, aǵaıyn!
Tym asqaqtap kettik. Egemendik alǵan 90-jyldardaǵy qıyndyqtardy tez umyttyq. Toıǵa sansyz adam shaqyryp, ánshi jaldap, neshe túrli syılyq taratyp esirdik. Osyny eki jasqa túk paıdasy joq ekenin bile tura jasadyq. О́liktiń ózin toıǵa aınaldyrdyq. Bir mal jetpeıtin boldy. Bizdiń jas kezimizde ólik shyqqan úıde as berilmeıtin.
Bizde azyq-túlik qymbattap jatyr. Onyń sebebi, aýyl sharýashylyǵymen aınalysý ońaı emes. О́nimderin aradaǵy deldaldar arzanǵa alady da birneshe ese qymbatqa satady. Osyndaı jeńil paıda izdegenderdiń jolyna tosqaýyl qoıýdyń amaldaryn qarastyrý qajet.
Qazirgi qazaq qoǵamynda baılar iriktelip shyqty. Neshe túrli yrym- jyrymdy shyǵaratyn da solar. Qarapaıym halyq solardan qalmaımyn dep qaryzǵa batady. «Baıǵa ilesemin dep, kedeıdiń tańy aıyrylypty» degen maqal bar. Eki jastyń úı-kúıi joq bolǵan soń, aıyrylysýdyń taǵy bir sebebi osy. Baılar artyq aqshasyna mektep, balabaqsha, meshit salsyn. Arab elderinde júz metr saıyn bir meshit. Jastar ımandy. Kóshede tóbeles, tonaý joq. Túnde qoryqpaı júredi. Qazaqtyń salt-dástúri dep aqtalýdyń qajeti joq. Salt-dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar. Qazir jańa ǵasyrda jańasha ómir súrý kerektigin ómirdiń ózi dáleldep otyrǵan joq pa!
Ermekúl HAMITOVA,
zeınetker, tarıhshy ustaz
...jańalyǵymen bólisedi
Jas talant ıesi ónerimen baýrady
Mýzykalyq aspap belgili bir ulttyń mýzykalyq ónerin taratyp, nasıhattaýshy qural. Al dombyra – qazaqtyń kıesi, baǵa jetpes qazynasy. Qazaq qaıda júrse de qolynan qasıetti qara dombyrasyn tastamaǵan. Kóńil tolqynysyn kúmbirlegen kúı arqyly uqtyra bilgen. Ár qazaqtyń derlik shańyraǵynyń tórinde ilýli turatyn dombyramen shildehana, betashar, taǵy basqa kóptegen jıyn-toı ótkizilgen. Qysqasy, qazaq pen dombyra egiz uǵym desek, qatty qatelese qoımaspyz.
Saǵı Jıenbaev atyndaǵy oblystyq jasóspirimder kitaphanasynda oqyrmandarmen ádemi bir onlaın kezdesý ótti. Is-sharanyń qurmetti qonaǵy retinde dombyrany jastaıynan janyna serik etken A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe mýzykalyq kolledjiniń túlegi, oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazy Nurzat Qulmanova shaqyrylǵan edi. Nurzatqa bul óner naǵashylarynan darysa kerek. «Es bilgeli dombyra únin qulaǵyma sińirip óstim. Qazaqtyń qasıetti sahnasynda kıeli dombyramen talaı bıik belesti baǵyndyrsam degen armanym da joq emes. Sóıtip ata-anamnyń úmitin aqtasam, elime adal qyzmet etsem, perzenttik paryzymnyń oryndalǵany», dep túıdi ol óziniń sózin. Elimizdiń ár jasy osylaı oılasa, erteńimizdiń eńseli bolaryna esh kúmándanbas edik.
Jas talant ıesi kezdesýde sharyqtata án shyrqap, oqyrmandardy ózine ǵana tán ónerimen tánti etti. Is-sharaǵa qatysqan qaýymnyń kezdesýden rýhanı nár alǵandary anyq.
Nazerke JOLDIEVA,
Saǵı Jıenbaev atyndaǵy oblystyq jasóspirimder kitaphanasynyń qyzmetkeri
AQTО́BE