Kórnekti ǵalym, birtýar azamat

Ol – M.A.Vaksberg, G.M.Ste­panenko, A.I.Bespalova, B.V.Pok­rovskıı, I.D.Fondamınskıı, M.G.Masevıch, Iý.G.Basın, B.B.Ba­zar­baev syndy qazaqstandyq aza­mattyq quqyq ǵylymynyń qa­lyptasýy men damýyna orasan zor úles qosqan ǵalymdardan bastaý alatyn sıvılıstıka mek­tebin jalǵastyrýshy.

Maıdan Kúntýaruly ótken ǵa­syrdyń 60-jyldarynyń orta­synda azamattyq quqyq ǵy­ly­myn­da óz jolyn bastady. 1966 jy­ly, 25 jasynda Máskeýde zań ǵy­lymdary kandıdatynyń ǵy­ly­mı dárejesin alý úshin «Shart­tyq mindettemelerdiń oryn­­da­lýyn keshiktirgeni úshin ja­­ýap­ker­shilik» taqyrybynda dıs­­ser­tasııa qorǵady. 1971 jyly onyń «Sharttyq mindettemelerdi oryndaý merzimderin buzǵa­ny úshin jaýapkershilik» alǵash­qy monografııasy jaryq kórdi. 1980 jyly Harkov zań ınstıtýtynda zań ǵylymdary dok­to­ry­nyń ǵylymı dárejesin alý úshin «KSRO halyq sharýa­shy­­ly­ǵyndaǵy shart­tyq baı­la­nys­tardyń qury­lymy» ta­qy­ry­bynda dıssertasııa qorǵady. Bi­raq Maıdan Kúntýarulynyń ne­gizgi zań shyǵarýshylyq jáne pe­da­gogıkalyq qyzmeti Qazaqstan Res­pýblıkasy memlekettik tá­­ý­el­­­sizdik alǵan kezeńge tuspa-tus keldi.

 1991 jyly M.K. Súleımenov Qazaq KSR Ǵylym akademııasy­nyń jańa qurylǵan Memleket já­ne quqyq ınstıtýtynyń al­­­ǵash­­­qy jetekshisi boldy. 1992 jy­­ly Qazaqstan Ǵy­lym akade­mııa­synyń Bas ǵyly­mı hatshysy, 1994 jy­ly korrespondent-múshesi bolyp saı­landy, al 2003 jy­ly Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń akademı­gi atandy. 1995 jy­ly Qazaq mem­le­kettik zań ıns­tı­týtynyń qury­lymynda Je­ke qu­qyq ǵylymı-zertteý orta­ly­ǵyn basqardy, ol qazirgi tańda Jeke quqyq ǵy­lymı-zertteý ıns­­­tıtýty dep ata­­lyp, Kaspıı qo­­ǵamdyq ýnı­ver­sıtetiniń qura­my­na engi­zilgen.

M.K.Súleımenov 1989 jyly Qazaq KSR О́zin ózi basqarý já­­ne ózin ózi qarjylandyrý tu­­jy­­­­rymdamasyn ázirleýge qa­tys­­­ty, onyń erejeleri keıin Qazaqstannyń memlekettik tá­ýel­­sizdiginiń ekonomıkalyq ne­gi­zine aınaldy.

Táýelsizdik jyldary Qazaq­standa eldegi ekonomıkalyq, áleý­mettik túbegeıli ózgeristerdi qam­tamasyz etetin zańnamany qurýǵa M.K.Súleımenovtiń qos­qan úlesi orasan zor. Ol Qazaqstan Kon­stı­týsııasyn daıyndaǵan ju­mys tobynyń quramynda boldy, 80-nen astam zańdy ázirleýge qa­tysty, onyń ishinde Azamattyq kodeks (AK), Turǵyn úı kodeksi, menshik týraly, jekeshelendirý, munaı, jer qoınaýy men jer qoı­­naýyn paıdalaný týraly, jer týraly, sharýashylyq se­rik­­testikter, kásiporyndar, lı­sen­­­zııalaý, memlekettik múlik, ara­­lyq sot, halyqaralyq kom­mer­sııalyq tórelik sot týraly, she­teldik ınvestısııalar týraly, jekeshelendirý, saqtandyrý tý­raly, jyljymaıtyn múlik ıpo­tekasy týraly, jyljymaıtyn múlik quqyǵyn memlekettik tirkeý jáne onymen mámileler jasaý týraly, syrttan qaryz alý jáne syrtqy qaryzdy basqa­rý, turǵyn qatynastary týraly zańdar bar. Bul rette Maıdan Kún­týarulynyń azamattyq qu­qyq, halyqaralyq jeke quqyq jáne jeke is júrgizý quqyǵy (daý­­­lardy balama sheshý quqyǵy) sa­­la­syndaǵy zańnamany ári qa­raı damytýǵa qosqan úlesin de erek­­she atap ótý kerek. Qa­zir­gi ýaqytta Qazaqstanda zań­na­many reformalaýdyń kezekti kezeńi josparlanyp otyr. Qa­zaq­stan zańnama ınstıtýty ázir­legen Quqyqtyq saıa­sat tujy­rym­damasynyń jo­ba­­syndaǵy «Aza­mattyq qu­qyq» bó­limi M.K.Sú­leı­menov bas­qarǵan Jeke quqyq ǴZI-men bir­lese daıyndaldy.

