О́lim jazasyn joıý – gýmanızmge baǵyttalǵan qadam

Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev atalǵan qujat jóninde baıan­dama jasady. Onyń aıtýynsha, BUU ólim jazasyn joıýdy adamnyń ómir súrý quqyǵyn qamtamasyz etý jo­lyn­daǵy progress retinde qarap otyr. Osy­ǵan baılanysty ólim jazasyn joıý adam­nyń qadir-qasıetin nyǵaıtýǵa jáne qu­qyq­taryn damytýǵa yqpal etedi dep esepteıdi.

«Gýmanızmdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan ólim jazasyn satyly túr­de joıý baǵytyn qolǵa aldy. 2005 jy­ly Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly paktige ratıfıkasııa jasaldy. Osy pakttiń 6-babyna sáıkes, ólim jazasy tek aıryqsha aýyr qylmys jasaǵany úshin zańǵa sáıkes taǵaıyndalýy múmkin. Qazaqstan 2006 jyly Eýropalyq odaqtyń «О́lim jazasyn joıý týraly» úndeýine qosyldy. 2007 jyly BUU О́lim jazasyna moratorıı engizý týraly qararyn qoldady. Osynyń aıasynda ólim jazasyn qoldaný satylaı azaıyp keledi», dedi Áset Shyndalıev.

Bas prokýror orynbasarynyń aıtýynsha, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ólim jazasy 26 asa aýyr qylmys úshin taǵaıyndalatyn edi. Bul jaza 1997 jylǵy Qylmystyq Kodekstiń 18 babynda ǵana qaldy. Al 2014 jyly Qyl­mys­tyq kodekstiń 17 babynda saqtalǵan. Bar­lyq sanksııalarǵa balama retinde ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý kóz­delgen.

«2003 jyly Elbasy merzimsiz moratorıı engizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul sheshim ólim jazasyn tolyq joıǵan kezge deıin qoldanylady. О́lim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan mańyzdy aktilerdiń biri – ekinshi fakýltatıvtik hattama. Ony Qazaqstan bıylǵy qań­tar­da ratıfıkasııalady. Hattama ólim jaza­syn joıý úshin barlyq sharalardy qa­byldaýdy mindetteıdi. Alaıda bul ja­zany hattama eskertpesiniń sheńbe­r­inde qaldyrý múmkindigi bar», dedi Á.Shyndalıev.

Qazaqstan osy shartty basshylyqqa alyp, hattamany eskertpemen ratıfı­ka­sııalady. Eskertpege sáıkes, Qazaqstan soǵys ýaqytynda ólim jazasyn qoldaný quqyǵyn ózine qaldyryp otyr. Osy­laı­sha, zań jobasynda Qylmystyq ko­dek­sti hattama men oǵan jasalǵan eskert­pege sáıkes keltirilmek, sondaı-aq Qyl­mys­tyq kodekske birqatar túzetý engiziledi.

«Birinshi, ólim jazasy Qylmystyq kodekstiń 13 babynan alynyp tastalady. Ekinshi, soǵys ýaqytynda jasalǵan áskerı sıpattaǵy asa aýyr qylmystar retinde ólim jazasyn qoldaný shekteri bekitiledi. Qylmystyq kodekstiń 4 ba­­bynda osy jaza saqtalady. Atap aıt­qanda, beıbitshilik pen adamzat qaýip­siz­­digine qarsy asa aýyr qylmystar. Bul qylmystar soǵys áreketterimen baılanysty ári soǵys kezinde jasalýy múmkin. Olar: basqynshylyq soǵys­ty júrgizý, jappaı qyryp-joıý qarýyn qoldaný, áskerı tutqyndar men beı­bit turǵyndardy óltirý arqyly soǵys zańdary men dástúrin buzý, soǵys ýaqytynda jasalǵan genosıd. Bul baptar atalǵan qylmystardyń aýyr­ly­ǵyn eskerip, soǵys ýaqytynda kóp adamdy ól­tirgeni úshin jaýapqa tartýdy kóz­deıdi», dedi Á.Shyndalıev. 

Adamgershilikke qarsy osyndaı áreketter belgilengen halyqaralyq aktiler ólim jazasy qoldanylýy múmkin qylmystardy anyqtaýda negizge alynbaq. Atap aıtsaq, BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesiniń qararyna sáıkes, ólim jazasy kózdelgen áreketter tizimi kóptegen adam ólimine jáne basqa da aýyr zardaptarǵa ákeletin qasaqana qylmystar sheginen shyqpaýǵa tıis.

Budan bólek, Rım statýty (Ha­lyq­aralyq qylmystyq sot jarǵysy) da eskeriledi. Onda barlyq halyqaralyq qoǵamdy alańdatatyn eń asa aýyr qyl­mystar retinde genosıd, adamzatqa qarsy qylmystar, áskerı qylmystar men agressııa qylmystary belgilengen. Jarǵyda áskerı qylmystarǵa azamattyq turǵyndarǵa qasaqana shabýyl jasaý, jappaı tyıym salynǵan qarý-jaraqtardy qoldaný kiredi.

