Jańa halyqaralyq tártiptiń bes nusqasy

Onyń sebebin anyqtaý qıyn emes. Bılik jańa (jáne burynǵydan da kóp) oıynshylarǵa tıesili. Ásire­se memlekettik emes oıynshylar úl­ken yqpalǵa ıe. Halyqaralyq yntymaq­tastyq naqty erejeler men kelisimderge negizdelgen qatań quqyqtyq tásilden jumsaq zań men ózin ózi retteýge negiz­delgen ádiske aýysty. Munyń jarqyn mysaly – 2015 jyly qol qoıyl­ǵan Parıj klımat kelisimi. Qujat mem­le­ket­terdiń ózine alǵan mindette­me­lerine negizdelgen.

Osyndaı ózgerister kezinde turaqty­lyqty saqtaý úshin mańyzdy salalar­daǵy yntymaqtastyqty (máselen, qy­ryp-joıý qarýlaryn taratpaý jáne klı­mat­tyń ózgerýi) qoldaı otyryp, qol­da­nys­taǵy tásilder men qury­lymdardy túbe­geı­li qaıta qaraýymyz kerek. О́tken aıda Birikken Ulttar Uıymy Bas Assam­b­leıasynyń 76-sessııasy (UNGA 76) bas­talýy osy úderistiń, halyqaralyq tár­tiptiń qandaı ekeninen habar beredi.

Aýqymdy deklarasııalar men túzilýi tıis tiziminen basqa UNGA-76 jıy­ny «halyqaralyq tártip» pen onyń bola­shaǵyna qatysty kózqarasty naqty­lady. Mundaı ustanym bes sanatqa bólinedi. Olar – «tý ustaýshylar», «ambıvalentti oıynshylar», «sý juqpas operatorlar», «buzýshy strategter» jáne «jańartýshylar».

Eýropalyq odaqtyń «tý ustaýshylar» atanǵany tańǵalarlyq emes. Tek zańda bar ári zań arqyly áreket etetindikten, Eýropalyq odaq 1945 jyldan keıingi erejelerge negizdelgen tártiptiń jetek­shi chempıony sanalady. Uıym sondaı-aq qundylyqtarǵa arqa súıeıdi. Osylaısha, retteýshi sýper derjava, ózindik «álemdik tóreshi» atanýǵa umtylady.

Muny Eýropalyq keńestiń prezıdenti Charlz Mısheldiń UNGA jıynyndaǵy baıandamasynan anyq ańǵardyq. Onda Eýropalyq odaqtyń jahandyq, erejelerge negizdelgen bastamalardaǵy kóshbasshylyǵyn aıqyndap, BUU júıesiniń negizgi ustanymdaryna – «erejelerge negizdelgen halyqaralyq tártipke» oralýǵa shaqyrdy. Degen­men Eýropalyq odaqtyń ustanymyn­da da qarama-qaıshylyq bar. Reseı gazyn Germanııaǵa tikeleı jetkizetin «Soltústik aǵyn-2» qubyry Eýropa­lyq odaqtyń ustanymyna sáıkes kele qoımaıdy. Sondaı-aq taıaýda jasalǵan fransýz-grek qorǵanys kelisimi de – osy qatarda.

«Ambıvalentti oıynshylar» retinde Amerıka Qurama Shtattary atalady. Iá, AQSh qazirgi halyqaralyq tártipti qurýǵa jetekshilik etti. Ári ondaǵan jyl boıy ony belgileıtin negizgi oıyn­shy boldy. Biraq Amerıka ózderi tez kelis­ken keli­simderdi ratıfıkasııalaýǵa asyq­­pa­dy. Esterińizde bolsa, AQSh tarapy pre­­zı­dent Výdroý Ýılson irgetasyn qala­­ǵan Ulttar lıgasynyń BUU-nyń resmı músheligine enýine qarsy daýys berdi.

Qazirgi tańda AQSh prezıdenti Djo Baıden tórt jyl boıy Donald Tramp basqarǵan kezdegi «Amerıka birinshi» bas­­tamasynan keıin halyqaralyq tár­tiptiń ortalyǵyn «Amerıka qaıta oral­ǵanyna» álemdi sendirgisi keledi. «О́z halqymyzǵa paıda ákelý úshin basqa álemmen de tyǵyz qarym-qatynas jasaýymyz kerek. О́z bolashaǵymyzdy qamta­masyz etý úshin basqa seriktestermen, óz serik­tes­terimizben ortaq bolashaqqa um­tylýy­myz kerek», dedi ol BUU-nyń Bas Assambleıasynda sóılegen sózinde.

