Cóz soıyl

Nege? – Jeńip jatqan komandanyń oıynshylary oıyn sońyna qaraı dopty bir-birine kóldeneńdete tastap, nege uzaq júrip alady? – Árıne, ýaqytty sozý úshin. – E, solaı ma! Ákimder esep bergen kezde burynǵy aıtqan ýádelerin qaıtalap, onyń oryndalýyn nege soza túsedi desem, onyń osyndaı syry bar deseńizshi!.. Qıyn – Ziltemirdi tóbege kóterý qıyn-aq, rekord jasaý odan da qıyn. – Durys aıtasyz, meniń bir tanysymnyń aıtýynsha, mınıstr bolý qıyn, al sol oryntaqta uzaǵyraq otyrý tipten qıynyraq kórinedi. Búgilý – Shańǵyshy tramplınnen sekirgende nege sonsha búgiledi? – Uzaqqa sekirý їshin. – E-e, sheneýnikter ózderinen úlken basshylarynyń aldynda nege ıilip-búgilip qalady desem, osyndaı mánisi bar eken єoı... Nurmahan ELTAI. Qyzylorda oblysy. Sybys Jyl basynda sybys shyǵyp: – Bul mekeme taraıdy, – dedi. Bireý aıtty: – Qosylyp, basqa jerge qaraıdy, – dedi. Endi biri: – Jartylaı qysqarsa da  jaraıdy, – dedi. Sodan beri, Tasty qum ǵyp ýatyp, Jaılap jyljyp, О́tip jatyr ýaqyt. Sol baıaǵy áńgime, Alyp-qashpa sybys kóp, Istelip jatqan dym is joq. Áli kúnge osyndaı, Mekeme bar – jumys joq.  Ánsoǵar Ulynyń aty Nansoǵar, Al, ákesi – Maltabar. Tamyr-tanys qýalap, Talaı tabaldyryqty attady. Qaı istiń basyn shatpady, Biraq, qasyǵy sýǵa batpady. Ári oılap, beri oılap, О́ner ordasyna kep toqtady. Soǵan kirip Maltabar, Jeteginde Nansoǵar: – О́tinishim bar baldyzym, Mynaý meniń jalǵyzym, Dombyrasy dúńgirleıdi, Keıde oǵan qosylsa da, Nota-potadan dym bilmeıdi. Shyraǵym, osyny ne etesiń? – dedi. Bastyq balany qaǵyp arqaǵa, Áli-aq, ánshi bop ketesiń, – dedi. Sol kúnnen bastap nansoǵar, Boldydaǵy «án soǵar», Qısańdaýdy sán dep júr, Aıqaıdyń bárin án dep júr. Jurt ne dese, o desin, Tamada bolyp nan jep júr. Jamalbek AQYLBAIULY. Ońtústik Qazaqstan oblysy.  ? ? ? ? ? Suraq-jaýap ! ! ! ! ! – Keıbir jigitterimiz qulaǵyna syrǵa taǵyp, shashyn ıyǵynan asyra ósirip, ne bolsa sony sóz etip, jyrtyń-jyrtyń nege kúle beredi? – О́mir bolǵan soń bári de bolady. Qatyn basty, áıel shashty jigitterimiz bar ekeni ras. *  *  * – Bylaıǵy jurt siz týraly anaý-mynaý degenimen, qolastyńdaǵylaryńnyń bári sizdi maqtaıdy?.. – Zamannyń da, zańnyń da, adamnyń da amaly kóp. Aǵaıyn, týys, quda-jekjat, naǵashy-jıen, dos-jaranyn jınap alǵan bastyqtyń jamany joq. *  *  * – Sanaly túrde urlyq jasaýǵa bola ma? – Qurdas, ol seniń qolyńnan kelmeıdi. Ol úshin yqpaly kúshti qyzmetiń, qýlyqpen qunarlandyrylǵan, sumdyqpen sýarylǵan aıla-sharǵyń, qolyń ilingen jerden tartyp alatyn, shetelge qashyp demde baratyn shamań bolýy kerek. *  *  * – Jalǵannan kim qalaı ótedi? – Urysy urlap, jemqory jyrǵap, ótirikshi jyrlap, kedeıdiń erni kebersip, tańdaıy qurǵap, keıbireý demde baıyp, álde bireý oqystan ońbaı taıyp óte shyǵady. *  *  * – О́lmeıtin taqyryp bola ma? – Bolady. Ol jaqsylyq pen jamandyq. Sol ekeýi zaman aqyrǵa deıin shaıqasyp, táltirektep tiri barady. Qaısysy jeńerin ózderi biledi. *  *  * – Burynǵynyń áıelderi aıý etine, qasqyrdyń júregine jerik bolypty, – deıdi. Sodan shyǵar batyr babalarymyzdyń kóp bolǵany? – Shirkin-aı, meniń áıelim áý basta aqshaǵa jerik edi. Áli sol, jerigi qanatyn emes. Júnis QOQYShULY. Almaty oblysy. Birqaǵar Tilimizdiń mártebesin  ósirip, Qujattaýdy qazaqshaǵa kóshirip, Jatqaly da jıyrma jyldan asypty, Áli oryssha sóılep júrmiz kósilip. *  *  * Qurylysshy: «sapasyz!» dep dabyldady, Janashyr, ara túser tabylmady. Kámıssııa keldi de akti jasap, Sheshimin «Jaraıdy» dep qabyldady. *  *  * Kezdesti tós qaǵysyp, qushaqtasyp, Tarasty tóbelesip, «pyshaqtasyp». Qoıshybaı ShÁNIEV. Soltústik Qazaqstan oblysy.  Bákeńniń birqaqpaılary Ańyzǵa aınalǵan halyq batyry Baýyrjan Momyshuly týraly «Shýaqty kúnder» atty tamasha kitap jazǵan Zeınep Ahmetova bul joly óziniń jaqynda ómirden ótken asyl jary, asyldyń synyǵy, tulpardyń tuıaǵy, belgili jazýshy, aýdarmashy Baqytjan Momyshulynyń kúndelikti ómirdegi qazaqı qaljyńdaryn qaǵazǵa túsirgen. Atanyń mineziniń qandaı kúrdeli bolǵa­­­nyn bul jerde aıtpasam da el biledi. Sol jaratylys-bitimi bólek, tabıǵaty qaıshy­lyq­tarǵa toly erekshe adamnyń kóńilin tabý, yǵy­men júrý qıynnyń qıyny ekenin basyna tús­ken adam ǵana uǵady. Atamen birge turǵan kezde meniń oılap tapqan eń úlken amalym úndemeı qutylý edi. Al Baqytjannyń jóni bólek edi, ákesine batyp ta, batyl da sóıleıtin, oılaǵanyn taısalmaı aıtyp salatyn. Ashy-tushy shymshyma qaljyńdary úshin ata ony birde qasynan qýyp shyqsa, birde utymdy jaýap qaıtaryp jeńip ketetin, endi birde raqattana kúlip alýshy edi. «Aǵashtyń butaǵy aıyr bolǵanymen tamyry bir» degendeı, qany bir, tegi bir ákeli-balaly ekeýiniń kerisýleri men kelisýleriniń sońy qaıyrly aıaqtalatyn. …Bir joly Baqyt ákesinen: – Papa, osy seniń qazaqsha jylyń ne edi? – dep surady. Temekisin býdaqtatyp beıqam jatqan ata: – It qoı, – dedi jaıbaraqat únmen. – E, báse, aldyńyzǵa kelgenniń bárin qaýyp alatynyńyz sol eken ǵoı! – demesi bar ma. – Poshel von, ıdıot! – dep ata basyn jastyqtan julyp aldy. – Áne, aıttym ǵoı! – dep Bákeń bólmeden shyǵyp bara jatty. *** Túski as kezinde atanyń ydysynda biraz tamaq jelinbeı qalyp qoıǵanyn kórgen balasy: – Papa, asyńdy qaldyrmaı túgel taýysyp jep qoı, áıtpese mynaý, – dep meni nusqap, – qarny toıyp tursa da ylǵı senen qalǵandy sypyryp-sıyryp jep otyrady. Sarqytyńdy ishe-ishe, jeı-jeı keıin meniń basyma bále bolmaı ma? – dep ákesiniń qalypqa syımaıtyn minezin qaǵytyp shymshı sóıledi. Ata myrs etip murtynan kúldi de: – Menen keıin de saǵan bir «bále» kerek! – dep ornynan turyp ketti. *** Erjan