«Áskerı tutqyndardy ustaý týraly» Jeneva Konvensııasy (1949 jyl) basqa qylmystarmen qatar, áskerı tutqyndardy qasaqana óltirýdi eń asa aýyr qylmys dep sanaıdy. Osyndaı ereje 1949 jyl qabyldanǵan «Soǵys kezinde beıbit turǵyndardy qorǵaý týraly» Konvensııada da aıtylǵan.

Á.Shyndalıevtiń aıtýynsha, osylardy eskere kele Qazaqstan bul qylmystardy asa aýyr sıpattaǵy qylmystar dep tanyǵan. Joǵaryda aıtylǵannyń negizinde osy qylmystar úshin ólim jazasy qaldyrylmaq.

«Budan bólek, Qazaqstan Bıologııalyq jáne hımııalyq qarýǵa (1972 jáne 1993 jylǵy), Iаdrolyq qarýǵa (2017 jyl­ǵy) tyıym salý týraly sharttardy be­kit­ti. Bul sharttar jappaı qyryp-joıý qa­rýyna tyıym salady. Sol sebepti, osyn­daı quraldardy qoldanǵany úshin ólim jazasyn qaldyrýdy qarastyryp otyrmyz», dedi Á.Shyndalıev.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Qazaq­­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Bul zań jobasynyń negizgi maqsaty – ishki jalpy ónimniń energııa syıymdylyǵyn tó­mendetý boıynsha energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý sala­syn­daǵy júrgiziletin saıasattyń túpki nátıjesine qol jetkizý.

Zań jobasy Memleket basshysynyń 2018 jylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýynda berilgen tapsyrmasyna sáıkes ázirlengen. Maqsaty – kásiporyndardyń energııa tıimdiligine qoıylatyn talap­tardy kúsheıtý. Atalǵan zań jobasy jóninde Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mınıstri Beıbit Atam­qulov baıandama jasady.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qujat energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý salasyndaǵy zańnama normalaryn jetildirýge ba­ǵyt­talǵan. Jalpy, Zańnyń 9 babyna óz­geris engizilip, 2 jańa bappen tolyq­tyrý kózdelgen. Negizgi baǵyttar – mem­lekettik energetıkalyq tizilim, energııa aýdıti, memlekettik baqylaý, bıýdjet sektory jáne óńirlik saıasat.

«Eldegi tutyný kóleminiń úshten biri tıesili iri kásiporyndarda energııa únemdeý máseleleri boıynsha jaýapty tulǵalardy engizý usynylady. Olar energııa menedjerleriniń rólin atqarmaq. Sonymen qatar energetıkalyq tizilim aıasynda jeke sektor úshin aqparat tizbesin ońtaılandyrý usynylady. Memlekettik sektor úshin avtomattandyrylǵan jylý pýnktimen qamtamasyz etý týraly jáne basqa da aqparatpen tolyqtyrý arqyly keńeıtý kózdeledi. Onyń maqsaty – eń ozyq tájirıbelermen ári qaraı salys­tyrý jáne usynystar daıyndaý», dedi B.Atamqulov.

Mınıstrdiń sózine súıensek, energııa aýdıtorlaryna úmitkerlerdi attes­tattaý fýnksııalaryn qyzmetkerlerdiń laıyqtylyǵyn rastaıtyn organdarǵa berý usynylady. Bul shara sala sa­rap­shylarynyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa yqpal etip, energııa aýdıtiniń sapasyn jaqsartady. Budan bólek, zań jobasynda energııa aýdıtterin tolyq, maqsatty jáne jedel energııa aýdıti etip jikteý kózdelgen.

«Energııa únemdeý saıasatyn iske asyrýda jergilikti atqarýshy organ­dar mańyzdy ról atqarady. Búginde jer­gilikti jerlerde energııa únem­deý shara­laryna baǵyttalǵan baǵdar­lamalar joq. Osyǵan baılanysty jer­gilikti atqarý­shy organdarǵa úsh jyl­ǵa arnalǵan jol kar­talaryn qabyl­daý jáne iske asyrý quzyretin berý usy­ny­lady.

Energııa únemdeýdiń eleýli áleýeti bar bıýdjet sektoryn retteýdi kúsheıtý jáne bıýdjet shyǵyndaryn azaıtý maq­satynda tıisti quraldar usynyldy. Mem­lekettik mekemelerde energııa únem­deýdi qamtamasyz etetin, sonymen birge energııa tutynatyn jabdyqtar nary­ǵyn qaıta qurýǵa serpin beretin tıim­di memlekettik satyp alý engiziledi. Ener­gııa tutyný normatıvterin qabyldap, olar­dyń saqtalýyna monıtorıng júrgi­zilip, benchmarkıng jáne energııa tıim­dilik boıynsha tıisti usynymdar beri­ledi», dedi mınıstr.

Bızneske buzýshylyqtardy óz betinshe joıýǵa múmkindik berý maq­satynda energııa únemdeý salasy úshin jańa mem­le­kettik baqylaý tetigin, ıaǵnı sýbektilerge bar­maı profılaktıkalyq baqylaý jasal­maq. Onyń tártibin aıqyndaý kózdeledi.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵ­ma­­týlın zań jobasynda sý paıdalanýdy baqy­laý júıesin qarastyrylýǵa tıis eke­nin atap ótip, jumys tobyna ekin­shi oqy­lymǵa deıin ázirleýshilermen bir­lesip, osy máseleni pysyqtaý qajettigin aıtty.

