Aýadaı qajetti qubylys

Qazaqstan Respýblıkasy óz egemendigin jarııalaǵaly beri túrli ıntegrasııalyq bir­les­tik­ter men álemdik deń­geıdegi forýmdardyń orta­­ly­ǵyna aınalýda. Elimiz­­­­­­diń syrtqy saıasatyndaǵy bul qubylysty qalaı baǵalaýǵa bolady? Bul suraqqa jaýap berý úshin Qazaqstannyń sońǵy jyldary júrip ótken jolyn álemdik tájirıbemen salystyryp, saralap kórý qajet. Sonymen, 1990-jyldary Ke­ńester Odaǵynda ydyraý úrdis­teri keńinen qanat jaıdy. Baltyq jaǵalaýy elderi ózderiniń irgelerin aýlaq salyp, Eýropa mádenıetiniń bir bóligi retinde ómir súre bastasa, eldiń basqa bóliginde túrli etnostyq qaqtyǵystar men dúmpýler oryn aldy. Bul kúrdeli saıası jaǵdaı keń aýqymdy ekonomıkalyq daǵdaryspen tuspa-tus keldi. Árıne, Keńester Odaǵynyń ydyraýdan basqa amaly qalmady. О́zin saıası-ekonomıkalyq turǵydan nashar menedjer retinde kórsetken bıýrokratııalyq apparat ózinen isker, bedeldi ári jas toptarǵa jol berýge májbúr boldy. Dástúrli qundylyqtardyń álsireýi osylaısha 1991 jyly TMD sekildi qurylymdy dúnıege alyp keldi. TMD – Qazaqstan usynǵan al­ǵash­­qy ıntegrasııalyq joba bolatyn. Keńes­ter Odaǵynyń ekonomıkalyq júıe­si bir-birine táýeldi, birin-biri tolyq­tyryp otyratyn, ydyraǵan jaǵdaıda kóptegen qıyndyq týdyratyn júıe edi. Táýelsizdik ala salyp, eski baılanystardan bas tartý Qazaqstan úshin qıyndyqqa soǵatyn boldy. Ýa­­­­­qyt óte kele shıkizat óndirisine arqa súıegen el ekonomıkasy birtindep daǵ­­darystan shyǵa bastady. Alaıda, Qazaq­stannyń ıntegrasııalyq bastama­lary kóbeımese, azaıǵan joq. Nelikten? Eldiń geografııalyq ornalasýy – ár­qa­shanda ıntegrasııa nemese der­­­­bes­tikke jeteleıtin jol. Eýro­­­pa mem­leketteri eki básekeles topqa bólinip, jańa álemdi ıgerýge jol ashyp, osy jańa álem úshin keń dárejeli qaqtyǵys bastaýǵa daıyndalyp jatqan HH ǵasyr­­­dyń basynda Ulybrıtanııa ózi­niń geo­grafııalyq ornalasýyn tıim­di paı­dalanýdyń arqasynda «tamasha oqshaýlaný» saıasatyn ustanýǵa múm­kin­dik aldy. Qazaqstannyń jaǵdaıy, keri­­sinshe, álemdik muhıtpen baılanysy joq memleket úshin kóliktik ınfra­qu­ry­lym áleýeti óte shekteýli bolyp keledi. Shyn máninde, kólikti ınfra­qury­lym maǵynasynda da, ekono­mıkalyq baılanystardyń tıimdiligi turǵysynan da Qazaqstan úshin eń jaqyn áriptes Reseı bolyp tabylady. Ásili, halqynyń sany az, ál-aýqaty aıtarlyqtaı joǵary emes memleketterdiń damý qarqyny kóp jaǵdaıda ózge naryqtarǵa bıznestiń ıkemdelý múmkindigi men jaǵdaı jasaý arqyly erekshelenedi. Eýropalyq Odaq sekildi ekono­mıka­­lyq maǵynada óte tıimdi odaq qurý úshin memleketterdiń syrtqy ekono­mı­kalyq baılanysynda ózara aınalym saýdanyń kem degende 60 paıyzyn quraǵany abzal. Árıne, Qazaqstan úshin bul júze­ge asýy múmkin ssenarıı. О́ıt­keni, bú­gingi kúni Qazaqstannyń eń iri saýda-ekonomıkalyq áriptesi Reseı eken­digi barshamyzǵa málim. Reseı sekil­di úlken memleket Qazaqstannyń syrt­qy saýda aınalymynyń 60 paıyzyn qura­maǵanymen, ondaı múmkindikke ıe bola alady. Al Belarýs bolsa, shıkizatqa kedeı el bolǵandyqtan, Qazaqstan men Reseıdiń shıkizatyn tutynýǵa májbúr. Integrasııalyq úderister keń­ qanat jaıýy úshin, joǵaryda atal­ǵan­daı, ıntegrasııalyq úderis­terdiń tek tereńdeýi ǵana emes, so­nymen birge, keńeıýi de kerek. Qazaqstan jaǵ­da­ıyn­da bul ın­tegrasııalyq birles­tik­­terdiń tıimdiligi artyp, ózara saýda aınalymynyń ósý qarqyny joǵa­rylaýy úshin Keden odaǵyna jańa múshelerdiń qabyldanýyn qamta­masyz etý qajet. Bul elderdiń qata­ryna Qyr­ǵyzstan, Tájikstan, О́zbek­stan qosyl­sa utymdy bolmaq. Nelikten? Bi­rin­shiden, bul memleketter geogra­fııa­­lyq turǵydan Qazaqstan sekildi qur­lyq­tyq aımaqta ornalasqan. Iаǵnı kólik­tik ınfraqurylymdardyń damýyna keńinen jol ashylady. Ekinshiden, memleketterdiń ózara saýda qar­qynyn kóterý arqyly Keden odaǵy óz ishindegi taýar aınalymyn odan ári keńeıtýge tyrysady. Úshinshiden, Keden odaǵynyń syrtqy shekaralarynyń keńeıýi zańsyz eńbek