Úsh jyldyq bıýdjet maquldandy

Depýtattar aldynda 2022-2024 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jáne osy jyldarǵa arnalǵan kepil­den­dirilgen transfert týraly Ulttyq ekono­mıka mınıstri Áset Erǵalıev, Qarjy mı­nıstri Erulan Jamaýbaev jáne Ulttyq banktiń tóraǵasy Erbolat Dosaev baıandama jasady.

Respýblıkalyq bıýdjet týraly zań jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­den­tiniń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń tapsyr­malary jáne partııanyń saılaýaldy baǵ­darlamasy negizinde ázirlendi. Osy rette, Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵma­týlın jol kartasynyń barlyq tar­maq­tary ýaqtyly jáne tolyq qarjy­lan­dyrylýy tıis ekenin aıtty. Bul másele – nur­otandyq depýtattardyń turaqty baqy­laýynda. Osy maqsatta bıýdjet joba­syn Májiliste qaraý barysynda áleý­mettik ınfraqurylymdy salý, qaıta ja­ńartý jáne jóndeý jónindegi joba­larǵa, aýyldyq eldi mekenderdi sýmen jab­dyqtaýǵa, ońaltý ortalyqtaryn salýǵa arnalǵan shyǵystar ulǵaıtyldy.

Jalpy otyrysta  «2022-2024 jyl­dar­ǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy qaraldy. Atalǵan qu­jat jóninde birinshi bolyp Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyna syrtqy jáne ishki faktorlar áser etken.

«Respýblıkalyq bıýdjet jobasy munaıdyń baǵasy barreline 60 dollar dep esepteldi. Munaı óndirý kólemi 2022 jylǵy 87,9 mln tonnadan 2026 jyly 107,4 mln tonnaǵa deıin ulǵaıa­dy. 2022 jyly ishki jalpy ónimniń naq­ty ósýi 3,9 paıyzdyq deńgeıge jetedi dep bol­jan­ǵan. 2026 jyly 5,2 paıyzǵa ulǵaıady. 2022 jyly 87,1 trln teńgege ósip, 2026 jyly nomınaldy ishki jalpy ónim 119,9 trln teńgeni quraıdy. 2022 jyly taýarlar eksporty 60,1 mlrd dollar deńgeıine jetedi dep boljanǵan jáne 2026 jylǵa deıin 79,8 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady. Taýarlar ımporty 2022 jyly 40,8 mlrd dollardan 2026 jyly 43,4 mlrd dollarǵa ósedi», dedi Á.Erǵalıev.

Mınıstrdiń keltirgen derekterine súıen­sek, respýblıkalyq bıýdjettiń kiris­teri transfertterdi esepke almaǵanda 2022 jyly boljam boıynsha – 9,2 trln teńgeni, 2023 jyly – 9,7 trln teńgeni, 2024 jyly 10,4 trln teńgeni quraıdy. «Kepildendirilgen transfertti 2022 jyly – 2,4 trln teńge, 2023 jyly – 2,2 trln teńge jáne 2024 jyly 2,0 trln teńge mólsherinde belgileý usynylyp otyr. Budan basqa, Ulttyq qordan 2022 jyly 550 mlrd teńge mólsherinde, 2023-2024 jyldary jyl saıyn 400 mlrd teńgeden nysanaly transfert tartý usynylady. 2022 jyly bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimniń 3,3 paıyz deńgeıinde, 2024 jyly 2,5 paıyzǵa tómendeıdi», dedi vedomstvo basshysy.

Osylaısha, Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 2022 jyly 15,9 trln teńge, 2023 jyly – 15,6 trln teńge jáne 2024 jyly 16,0 trln teńgeni quramaq.

Budan keıin Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev sóz aldy. Onyń aıtýynsha, Respýblıkalyq bıýdjet túsimderi bıylǵy josparǵa qaraǵanda 432 mlrd teńgege ulǵaıyp, 2022 jylǵa 13 trln teńgege jetetini boljanyp otyr. Aıta keterligi, Respýblıkalyq bıýdjetke túsetin munaı túsimderiniń úlesi birtindep azaımaq. «Máselen, bıyl 43,6 paıyzdan 2024 jylǵa qaraı ol 28,6 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Ulttyq qordan beriletin kepildendirilgen transfert 2022 jyly bıylǵy jylmen salystyrǵanda 300 mlrd teńgege, al 2023 jáne 2024 jyldary taǵy 200 mlrd teńgege azaıtý josparlanǵan.

