Facebook úlken daýǵa qaldy

Wall Street Journal búkil málimetti Facebook-te jumys istegen qyzmetker­den alǵan. Kompanııa ishindegi másele­lerge kóz juma qaraı almaǵan ol qupııa qu­jat­tardy amerıkalyq gazetke ákelip tap­syrǵan eken. Wall Street Journal solar­dyń bárin zerdelep shyqqan.

Wall Street Journal júrgizgen zertteýde kompanııa jibergen qatelikter tizilip jazylǵan. Eń áýeli – Facebook óz qoldanýshylaryn alalaǵan. Ras, kompanııa basshysy Mark Sýkerberg talaı márte áleýmettik jeliniń barshaǵa ortaq ekenin, bárine birdeı jaǵdaı jasalǵanyn aıtqan-dy. Degenmen is júzinde bári basqasha bolyp shyqty.

Mysaly, Facebook «Kross-chek» nemese XCheck dep atalatyn baǵdar­lama jasap shyǵarǵan. Sol arqyly ma­ńyzy joǵary akkaýnttardyń sapa­syn baqylaǵan. Wall Street Journal kel­tir­gen málimetke súıensek, osylaı­sha XCheck arqyly mıllıondaǵan VIP qol­danýshyǵa kompanııanyń jalpyǵa ortaq erejelerine baǵynbaýǵa múmkindik berilgen. Biraq mundaı qadamǵa barýdyń kemshiligi bar ekenin amerıkalyq basylym júrgizgen zertteý kórsetip otyr.

VIP mártebesin ıelengen qoldaný­shylar óz artyqshylyǵyn teris maqsat­ta paı­dalanǵan. Ásirese, zorlyq-zomby­lyqty kórsetetin, jekkórýshilikke sha­qy­ratyn materıaldar emin-erkin ja­rııa­laǵan. Al Facebook-tiń jal­pyǵa birdeı erejesinde mundaı áreket­ke ty­ıym salynǵan. Wall Street Journal-dyń zertteýinen keıin kompanııa ta­ǵylǵan synnyń oryndy ekenin moıyn­dady. Áıtse de, baǵdarlama izgi maqsat­ta ja­sal­ǵanyn, onda jiberilgen kemshi­likter túzetilip jatqanyn málimdedi.

Máselen, VIP tizimdegi qoldanýshy­lardyń biri koronavırýsqa qarsy vaksınalar ólimge ákeledi dep áleýmettik jelige jazǵan, sondaı-aq AQSh-taǵy Demo­krattar partııasy pedofıldik sekta qurǵan dep jala japqan. Ádette mundaı feık málimetterdiń avtorlary Facebook-ten ýaqytsha shettetiledi.

Erekshe tizimge engenderdiń biri – áıgili brazılııalyq fýtbolshy Neımar. «PSJ» klýbynyń shabýylshysy osydan biraz ýaqyt buryn basy daýǵa qalǵan edi. Ol seksýaldyq qysym jasady dep aıyptalǵan. Keıinirek Neımar sol qyzben WhatsApp-ta sóılesken habarlamalaryn, onyń jalańash sýretterin Facebook-tegi paraqshasynda jarııalaǵan edi. Ádette, mundaı sýretter birden óshiriledi ári ondaı qadamǵa barǵan adamnyń akkaýnty óshiriledi. Biraq Neımar salǵan fotolar bir kún boıy áleýmettik jelide turǵan. Fýt­bol­shynyń akkaýnty joıylǵan joq.

Ekinshi hám negizgi másele – Instagram jelisine tıesili. Kompanııa birneshe jyl buryn qoldanýshylar arasynda saýaldama júrgizip, onyń tıimdiligin zerttep kórgen eken. Sóıtse, Instagram basqa áleýmettik jelilerge qaraǵanda adamdarǵa, ásirese, jasóspirim qyzdarǵa teris áser etedi eken. Kompanııa basshylary muny bilgen, árıne. Biraq qoǵamdy dúr silkintetin aqparatty jarııalaýdyń ornyna qupııa ustaǵan.

