Aqyndar sertpen týatyn sııaqty. Aqynnyń mıssııasy, azamattyq kredosy dep jatady keıde. Maraltaı Raıymbekuly «Ar» óleńinde «tulpardyń ary – ozý tek» deıdi. Aqyndyq (adamdyq) sert pen ardyń bitisi bir. Sert jolynan taıǵan kúni aryń azap shegedi. Al sol arǵa daq túsirý – ólimmen para-par. Bireýleri tirideı óledi, bireýleri sert jolynda shahıt ketedi.
О́z otyna janyp ketetinder qanshama. О́zektegi órt te, dert te sol sertten týýy ábden múmkin. Osyny jerine jetkize túsindiretin, biz biletin bir shyǵarma – Muhtar Maǵaýınniń «Surkójek attyń sońǵy shabysy» atty áńgimesi. Onda ómir boıy báıgeniń aldyn bermegen Surkójektiń toqtasqan shaǵy sýretteledi. Aqyrynda tulpary qartaıǵan soń ıesi janýardy erkine qoıa beredi. О́le-ólgenshe bostandyq syılaıdy janýarǵa. Keıinde bir kisiniń ótinishimen baıdyń erketotaıynyń dámeli atyn jaratady. Muny baıqaǵan Surkójek álgi atpen birge ózin de jarata bastaıdy. Atbegi kózine jas alyp, aqyrynda tulparyn qosa baptaıdy. Sóıtip, Surkójek sońǵy báıgege qosylyp, aqyrǵy aınalymda attardyń aldynda oza shaýyp kele jatyp, qaraqshyǵa az-aq qalǵanda aıaǵyn inge tyǵyp, jazym bolady. Aqyryna deıin aldyna qara salmaı, sertpen ólgen tulpar aqyrynda tarıhta osylaı qaldy. Muhańnyń buǵan deıingi «Júırik» shyǵarmasynda da qozǵalady bul taqyryp. Adam qastyǵynan aıaqtan aqsap qalǵan Narqyzyl keıinde tabyndaǵy kóp jylqy ishinde de aldyna qara salmaıdy. «...Basqalar da shabysqa tússe she? Úsh aıaqtap ilese ala ma? Ileser-aý, ozyp, ilgeri shyǵa ala ma? Shyǵa almaıdy, árıne. Sonda qaıter edi? Qusadan óler edi...» deıdi jazýshy.
Bizdiń tarıhta buǵan mysal jeterlik. Árige barmaı-aq beridegi Alash arystaryn alsa da jetkilikti. «Ultymnyń tabanyna kirgen shógir meniń mańdaıyma qadalsyn» degen sertpen ótti olar ómirden. Sol sert jolynda mert boldy bári. Arasynda aqyndyq sertpen ótken Sultanmahmut Toraıǵyrov bar. Alashshyl aqyndar ishinde Maǵjannan keıin, tipti qatar atalýy tıis sertshil aqyn. Jasy jetpeı qaldy, áıtpegende qazaq óleńiniń búgingi órisi budan da keń bolar ma edi degen oıǵa jeteleıdi. О́ıtkeni biz atyn ataǵan eki aqyndy ózine úlgi etken aqyn Qasym Amanjolov ekeni anyq baıqalady. Ádebıette ondaı tegeýrindi tolqyn bolmasa, Qasym da, Qasymnan keıingilerdiń de bolý-bolmaýy ekitalaı.
«Qarańǵylyqtyń kegine, Kún bolmaǵanda, kim bolam?!» – Sultanmahmuttyń serti! Alash muratyn kóksegen aqyndar ishinen Qasym nege Sultanmahmutty tańdady dep oılaısyz? Ol alǵashqylardyń biri bolyp «Sultanmahmut týraly ballada» jazdy. Toraıǵyrov 1920 jyldyń 21 mamyrynda qaıtys bolady eken de, Qasym balladasyn 1940 jyldyń 20 mamyrynda jazyp, núktesin qoıady. Aqyn qaıtqanynyń 20 jyldyǵyn bilip, eskergen sııaqty. Ol kezde Maǵjan týraly jazý – ólimge barýmen para-par. Sultanmahmut Maǵjan syndy «halyq jaýy» retinde ustalyp, repressııaǵa ilikpegen. Erte ólip qalǵandyǵynan. Bastysy, aıyptalmaı ajal qushty. «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz» dep Alash gımnin jazyp qaldyrǵan ustazyn eske alý arqyly Qasym kúlli stalındik júıege qarsylyǵyn tanytqandaı kórinedi. Balladany asyqpaı, shuqshıyp oqyǵanǵa ol anyq baıqalady. Bir keıipkerdiń Sultanmahmutty tirige balap, ólmes jyryn úlgi tutýy, kelesi keıipker ony aram dushpanǵa balap, «tarıhqa solaı jazyp bergem» degeni aqylǵa syıymdy delik. Alaıda Sultanmahmutty kórden turǵyzýy she? Qabirden shyǵyp, ózine bolysqan jaspen Jazýshylar odaǵynan múshelik bıletin alýǵa jónelip ketkeni – Sultanmahmuttyń jeńisi degen sóz. Iаǵnı aqyndy jaqtaǵan keıipkerdiń pikiri durys bolyp shyqqany. Kerisinshe, aqynǵa kúıe jaqqan keıipker qabir basynda mola kúzetip qalǵany – onyń jeńilgenin bildiredi. Keraýyz urpaq kelmeske ketedi de, jańa zaman ornaıtyny týraly úlken emeýrin osynda tur.
Bul bir delik. Ekinshiden Sultanmahmut Qasymǵa ustaz dep tegin aıtqan joqpyz. Qasym «Aqsáýle» taqyrybyn sol ustazynan alǵan. Sultanmahmuttyń «Aqsáýlesin» oqy da, Qasymdy oqy. Bir-birin qaıtalamaıdy, biraq keıingisi aldyńǵysynan úlgi alǵany ańdalady. Sultanmahmut «Aqsáýle, kúmis júzdi, qundyz qabaq» nemese «Nazdy, názik, aq sáýle» dep bastaıdy. О́leńniń taqyrybyna sheıin solaı atalady. Sıkl deýge bolady. Qasym ony jańasha jyrlap, damytyp jibergen. «Aqsáýle, aspanda Aımen talasasyń, tógilip ıyǵyńa qara shashyń» degen joldar týa sala ánge aınalyp ketti. Ol týraly Keńes Odaǵynyń halyq ártisi, kompozıtor, Qazaq SSR memlekettik syılyǵynyń laýreaty, professor Ǵazıza Jubanova: «1955 jyly «Ádebıet jáne ısskýstvo» degen jýrnaldy oqysam, Qasymnyń sońǵy jazǵan óleńderi bar eken. Sonyń ishinde «Aqsáýle» degen óleńi maǵan birden áser etti. Bizder, kompozıtorlar, keıde bir óleń unasa, oqyp jatqanda ishimizden mýzyka shyǵyp jatady. Osy óleńdi oqyǵanymda birden áni, melodııasy júregimnen shyqty», dep eske alady.
Sultanmahmut «Men – qazaq, qazaqpyn dep maqtanamyn» dese, Qasym «Men – qazaqtyń balasy» dep jar saldy. Jáne «Sertiń osy azat jigit, azat qyz» degen óleńderdiń serti aqynǵa Sultanmahmuttan kóshkenin baıqaý qıyn emes. Ony zerdeli oqyrmannyń ózi de biletin bolýy kerek. Bir uqqanymyz, sertine adaldar jasaı beredi.