teledıdardan «Zolýshka» degen kınony kórgenin atasyna aıtyp jatyr. «Jaman táte Zolýshkaǵa urysty, kóp-kóp jumys istetti, toıǵa aparmady, úıge qamap qoıdy. Sodan keıin áıbat sıqyrshy kelip, ony arbaǵa otyrǵyzyp, toıǵa apardy» dep túsingeni men túısingenin kishkene balanyń tilimen áńgimelep berdi. Erjan oınaýǵa ketken soń Bákeń: – Qyzyq! – dep basyn shaıqady. – Bala ekesh bala da Zolýshkany aıap tur. Álem halyqtarynyń kóbi Zolýshkany kitapqa jazyp, kıno túsirip, mýltfılm shyǵaryp aspandatady. Sol Zolýshkanyń bir ǵana ógeı sheshesi boldy. Al úsh birdeı ógeı sheshe kórgen men kimmin? Men beıshara úsh márte Zolýhpyn! – dep músápirsigende ata shydamaı kúlip jiberdi. Keıin Bákeń tórtinshi márte Zolýh boldy. *** Astananyń on jyldyq toıyna oraı Jambyl oblysy atanyń kelisken eńseli eskertkishin elordanyń óte bir kórikti jerine ornatty. Eskertkish ashylǵan kúni adam óte kóp boldy. Ertesinde ońasha baryp taǵy kóreıik dep, Jambyldyń bir top jigitterimen qaıta bardyq. Bir kezde jigitterdiń bireýi: – Qandaı keremet! Saryarqanyń tósinde, Esildiń jaǵasynda atamyzdyń beınesi qasqıyp tur! – dep jelpine maqtandy. Sol-aq eken ózge jigitter onyń sózin ilip áketip, qýanysh-maqtanyshtaryn aıtyp, dýyldasyp áńgimeni tuzdyqtap jiberdi. Sol kezde temekisin shegip, jaıbaraqat turǵan Bákeń olarǵa qarap: – Nemenege sonshama daýryǵyp tursyńdar? Atalaryńnyń úsh áıeli Arqanyń qyzy edi, endi, mine, qaıyn jurtyna kelip «kúshik kúıeý» bolyp qoqyraıyp turǵan joq pa! – degeni. *** Saılaý deıtin aǵaı: – Baqytjan, sen Momyshuly emes, Baýyrjanuly bolyp, Erjan – Baqytjanuly, al nemereleriń Erjanuly bolyp jazylýy kerek edi, – dep qyzyna sóıledi. – Papam meni solaı jazǵyzypty. «Ary qaraı urpaqtarym da Momyshuly bolyp jazyla bersin» dep tapsyrǵan, – dedi Bákeń. Aǵaı óz dálelderin aıtyp qoıar emes. Ol kisiniń aıtqandary durys ta shyǵar, biraq áke amanatyn oryndaǵan Bákeń qarsy sóz aıtyp talasýdy jón kórmeı, únsiz tyńdaı berdi. Bir ýaqytta ana kisi: – Al, jaraıdy, senderdiń áýlettiń erkek kindiktileri Momyshuly bolyp jazylsyn deıik, qyz nemereleriń bolsa qalaı jazylady? – dep surady Baqytjandy ustaıtyn bir tosqaýyl tapqandaı. – Qalaı bolýshy edi, qyzdar Zeınepkına bolyp jazylady, – dedi Bákeń saspastan. *** Telefon syldyrlaǵan soń tutqany kóterip ádettegideı «Allo» dedim jaıbaraqat únmen. Sol-aq eken arjaqtan gújildegen ashýly daýys: – Gde ty hodısh, kobra? – degeni. Mundaı sózdi kútpegendikten sasqalaqtap: – Chto-o-o? – deppin orysshalap. Arjaqtaǵy adam: «Oı!» – dedi de telefondy basyp tastady. Qatelesip tússe kerek. Sol aralyqta Bákeń qasyma kelip: – Ne boldy? Suryń qashyp, kóziń baqyraıyp ketipti ǵoı, – dedi. – Qaıdan bileıin, bir orys «Gde ty hodısh, kobra?» dep zirkildep berdi ǵoı, – dedim, jubaıym