«Jasóspirim qyzdardyń 32 paıyzy dene bitimine kóńili tolmaǵan kezde Instagram máseleni odan ári ýshyqtyra túsken. О́zderin áleýmettik jeliniń basqa qoldanýshylarymen salystyrý – olardyń kózqarasy men bolmysyna teris áser etken», delingen 2020 jylǵy saýaldamada.

2019 jyly jarııalanǵan kelesi bir zertteýde jasóspirim qyzdardyń úshten biriniń Instagram-nyń  kesirinen dene bitimine kóńili tolmaıtyny anyqtalǵan. Sondaı-aq jastar áleýmettik jeli saldarynan mazasyzdyq pen depressııaǵa dý­­shar bolǵanyn aıtqan. Biraq bul jas­­tar­ǵa ǵana tán emes. Eresekter de bas­qa­lar­dyń ádemi sýretin kórgennen ke­ıin jıi ma­zasyzdanyp, depressııaǵa ushy­raı­dy. Bul az deseńiz, sýısıdke beıim qol­daný­shylar óz áreketin áleýmet­tik jelide jasaýǵa nıeti bar ekenin jetkizgen.

Bul derekter kompanııanyń ishki júıesinde ǵana jarııalanǵan. Biraq kópshilik nazaryna usynylmaǵan. Bir jaǵynan bul túsinikti de. Saýaldama nátıjesi Instagram-nyń adam ómirine keltiretin zııanyn anyq kórsetip berdi.  Muny jarııalasa, kompanııa synnyń astynda qalatyn edi. Sondyqtan bul málimetterdi múmkindiginshe jasyryn ustaýǵa tyrysqan.

Jastar – Instagram jelisiniń negizgi qoldanýshylary. Máselen, 22 jasqa deıingilerdiń úlesi 40 paıyzdan asyp ketken. Kún saıyn AQSh-ta 22 mıl­lıon jasóspirim ınstagramdy paıdalanady. Salystyrmaly túrde qarasańyz, feısbýkke kúnine kemi bir márte kiretin amerıkalyq jastardyń sany nebári 5 mıllıon ǵana. Jastar Facebook kompanııasyna jyl saıyn 100 mıllıard dollar paıda ákeledi. Sondyqtan kompanııa úshin áleýmettik jeliden aıyrylyp qalmaǵan tıimdi.

Kompanııa áleýmettik jeliniń teris áseri kóp emestigin talaı márte málim­dedi. Tipti AQSh Kongresinde Cambridge Analitica boıynsha suraq-jaýaptyń astynda qalǵanda da moıyndaǵan emes. Tipti málimetterdi akademııalyq orta­dan da jasyryp, ony suraǵan zańger­lerge de bergen emes.

Bıyl naýryzda Mark Sýkerberg AQSh Kongresine parlamenttik tyń­daýǵa shaqyrtylǵan edi. Jıyn bary­synda oǵan áleýmettik jelilerdiń bala­lar densaýlyǵyna áseri týraly su­raq qoıyldy. Atalǵan suraqqa Sýker­berg myrza: «Biz júrgizgen zertteýler áleýmettik jelilerdi 

paıdalaný adamdardyń psıhıkalyq densaýlyǵyna oń áser etetinin kórsetti», dep málim­degen edi. Degenmen is júzinde jaǵdaı basqasha.

Wall Street Journal-dyń zertteýinen keıin AQSh Senatynyń kommersııa, ǵylym jáne kólik jónindegi komı­tetin­de osy máselege qatysty tyń­daý ót­kizildi. Senatorlar Feısbýk kom­­pa­nııa­synyń ókilderin shaqyryp, sha­ńyn qaǵyp aldy desek artyq aıtqan­dyq emes. Ásirese, kompanııanyń máli­met­terdi jasyrǵanyn aıyptap, zertteý nátıjelerine erekshe ekpin berdi.