Pandemııa kezindegi M.K.Sú­leı­menovtiń ǵylymı qyzmeti toq­tap nemese baıaýlap qalǵan joq, kerisinshe, anaǵurlym ar­ta tústi. Maıdan Kúntýaruly Á.E.Dúı­senovamen birlesip, «Tó­re­lik sot» týraly za­ńy­na ǵy­­ly­mı-praktıkalyq túsin­dir­­­­me­ni alǵash bolyp daıynda­dy. Onyń bas­shylyǵymen «Qa­­­­­zaq­stan­da daýlardy balama jol­­­­­men sheshý: jańa damý ke­­­­­zeńi» ǵylymı-praktıkalyq mono­gra­fııasy alǵash ret jaryq kórdi. Ol AK mámileler týraly baptaryna túsindirmeler jaz­dy, eń ózekti máseleler boıyn­sha, onyń ishinde sıfrly qu­qyq, azamattyq zańnamany ja­ńar­tý, Qazaqstanda jekemenshik quqyǵynyń qalyptasýy, 2017 jylǵy Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly ko­dekstiń artyqshylyqtary men kem­shilikteri, Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq qorynyń mú­­liktik quqyqtary, pandemııa­dan keıin ózgeriske ushyraǵan halyqaralyq quqyq problemalary, azamattyq zańnama normalary men sharttardyń qoldany­lýy men paıymdalýy jáne basqa taqyryptarǵa ondaǵan maqala jarııalady.

Maıdan Kúntýaruly Qazaq­stannyń ekonomıkalyq damýynda mańyzdy ról atqarǵan, Qazaq­stan sol ýaqytta asa muqtaj bolǵan sheteldik ınvestısııalardyń aǵy­lýyna yqpal etken zań jobalaryn daıyndaý jónindegi óziniń keń aýqymdy tájirıbesin bólisti (Prezıdenttiń zań kúshine engen Jarlyqtary, «Munaı tý­raly», «Jer qoınaýy men jer qoınaýyn paıdalaný týraly», «Sheteldik ınvestısııalar týra­ly», «Qazaqstandaǵy erkin eko­nomıkalyq aımaqtar týraly» zańdar jáne t.b.). Ondaǵan jyldardy artqa salyp, menshik qu­qyǵy men basqa da zattyq qu­­­qyqtyń qalyptasýynyń bas­­ta­ýynda bolǵan ǵalym tarıh bet­­terin saralap, onyń ke­re­­met taldaýyn usyndy: Qazaq­stan-da jeke­menshik quqyǵy ınstı­týtynyń qalyptasýy, Jer qoı­naýy men jer qoınaýyn paıdalaný týraly zańnama jáne t.b.

Osy jáne basqa da kóptegen eńbek M.K.Súleımenovtiń 75 jyl­dyq mereıtoıyna oraı 2016 jyly jarııalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq qu­­qyǵy: teorııalyq zertteý tá­ji­rıbesi» monografııasynyń 4-6-tomdarynyń negizine alyndy. 2021 jyly ol «Tarıh bette­ri» kitabyn jaryqqa shyǵaryp, oǵan jeke ózi qatysqan nemese kýáger bolǵan tarıhı oqıǵalar­dy sýretteıtin materıaldardy toptastyrdy. Bul – Qazaqstan­nyń, qazaq halqynyń, tarıhı tul­ǵa­lardyń jáne avtordyń us­taz­darynyń, áriptesteriniń, dos­­tary men otbasynyń tarı­hy. Kitapqa Odaqtyq sharttyń birinshi nusqasynyń, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń, Azamattyq kodekstiń jáne Qazaqstannyń basqa da birqatar negizgi zańda­rynyń ázirlemesi, S.Z.Zımanov, M.T.Ospanov, Iý.G.Basın, Bolat­han Taıjan, A.I.Hýdıakov, N.Shaı­kenov, Rolf Knıper, B.V.Pok­rovskıı, Qazaqstan Res­pýblıkasy Joǵarǵy soty­nyń Tóraǵasy bol­ǵan ákesi K.A.Sý­leı­menov, kom­mýnıstik par­tııanyń Almaty oblystyq ko­mı­tetiniń hatshysy qyzmetin at­qarǵan anasy G.Tólegenova, áp­kesi Sosıalıstik Eńbek Eri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri R.B.Nýrtazına týraly estelikter engizilgen.