jubatyp jyly sóz aıtady dep dámelenip. – Astapyralla! Daýysyńnan qalaı tanyǵan, – demesi bar ma. *** – Jazýdyń qyzyǵyna túsip kóbirek otyryp qoıdym bilem, belim kótertpeı tur, – dedi Bákeń. – Qazir balzam jaǵyp, jaqsylap ýqalap beremin, – dedim. – Balzam jaqqansha belime túkirip berseńshi, – deıdi ol. – Túkirgeni nesi? – Jylan ýynyń aýrýǵa em ekenin bilmeýshi me ediń? – degeni. *** Bákeń Almatyda qalyń orystyń ortasynda týyp-ósip, oryssha oqyp, oryssha jazǵany, óz sózimen aıtsam, «memlekettik qupııa emes». Sonda da qalanyń asfaltynda er jetken teńtustaryna qaraǵanda qazaqılyǵy kósh ilgeri edi. Áıtse de, taza ulttyq tárbıe alyp aýylda ósken, qazaqsha oqyǵan maǵan qaraǵanda ádet-daǵdylary bólekteý boldy. Sondyqtan qazaqtyń salt-dástúr, ádet-ǵuryp, yrym-tyıymdaryn, jalpy ulttyq qundylyqtar jaıly óz bilgenimdi úılengen kúnnen bastap kórsetip, aıtyp júretinmin. Bir joly asúıdegi ústel astynyń edenin jýyp jatqanymda telefon shyldyrlady. Abaılamaı basymdy kóterip qalǵanda tóbemdi ústelge ońbaı soǵyp aldym. Oqys qozǵalystan ústel shetinde turǵan kese basyma qulady. Ishinde sút bar eken, tóbemnen quıyldy da ketti. Ústelge soǵylǵan ári kese qulaǵan, onyń ústine sút sorǵalaǵan basymdy sıpalap jatqanymda, qashan qasyma kelgeni qaıdam, Bákeńdi kórdim. Ol maǵan qarap qolymen esikti kórsetip, áldeneni qaıta-qaıta ymdaıdy. Bet-aýzymnyń sútin súrtip, álektenip, onyń ne aıtpaqshy bolǵanyn, neni meńzep turǵanyn uqpaı: – Ne? Ne dep jatqanyńdy túsinbedim. Aıtatynyńdy adam qusap sózben uqtyrsańshy! – dedim yza bolyp. – О́ziń jylannyń basyna aq quısa, úıden shyǵyp ketedi dep ediń ǵoı. Basyńa aq quıyldy, ketpeı ne ǵyp tursyń? – deıdi shimirikpeı. Zeınep AHMETOVA. ALMATY. Dárigerlik «tushpara» Dáriger naýqasqa: – Sizdiń aǵzańyz qurylys zattaryn satatyn dúkenge uqsaıdy. – Nege olaı deısiz? – О́ıtkeni, sizdiń ótińiz ben búıregińizge tas, býyndaryńyzǵa tuz, bulshyq etterińizge temir, ókpeńizge kúl, asqazanyńyzǵa qum jınalyp qalǵan. *** Bir áıel dárigerge kelip: – Kúıeýime kúni-túni bajyldaı beremin, bajyldaı beremin, biraq ol únemi úndemeı otyra beredi. Múmkin aýrý shyǵar? – Bul aýrý emes, talant qoı, talant! *** Dáriger naýqasqa: – Siz maǵan raqmet aıtyp turǵan birinshi adamsyz. – Basqalary she? – Olar aıtyp úlgermedi ǵoı... *** Emhanada: – Dáriger, meniń  shyntaǵym aýyrady. – Qan tapsyryp kelińiz. – Shyntaǵymdy ǵana qarap berseńiz bolmaı ma? – Aldymen qan tapsyryp, erteń kelińiz. Bir kúnnen soń dáriger naýqasqa: – Qanyńyzdy tekserdik: gemoglobınińiz tómen, qantyńyz joǵary, qan qysymyńyz turaq­syz, búıregińizde tas bar, óti­ńiz to­lyp ketken, kózińiz nashar­lap, ókpeńiz qaraıyp, asqaza­ny­ńyz­ǵa jara túsken... Al siz shyn­ta­ǵym ǵana aýyrady deısiz. Múıisti júrgizetin Berik SADYR