«Facebook Instagram-nyń dızaıny men algorıtmderi qoǵamymyzdaǵy jas­tarǵa tıgizetin zııanyn jaqsy bildi. Biraq kompanııa balalarymyzdyń qaýip­sizdigine emes, tez paıda tabýdy úne­mi basty orynǵa qoıady. Zertteý – na­ǵyz «bomba» jańalyq. Bul Facebook áleý­mettik jelilerdiń balalarǵa zııan­dy áseri týraly biletinin, soǵan qatys­ty de­rekter men málimetterdi jasyr­ǵa­ny­nyń bultartpas dáleli», deıdi komı­tettiń tóraǵasy Rıchard Blýmental.

Senatordyń aıtýynsha, Instagram men Facebook-ti qoldaný adamnyń óz dene bitimine qatysty teris kózqaras qalyp­tastyrýyna áser etedi. Ásirese, áleý­­mettik jelige basqalardyń ádemi jer­­lerden salǵan sýretteri men sel­fı­lerin qaraý óz ómirine qanaǵattan­baýyn kúsheıtedi. Oǵan qosa, laık pen pikir de adam ómirine qatty áser etedi eken.

Facebook-ke taǵylǵan syn munymen bitpeıdi. Kompanııa abaısyzda zorlyq-zombylyqty nasıhattaıtyn, jalǵan aqparat taratatyn alańǵa aınalyp shyǵa kelgen. Bárine kináli – Facebook-tiń 2018 jylǵy algorıtmi. Mark  Sýker­berg mundaı qadam paraqshadan bóten adam­dardyń jazbalary az kórinip, et-ja­qyn­dardyń ǵana salǵandaryn jıi shyǵarýǵa múmkindik beretinin aıtqan-tuǵyn.

Is júzinde bári kerisinshe boldy. Qoldanýshylardyń nazaryn aýdarý úshin jańalyq taratatyn paraqshalar sensasııalyq aqparat taratýǵa kóshti. Nátıjesinde, jelide mundaı jańalyq­tar kóbeıip ketti.

Sondaı-aq Facebook engizgen ózgeris­ter jyly áser qaldyratyn jazba­la­r­dyń kórinbeı, negatıvke toly post­tar­dyń alǵa shyǵyp ketýine ákeldi. Jańa algorıtm reaksııaly laık jınaıtyn jazbalardy alǵa shyǵarady. Jospar boıynsha bul qoldanýshylardyń ózara baılanysyna jol ashýǵa tıis bolatyn. Alaıda bastama josparlaǵandaı bolyp shyqqan joq.

Mysaly, otbasylyq fotoǵa qara­paıym laık kóp qoıylady. Al negatıvti post­tarǵa basqasha teris reaksııalar basy­lady. Nátıjesinde, Facebook-tiń algo­rıtmi alǵashqysyn qyzyqsyz post retinde sanap, tómenge ysyrady. Al teris reaksııalar jınaǵan jazbalar qaıta-qaıta kórinedi.

Áleýmettik jeliniń taǵy bir osal tusy mynada. Facebook moderatorlary aǵylshyn tilin bilmeıtin qoldanýshylar salǵan posttarǵa jetkilikti baqylaý jasaı almaıdy. Sonyń saldarynan áleýmettik jelide meksıkalyq esirtki kartelderinen bastap, Azııadaǵy adam saýdalaıtyndarǵa deıingi qylmystyq uıymdar qalaǵanyn jazyp, Facebook-ti óz maqsatyna paıdalanǵan.

«Sýǵa ketken tal qarmaıdy» demek­shi, kompanııa taǵylǵan aıyptar­dyń keıbirin moıyndaǵanymen, endi birin joqqa shyǵaryp otyr. Facebook ózi júrgizgen zertteýdi Wall Street Journal durys túsinbegenin alǵa tartady. Biraq mundaıǵa AQSh-tyń senatorlary aldana qoımasy anyq. Osy máselege qatysty Kongreste áli birneshe tyńdaý ótkizilmek.