Nurlan Nyǵmatýlınniń pikirinshe, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń zań jobasynan tıisti normalardy alyp tastaý usyny­sy ónerkásiptik kásiporyndardyń, kommer­sııalyq jáne bıýdjettik uıymdardyń sýdy qalaı paıdalanatynyn baqylaýǵa múmkindik bermeıdi.

Sondyqtan Nurlan Nyǵmatýlın de­pýtattardyń qoldanystaǵy sý tu­ty­nýdy baqylaý júıesin saqtaý qajettiligi týraly túzetýlerin qoldaý kerektigin atap ótti. Jalpy, zań jobasymen ekspress-energoaýdıt jáne maqsatty energoaýdıt engiziledi. Nysanǵa barmaı aldyn alý baqylaý tártibi bekitiledi.

Sonymen qatar oblystardyń, res­pýb­lıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń jergilikti atqarýshy organ­darynyń quzyreti energııa únem­deý jónindegi jol kartalaryn ázirleý jáne bekitý jónindegi normamen tolyq­tyrylady.

Budan bólek, jalpy otyrysta «2004 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Fe­derasııasynyń Úkimeti arasyndaǵy «Baı­qońyr» ǵarysh aılaǵynda «Báıte­rek» ǵarysh zymyran keshenin qurý týra­ly kelisimge ózgerister men tolyq­ty­­rýlar engizý týraly hattamany ra­tı­fı­kasııalaý týraly» zań jobasy ma­quldandy.

«Hattamanyń negizgi mindeti – «Báı­terek» jobasynyń negizgi sharttaryn túzetý jáne ózektendirý. Bul rette hattama eń aldymen Qazaqstan tarapynyń múddelerine jaýap beredi. Tutastaı alǵan­da, hattama qazaqstandyq tarap úshin qajet, óıtkeni bul birinshi kezekte birlesken kásiporynnyń Qazaq­stannyń Qarjy mınıstrligi aldyndaǵy bıýdjettik kredıt boıynsha qarjylyq mindettemeleri máselesin zańdy negizde sheshýge jaǵdaı jasaıdy», dedi atalǵan qujat jóninde baıandama jasaǵan Sıfr­lyq damý, ınnovasııalar jəne aeroǵarysh ónerkəsibi mınıstri Baǵdat Mýsın.

Hattamaǵa Reseı tarapynyń 2036 jylǵa deıin «Soıýz-5» zymyran-tasy­ǵyshtaryn ushyrý keshe­nin qamtamasyz etý jónindegi mindet­temeleri engizilgen. Bul jobada Reseı tarapy tasymaldaǵysh zymyrandy qurý­dy qamtamasyz etedi, al Qazaqstan tarapy qoldanystaǵy «Zenıt-M» ǵarysh­tyq zymyran kesheniniń jerústi keshenin jańǵyrtýdy qarjylandyrýdy memle­kettik tapsyrys arqyly oryndaý­dy qamtamasyz etedi.

«Zań jobasy kúshine engende myna­daı nátıjelerge qol jetkizýge múm­kindik beredi. Birinshi, «Báıterek» Qazaq­stan-Reseı birlesken kásiporny» AQ bıýd­jettik kredıtti onyń jarǵylyq kapıta­lyna aıyrbastaý arqyly kredıt­tik mindettemelerden bosatylady. «Báıterek» memleketaralyq jobasyn iske asyrýdy jalǵastyrýǵa múmkin­dik alady. Aıyrbastaý rásiminiń nátıje­sinde Qazaqstandyq taraptyń birlesken kásiporynǵa qatysý úlesi shamamen 99 paıyzǵa deıin artady.

Ekinshi, hattama «Báıterek» ǵarysh­tyq ushyrý kesheninen 10 jyl ishinde Reseı tarapynan keminde 2 ushyrylym qam­tamasyz etetin kepildigin beredi. Bul qurylǵan keshenniń bolashaqta memle­kettik ınvestısııalardy qaıtarýyna múmkindik beredi. Reseı tarapymen osy kelisimniń kúshine enýi týraly ishki mem­lekettik rásimder oryndaldy», dedi B.Mýsın.

Jalpy otyrys barysynda Pala­ta­nyń beıindi komıtetteri birqatar jańa zań jobasyn jumysqa aldy. Olar – geo­dezııa, kartografııa jáne keńistiktik derekter týraly zań jobasy ilespe túzetýlerimen, sondaı-aq, volonterlik qyz­met, qaıyrymdylyq, memlekettik áleýmettik tapsyrys jáne úkimettik emes uıymdarǵa arnalǵan granttar máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik aý­maǵy arqyly qaýipti qaldyqtardy transshekaralyq ótkizý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary.

Jıyn barysynda depýtattar mem­lekettik organdar basshylaryna birqatar depýtattyq saýaldar joldady.