Áıtse de, AQSh burynǵydan beter bir polıarlana túsken. Baıden ákimshiligi Qytaımen uly derjavalyq básekelestik saıasatyn jalǵastyryp jatyr. Shyn máninde, Baıden aıtqan sózdiń kóp bóligi qytaılyq áriptesi Sı Szınpınge arnalǵan.

«Qatelespeńiz, Amerıka Qurama Shtattary ózin, odaqtastaryn jáne múd­delerin shabýyldan qorǵaýdy jalǵas­tyrady. Sondaı-aq AQSh-tyń mańyzdy ulttyq múddelerin, sonyń ishinde turaq­ty jáne yqtımal qaýipterden qorǵaı beremiz», deıdi ol.

«Sý juqpas operatordyń» ozyq úlgisi sanalatyn Sı basqasha sheshim qabyldady. Ol pandemııa bastalǵannan beri Qytaıdan basqa jerge aıaq baspady. BUU-ǵa qaty­sý­shylarǵa arnaǵan beıne habarlamasynda Sı keıingi kezde aıtyp júrgen «qasqyrǵa tán jaýyn­gerlik sózderinen» alystap, álemdi tyń­­daǵysy keletindeı oıdy jetkizdi. Qytaı­­dyń «álem­degi beıbitshilikti qurý­shy», «halyq­ara­lyq tártipti qorǵaý­shy» retin­degi kóz­qarasyn alǵa tarta otyryp, «ynty­maq­­tastyq», «bárine jeńis syı­­laı­tyn se­rik­testik» jáne «naǵyz kóp­jaq­­­ty­­lyq» týraly aıtty. Sı halyq­ara­­lyq qu­­qyq­ty óz paıdasyna qalaı qol­daný­dy jaq­sy biledi. Degenmen ol shyn mánin­­de «Vestfal egemendigin» ǵana moıyndaıdy.

«Vestfal egemendigi» – «buzýshy strategterdiń» eń kórnektisi sanalatyn Reseıdiń de súıikti qaǵıdasy. Biraq Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovtyń pikiri boıynsha egemendik «erejelerge negizdelgen tártip» jónin­degi batystyń tujyrymdamasyna múl­dem sáıkes kelmeıdi. Lavrovtyń sózi kóbi­ne elene bermeıtin shyndyqty ań­ǵar­tady. Reseı jaı ǵana «buzýshy» emes. Pýtınniń popýlızmi men demagogııasy – lıberaldy álemdik tártipti buzý úshin muqııat jasalǵan árekettiń bóligi.

Sońǵysy «jańartýshylar» dep Úndi­standi aıta alamyz. Premer-mınıstr Narendra Modı óz sózinde Úndi­standy «demokratııanyń anasy» retin­de sıpattap, elde myńdaǵan jylǵa sozylǵan demokratııanyń uly dástúri bar ekenin jetkizdi. Modıdiń úndi demokratııasyn brıtan otarshyldyq murasynan bólip qarastyrýy mynany ańǵartady. Orta deńgeıdegi memleketterdiń basshylary eski ınstıtýttyq ustanymǵa jańa serpin berýge tyrysady.

Kóptegen sarapshy jańa odaq­tardy, keli­simder men yntymaqtastyqty soǵystan keıingi lıberaldy tártiptiń ornyna qalyptasyp jatqan jańa jahan­dyq tártipsizdik retinde qarastyrady. Olar BUU minberinde keıbir memleketter basshylary aıtqan destrýktıvti nemese aqylǵa qonbaıtyn pikirleri muny kúsheıtýi múmkin dep qarastyrady.

«Tý ustaýshylar» adal, beıtarap dıalog qurý úshin «Jańartýshylarmen» (árıne, AQSh-pen de) yntymaqtasýy kerek. Bul lıberaldy tártipke ǵana súıený­di bildirmeıdi. Kerisinshe qazirgi álemge beıimdelgen, maǵynaly jáne oı­las­tyrylǵan reformany qaras­tyrady. Eýropalyq odaq bul bastamanyń aldyń­ǵy qatarynda bolý kerek.

Ana PALASIO,

Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Dúnıejúzilik bank tobynyń burynǵy vıse-prezıdenti jáne bas keńesshisi, Djordjtaýn ýnıversıtetiniń shtattan tys muǵalimi

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org