Kelesi jylǵa Ulttyq qordan beriletin nysanaly transfert 550 mlrd teńge jáne 2023-2024 jyldarǵa 400 mlrd teńge mólsherinde belgilendi. Munaıǵa qatysty emes túsimderdiń úlesi bıylǵy 56,4 paıyzdan 2024 jylǵa qaraı 71,4 paıyzǵa deıin ósedi dep boljanǵan. Bıýdjet tapshylyǵy 2022 jyly ishki jalpy ónimge 3,3 paıyzdan 2024 jyly 2,5 paıyzǵa deıin kezeń-kezeńmen tómendemek. Shyǵystar kelesi jyly 15,9 trln teńgeni quraıdy», dedi mınıstr.

Vedomstvo basshysynyń sózine qara­ǵanda, úsh jyldyq kezeńde áleýmettik sa­la shyǵystary 26,7 trln teńgeni qu­raı­dy. Sonyń ishinde 2022 jyly bul kór­setkish bıylǵy deńgeıine qaraǵanda 643,2 mlrd teńgege ulǵaıyp, 8,1 trln teń­gege jetpek. «Bıýdjettiń jalpy kólemindegi bul shyǵystardyń úlesi endigi jyly 50,8 paıyzǵa deıin ósedi. Shyǵystar kóleminiń kóp bóligi azamattardy áleýmettik qamsyzdandyrý men olar­ǵa kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Den­saý­lyq saqtaý júıesin damytýǵa arnalǵan shyǵystar 2022-2024 jyldary 5,7 trln teńgeni, onyń ishinde 2022 jylǵa 1,8 trln teńgeni quraıdy. Osy qarajat sheńberinde medısına qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn ulǵaıtý kózdelgen. Bilim jáne ǵylym júıe­sin damytýǵa 3 jylǵa 7 trln teńge, onyń ishinde 2022 jylǵa 1,8 trln teńge kóz­delgen. Bul bıyl bólingen qarajattan 477,1 mlrd teńgege artyq. Bilim berý uıym­dary pedagogteri men medısına qyz­met­kerleriniń eńbekaqysyn kóterýge 4,3 trln teńge, onyń ishinde 2022 jylǵa 1,1 trln teńge qarastyrylyp otyr», dedi E.Ja­maýbaev.

Mınıstr keltirgen derekterge súıen­sek, ekonomıkanyń naqty sektoryn qol­daýǵa jáne damytýǵa arnalǵan shyǵystar orta merzimdi kezeńde 3,6 trln teńgeni, onyń ishinde 2022 jylǵa 2,0 trln teńgeni quraıdy. Qarajat «Nurly jer», «Nurly jol», «Bıznestiń jol kartasy-2025», «Ag­roónerkásip kesheni» jáne basqa da memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa da jumsalady.

Aıta keterligi, zań jobasyn talqylaý bary­synda birqatar túzetý engizilgen eken. E.Jamaýbaevtyń aıtýynsha, túze­tý­lerdiń alǵashqy legi Memleket basshy­sy­nyń bıylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyna qarjylyq qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. «Máselen, 2022 jylǵa azamattyq qyz­metshilerdiń jekelegen sanattarynyń eńbekaqylaryn kóterýge 143,4 mlrd teńge somasynda qarajat kózdelgen. 2023-2024 jyldarǵa arnalǵan qajettilik 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasyn qalyptastyrý kezinde eskeriledi. Túzetýlerdiń ekinshi blogy depýtattardyń bastamasyna sáıkes halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa jáne óńirlerdi damytýǵa baǵyttalǵan. Osylaısha, «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrýǵa, aýyldyq eldi mekenderdi taza aýyz sýmen, sý burý qyzmetterimen qam­ta­masyz etýge, sondaı-aq turǵyn úı-sha­rýashylyǵyn damytýǵa qosymsha qara­jat kózdelgen. 2022 jyly óńirlerge res­pýb­lıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen shamamen 4,7 trln teńge bólinedi. Bul jalpy bıýdjet shyǵystarynyń 29,3 paıyzyn quraıdy», dedi mınıstr.