M.K.Súleımenov – azamat­tyq jáne halyqaralyq jeke quqyq-tyń negizin qalaýshy, aza­mat­tyq, otbasylyq, turǵyn úı, ha­lyq­­aralyq jeke quqyq, jeke is júr­­­gizý quqyǵy (daýlardy ba­lama sheshý quqyǵy), sony­men qa­tar jer qoınaýyn paıda­la­­ný, mu­naı operasııalaryn júr­­gizý jáne Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­­syn­daǵy sheteldik ınves­­tı­sııa­­lar jónindegi proble­ma­lar tý­ra­ly 630-dan astam basy­lym­nyń, onyń ishinde 50-den as­tam mono­grafııanyń avtory. Onyń bas­shylyǵymen azamattyq qu­qyqtyń akademııalyq kýrsy quryldy (3 tomda), Azamattyq ko­dekske 4 tomdyq túsindirme (4-ba­sylym) jazyldy. Ol Qazaq­stan­daǵy halyqaralyq je­ke qu­qyq jáne halyqaralyq aza­mat­tyq prosess jónindegi al­ǵash­­qy oqýlyqty, sonymen qa­tar halyqaralyq jeke quqyq bo­­ıynsha halyqaralyq sharttar men normatıvtik-qu­qyq­tyq akti­lerdiń 15 tomdyq jı­na­ǵyn basyp shyǵardy.

M.K.Súleımenov Qazaqstan­nyń sıvılıstik mektebin shetel­de tanystyryp, tanytý úshin kóp eńbek etip keledi. Halyq­ara­­lyq quqyq pen halyqaralyq qa­ty­nas­tardy damytýǵa aýqym­dy úles qosyp otyr. Maıdan Kún­týar­uly Brıýsseldegi Ener­ge­tı­kalyq hartııaǵa Shartty qaıta qaraý boıynsha kelissózderde qazaq­stan­dyq topty basqardy (1993-2004 ­jyldar aralyǵyn­da). Qazaqstannyń belsendi qa­ty­sýymen 1994 jylǵy 17 jel­toq­sanda Lıssabonda qol qoıylyp, 1995 jylǵy 18 qazanda bekitilgen Energetıkalyq hartııaǵa Shart jobasyn ázirledi.

Qazirgi ýaqytta M.K.Súleı­menov Energetıkalyq hartııaǵa Shartty qaıta qarastyrý jó­nin­­degi kelissózderge qatysý ús­tinde (2020-2021 jj.). 1993 jyl­dan bas­tap ol TMD elderiniń mo­deldik zańnamasyn ázirleýge belsendi qatysty.

M.K.Súleımenov – Kaspıı ­ýnı­­­versıteti janyndaǵy Je­ke quqyq ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń turaqty jetekshisi. Ol Qazaqstandaǵy sıvılıstıka­nyń ǵylymı ortalyǵy bolyp sanalady jáne elimizden tysqary jerlerde de tanymal. Kórnekti ǵalym ǵylymı kadrlar daıarlaýǵa da zor úles qosyp, 57 aspıranty men izdenýshileri kandıdattyq dıssertasııalaryn, 10 shákirti doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵady.

Maıdan Kúntýaruly Qazaq­standaǵy ózekti ári shıeleniske to­ly jer quqyǵy máselesin tal­qylaýdan da syrt qalǵan joq. О́z pikirin zańger retinde ǵana emes, birinshi kezekte óz Otanynyń patrıoty retinde bildirgenin atap ótý kerek.

M.K.Súleımenov – Qazaq­stan­­daǵy tórelik qozǵalysynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol kóp jyldar boıy elimizdegi al­ǵashqy tórelik ınstıtýttar­dyń biri bolyp tabylatyn Saý­­da-óner­kásip palatasy janyn­da­­ǵy Tórelik komıssııanyń uıym­­dastyrýshysy jáne turaq­ty tór­aǵasy boldy. 2005 jyl­dyń qań­tar aıynda jańa ınstı­týt­tyq tórelikti – ózi tóraǵalyq ete­tin Qazaqstan Halyqaralyq Tóre­ligin (QHT) qurdy. Qa­zir­gi ýaqytta QHT-ǵa qa­zaqstan­dyq qana emes, shetel­dik, halyq­ara­lyq kompanııalar da daýlardy she­shýdi senip tapsy­rady.

M.K.Súleımenovtiń prak­tı­kalyq qyzmeti týraly aıtqan ­kez­de onyń «Zańger» zań fırmasy­nyń quryltaıshylarynyń biri bolyp tabylatynyn atamaı ketýge bolmaıdy. Ol respýblıkadaǵy kásibı zań qyzmetin kórsetetin alǵashqy memlekettik emes kom­mersııalyq uıymdardyń biri.

M.K.Súleımenov zań shyǵa­rýshylyq, ǵylymı jáne prak­tı­kalyq qyzmetke qatysqany úshin birneshe márte memlekettik jáne ózge marapattarmen marapattal­dy. Onyń ómiri – azamattyq qu­qyq ǵylymyna qyzmet etý ónegesi.

Kúlásh ILIаSOVA,

Ásel DÚISENOVA