mıgrasııasyn toqtatyp, ortaq eńbek naryǵyn qalyptastyrýǵa tikeleı yqpal etetindigi sózsiz. Bul, ásirese, eńbek resýrstaryn eksporttaýmen aınalysatyn atalǵan úsh memleketke tıimdi bolmaq. Sonymen qatar, osy mıgranttardyń esebinen bıýdjetin toltyryp, elin asyrap otyrǵan Tájik­­­stan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sekildi memlekettiń azamattaryna Keden odaǵy aýmaǵynda qaýipsiz áreket etý múmkindigi týady. Al bilim berý júıesiniń ortaq standarttarynyń aıqyndalýy men ózara moıyndalýy búkil keńistikte erkin júrip-turýǵa jaǵdaı jasary anyq. Degenmen, munda da birqatar sheshil­megen máseleler bar. Birin­shiden, Qyr­ǵyzstan Dúnıejúzilik saýda uıy­my­na múshe memleket bolyp tabyla­dy. Qyr­ǵyzstan – atal­ǵan Uıymǵa kirer kezde osy Uıym músheleri tarapynan bel­gilengen tómen tarıfterdi ornatý arqyly óziniń óndirýshilerin qorǵaý múmkindiginen aıyrylǵan memleket. Keden odaǵy zańnamasyna sáıkes DSU sharttary Keden odaǵy zańnamasynan joǵary tura­dy jáne tikeleı qoldanylady. Qara­paıym tilmen aıtqanda, Keden odaǵy memleketteri DSU-ǵa múshe bol­ǵanda, olardyń qabyldaǵan sharttary avtomatty túrde Keden odaǵynyń bas­qa múshelerine de qoldanylady. Iаǵnı Qyr­ǵyzstan tómen tarıftik saıasat ustanyp, óz naryǵyn qorǵamastan, syrtqy saýdaǵa ashyq dep moıyndasa, Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna múshe bolýy bul rejimdi ózge memleketterge de jaıady. Osylaısha Qa­zaqstan óz óndirýshilerin qol­daý múmkindigin shekteıdi. Bul máseleni sheshýdiń negizgi joly Qyrǵyzstannyń DSU sharttarynan bas tartyp, atalǵan uıymnan shyǵýy bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda, árıne, Qyrǵyzstan DSU-nyń ózge múshelerimen teń dárejede saýda jasaý múmkindiginen aıyrylady. Biraq, utatyny da bar. Birin­shiden, qyrǵyz eksportynyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderiniń úlesine tıesili. Al bul elderdiń ózara saýda rejimderi Keden odaǵy sheńberinde qabyldanatyn birtutas naryq qaǵıdalaryna arqa súıeıdi. Iаǵnı, saýda maǵynasynda óziniń negizgi áriptesterinen Qyrǵyzstan qosymsha jeńildik alý múmkindigine ıe bolady. Ekinshiden, Qyrǵyzstandaǵy aýyr áleýmettik shıelenistiń saldarynan shetelge jumys izdep shyqqan mıgranttardyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderinde jumys tabýda. Olarǵa baılanysty ortaq saıasat ustaný elge shetel valıýtasy men belgili bir dárejedegi qarjynyń aǵylýyna jol ashady. Búgingi kúni 2 mıllıonǵa jýyq tá­jik azamaty, 5 mıllıonǵa jýyq О́zbek­stan azamaty shetelderde jumys isteý­ge májbúr. Úshinshiden, bul odaq óz sheń­berinde belgili dárejedegi mádenı jáne etnostyq teńdikti ustaýǵa yqpal etedi. Iаǵnı ózge memleketter tarapynan mádenı ekspansııaǵa ushyraý múmkindigin azaıtyp, shet elderde de, óz otandarynda da túrli etnostyq top­­­­­­tardyń mádenı avtonomııasyn saqta­ýyna jáne qalypty damýyna jaǵdaı ja­saıdy. О́zbekstan, Tájikstan sekil­di shıkizat eksportymen aınalysatyn mem­­leketter úshin bul – tranzıt erkindigi. Al bul odaqqa Ázerbaıjan men Túrkimenstan qosylsa, odaq­tastar álemniń shıkizat naryǵyn anyqtaıtyn qýatty geosaıası birles­tikke aınalýy ǵajap emes. Iаǵnı bólek júrip básekeles bolǵansha, ortaq saýda saıasatyn ustaný arqyly odaqtas bolýdyń tıimdiligi aıqyn. Árıne, odaq deńgeıinde emes, biraq, áriptestik deńgeıinde mundaı saıasatty tıimdi júzege asyra alǵan uıymdardyń qatarynda Munaı eksporttaýshy memleketter uıymyn (OPEK) ataýǵa bolady. Bul uıym kóp jyldar boıy álemniń energetıkalyq saıasatyn aıqyndady. Biraq, osyndaı deńgeıdegi odaqqa aınalý úshin aımaqtyń barlyq memleketteri ambısııalaryn ysyryp tastap, ortaq múddege teń dáre­jede qyzmet etýge atsalysýy kerek. Tıimdi, teń dárejeli ıntegrasııa – eko­nomıkanyń tolyqqandy ty­­­nys alýyna jaǵdaı jasaıtyn biz­­­­­diń zamanymyzdaǵy aýadaı qajetti qubylys. Shyńǵys ERGО́BEK, Abylaı han atyndaǵy halyqara­­­lyq  qatynastar jáne álem tilderi  ýnıversıtetiniń prorektory.