Sondaı-aq Esep komıtetiniń usy­nys­tary da eskerilgen. Osylaısha, onyń jalpy somasy úsh jylǵa 173,3 mlrd teńgeni quraıdy. Sonyń ishinde shy­ǵys­tardy 7,1 mlrd teńgege azaıtý da kiredi.

Budan keıin sóz alǵan Ulttyq banktiń tóraǵasy Erbolat Dosaevtyń aıtýynsha, bıylǵy 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń ósýi 3,4 paıyz bolǵan. «Munaıdyń ortasha baǵasy barreline 68 dollar deńgeıinde qalyptasty. Bul serpin Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń optımıstik ssenarııine sáıkes keledi. Munaıdyń ortasha jyldyq baǵasy bir barrel úshin 70 dollaryna jetkende Ulttyq bank ishki jalpy óniminiń 2021 jyly 3,7-4 paıyzǵa ósetinin boljaıdy. Álemdik jáne ulttyq ekonomıkalardyń osyndaı tez qalpyna kelýine fıskaldyq yntalandyrý baǵdarlamalary men jeńil aqsha-kredıt talaptary múmkindik berdi. Sonymen birge bul faktorlar tutynýshylyq sura­nystyń qalpyna kelýine jáne álemdegi ınflıasııalyq qysymnyń aıtarlyqtaı ósýine ákeldi. Jyl basynan beri baǵanyń ósý tarıhı eń joǵary kórsetkishterdi jańartyp otyr. Álemniń iri eko­nomıka­larynda ınflıasııa 13 jyl­daǵy eń joǵary kórsetkishterge jetti. AQSh-ta 5,4 paıyzǵa deıin, Eýropalyq odaq­ta 3,4 paıyzǵa deıin ósti», dedi E.Dosaev.

Ulttyq bank tóraǵasynyń aıtýynsha, bıylǵy ekinshi jartyjyldyqtan bas­tap Qazaqstanda ınflıasııanyń ósýine tutynýshylyq belsendiliktiń tez qal­py­na kelýi, ekonomıkany fıskaldyq ynta­lan­dyrýdyń jalǵasýy jáne jekelegen taýar naryqtaryndaǵy baǵanyń turaq­syzdyǵy áser etken. «Azyq-túlik baǵasynyń ósýi negizgi ınflıasııaǵa yqpal etti. Bul sala jalpy ınflıasııanyń jartysynan kóbine úles qosady. Azyq-túlik ınflıasııasy bıylǵy qyrkúıekte ýaqytsha jáne ornyqty faktorlardyń áserinen 11,5 paıyzǵa kóbeıdi. Osy jylǵy shilde-tamyzda jaz aılaryna tán emes jáne uzaq saqtalatyn kókónister (kartop, sábiz, qyzylsha) baǵasynyń sońǵy jyldardaǵy rekord ósýi tirkeldi. Et, ósimdik maıy jáne qant baǵasynyń ósýi ınflıasııany jyldamdatýdyń turaqty faktory bolyp otyr», dedi E.Dosaev.

Tutynýshylyq belsendiliktiń qalpyna kelýi, janar-jaǵarmaı jáne uzaq paıdalanylatyn taýarlar baǵasynyń ósýi saldarynan Qazaqstanda azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıasııa 7,5 paıyzǵa ósken. Elektr energııasy, turǵyn úıdi jaldaý jáne kólik qyzmetteri baǵasynyń ósýi aqyly qyzmetter ınflıasııasyn 6,8 paıyz­ǵa joǵarylatqan. «Ulttyq bank ekono­mıkadaǵy suranystyń ósýine ja­ýap re­tinde dezınflıasııalyq aqsha-kredıt saıa­satyn júrgizý aıasynda shildede jáne qyrkúıekte bazalyq stavkany 9 paıyzdan 9,5 paıyzǵa deıin eki ret kóterdi. Suranys tarapynan ınflıasııaǵa qarsy qysym bıylǵy 8 aıda tutyný taýarlary ımportyn 24 paıyzǵa ósirdi. Ulttyq bank baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıasatty jalǵastyrady», dedi E.Dosaev.

Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Ulttyq qorynan 2022-2024 jyl­darǵa arnalǵan kepildendirilgen trans­fert týraly» zań jobasy qaraldy. Atal­ǵan másele jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev baıandama jasady. «Zań jobasy Bıýdjet kodeksiniń 24-babyna sáıkes ázirlendi. Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke beriletin kepil­dendirilgen transferttiń mólsherin 2022 jyly 2,4 trln teńge, 2023 jyly 2,2 trln teńge, 2024 jyly 2 trln teńgege belgileý usynylady. Kepildendirilgen trans­fertti respýblıkalyq bıýdjetten ortaq zeınetaqylardy tóleýge jáne memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemderine baǵyttaý usynylady», dedi Áset Erǵalıev.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵ­matýlın 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjettiń jobasyn maquldaý barysynda birinshi kezekte, ádettegideı, áleýmettik mindetterdi qarjylandyrýǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótti. N.Nyǵmatýlınniń aıtýynsha, aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jet jobasy memlekettiń barlyq áleý­mettik mindettemelerin oryndaýǵa múm­kindik beredi. Sondaı-aq eldi damytý maq­sattaryna saı keledi, pandemııadan keıingi qalpyna keltirýdiń kúrdeli jaǵdaı­laryn eskerip jasalǵan. Bul rette depýtat­tardyń da, Úkimettiń de mindeti – bólingen qarajattyń maqsatty, ashyq ári tıimdi ıgerilýin baqylaý.

Sonymen qatar bıýdjettik zań joba­ny talqylaý barysynda memlekettiń tu­raq­ty damýyna ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik ahýalǵa qatysty suraqtar jan-jaq­ty qaraldy. Nátıjesinde, 2022-2024 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jetti maquldaý jónindegi qaýly qabyl­dandy. «Biz Parlamenttiń de, Úkimet­tiń de aldynda turǵan  eń jaýapty min­dettiń biri – úsh jyldyq bıýdjetti maqul­dadyq. Osy úsh jyldyq bıýdjette birinshi kezekte, ádettegideı, áleýmettik min­det­terdi qarjylandyrýǵa erekshe nazar aýda­ryldy. Shyn máninde, bıýdjettiń jar­tysy osy salaǵa arnaldy deýge bolady. Sonymen birge eńbekpen qamtý, kásip­ker­likti qoldaý, bıznesti damytý, aýyl­dy órkendetý isine, basqa da sala­larǵa tıisti qarajattar qaraldy. Osy­nyń nátıjesinde biz elimizdiń jáne halqymyzdyń áleýmettik ekonomıkalyq baǵytyn odan ári nyǵaıtýǵa taǵy bir naqty qadam jasadyq. Endigi basty mindet – osy qarajattardy josparǵa sáıkes, óz ýaqytynda, tıimdi paıdalaný. Osy jolda Úkimet depýtattyq korpýspen birlese otyryp, nátıjeli jumys atqarady dep senemiz», dedi Májilis Tóraǵasy.

Zań jobalaryn talqylaý barysynda depýtattar jaýapty memlekettik organdardyń basshylaryna birqatar suraq qoıyp, óz pikirlerimen bólisti. Atap aıtqanda, depýtattar úsh jyldyq bıýdjet jobasynda múgedekterdiń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa 79,8 mlrd teńge qarastyrylǵanyn, osy qarajat esebinen múgedek adamdar tehnıkalyq ońaltý quraldarymen qamtamasyz etiletinine toqtaldy. Mundaı quraldardyń qataryna pro­tez­der, arbalar men sanatorıı-kýrort­tyq em alý kiredi. Sondaı-aq 84 myń teh­nıkalyq kompensatorlyq qural, 9,6 myń estý apparaty, 16 myń tıflotehnıkalyq qural jáne basqalary satyp alynbaq.

Depýtattardyń pikirinshe, 2020 jyldan beri atalǵan taýarlardy satyp alý «Áleý­mettik kórsetiletin qyzmetter porta­ly» dep atalatyn mınıstrliktiń aqparattyq júıesi arqyly júzege asyryla­dy. Biraq turǵyndar kóptegen proble­maǵa tap kelgen. Máselen, taýarlar sapa­syn ózderi anyqtaýy tıis. Eger aqaý tabyl­ǵan jaǵdaıda, qaıtarý máselesin de óz ese­binen sheshýi tıis. Osyǵan baılanys­ty depýtattar tıisti mınıstrlik basshysyna saýal qoıyp, sapaly jumyspen qamtamasyz etý máselesin kóterdi.