Asyl aǵanyń sharapaty

«Aǵa! Seni saǵyndym rasymenen, Bul óleń – saǵynyshty basý óleń. Qa­lamymdy qaıǵyǵa malyp qoıyp, О́leń jazdym kózimniń jasymenen», dep aqyn Qalqaman Sarın jazǵandaı, Ábdikerim aǵamyzdy saǵynǵanymnan qolyma qalam aldym.

Túrkistan qalasynyń mádenıet bólimin 20 jyl basqarǵan Ábdikerim aǵa ómiriniń sońǵy 12 jylynda Túrkis­tan qalasynda «Áziret Sultan» mem­lekettik tarıhı-mádenı qoryq-mý­zeıinde jaýap­ty qyz­metter at­qardy. Mine, sodan beri Ábekeń ekeýmiz aǵa-ini bolyp aralastyq.

2009 jyldyń tamyz aıy edi. «Áziret Sultan» memlekettik tarı­hı-mádenı qoryq-mýzeıine dırek­tordyń mádenı-kópshilik jumystar jó­nindegi orynbasary bolyp Ábdi­kerim aǵamyz taǵaıyndaldy. Ábe­keńdi buryn aıtys sahnasynda óner kór­setkenin, ataqty aıtys­ker Manap Kóke­novtiń uly ekenin, Túr­kistan qalasynyń mádenıet bóli­min uzaq jyl basqarǵanyn syrttaı biletinbiz. Erteńine kabınetke nur­ly júzdi, sózýar Ábdikerim aǵa keldi de: «Assalaýmaǵaleıkúm, bul kórme jáne ekspozısııa bólimi me, al tanysalyq, men Ábdikerim Ma­napov degen aǵalaryń bolamyn. Osy bólimmen jumysym tyǵyz baılanysty eken», dep árqaısymyzben jeke-jeke tanysyp, biraz áńgime-dúken qurǵannan keıin, sóz sońynda: «Al, ja­qyndarym, búginnen bas­tap bárińniń attaryńnyń sońyna «qo­ja» sózin qosamyn. О́ıtkeni sender áýlıe Qoja Ahmet Iаsaýıdiń shy­raq­shysyńdar», dep ázil sózimen aıaq­tady. Kabınette otyrǵan bar­lyq áriptesimiz kúlkige qaryq boldy.

Kelesi kúni mýzeı kitaphanasyna jumysta­rymmen shyǵyp ketsem, Ábdikerim aǵa izdepti. Artynsha barsam, jazý jazyp otyr eken. «Kel, Berikqoja, seni izdegen sebebim, jumys josparyn jasap jatyrmyn. Kómegiń qajet. Qasyma otyr da, myna josparmen tanys», dep býma qaǵazdaryn usyndy. Tanysyp, oqyp shyqtym. О́te saýatty jazylǵan jospar eken, kúnin, aıyn kórsetip jasalynatyn jumystardy tizbektep jazypty. Sóz arasynda Ábekeń aýdan ortalyqtarynda «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi kúnderin ótkizeıik. Onda leksııa, kórme jumystaryn nasıhattaıtyn bolamyz. Osy jobany qolǵa alaıyq degendi aıtty. Ol joba, shyny kerek, maǵan da una­dy. Basshylyqtyń tal­qy­­laýyna usyndyq. Joba biraýyzdan maqul­dandy.

Kóp uzamaı Ábdikerim Manapov aǵa meni baýyryna tarta bastady. Birde «Berikqoja, sen bilesiń be, men seniń jaqyn aǵań bolamyn», dedi. Men jymıdym. Ábekeń irkilmesten, «Meniń ákem Manap Kókenov Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdanynda avtoklýb meńgerýshisi bolyp, «Qyzyl otaý» degen jerde jumys atqarǵan. Syr men Qarataýdyń arasyn jaılaǵan Shyńǵys tóreniń naǵashy jurtynan taraıtyn Orta júzdiń Aqbolat, Qyrǵyzáli, Altyı, Qarasha, Qaıraq degen atadan taraǵan urpaqtary turady. Ákem Manap aqyn olarmen jilik ustasyp, óte tyǵyz qarym-qa­ty­nasta bolyp, osy aǵa­ıyndardyń ókil balasy atanǵan. Son­da meniń ákem seniń kókeń bolsa, men saǵan qalaı aǵa bola almaımyn?!» dep áńgimeni arydan aıtyp, men áp-sátte Ábekeńe ini atanyp shyǵa keldim.

2009 jyly memleket jáne qoǵam qaırat­keri О́zbekáli Jánibekovtiń ómiri men shyǵarma­shylyǵyna arnap Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń Hujyra bólmesinen taqyryptyq kórme qoıý ju­mystary qolǵa alynǵan bolatyn. Alaıda mýzeı qorynda О́zbek­áli Jánibekovke qatysty já­di­ger az edi. Ábekeń kórmeniń búkil qu­jattarymen tanysyp, qalǵan jádigerlerdi ab­zal aǵanyń zaıyby Halıhan Aıdosqyzymen sóı­lesip, ýaqytsha kórmege aldyrýdy oılaıdy. Kóp uzamaı oıǵa alǵan sharýamyz ońynan bolyp, Almaty qalasynan О́zbekáli Jánibekovtiń paıdalanǵan zattary men jazǵan maqalalary jáne kitap­tary qoly­myzǵa tıdi. Keıinnen kór­mege birjolata berildi. Sol jyl­dary Ábdikerim aǵa bastaǵan mýzeı qyzmetkerleri Qyzylorda obly­synyń Jańa­qorǵan, Shıeli aýdandarynda «Áziret Sultan» mem­lekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń kún­derin sátti ótkizdi. Araǵa az ýaqyt salyp bul joba Ońtús­tik Qazaqstan (qa­zirgi Túrkistan) oblysynyń Ken­taý, Otyrar, Sozaq aýdandarynda jal­ǵasyn tapty.

Aqyn janyn kóp tolǵandyratyn dúnıe Qoja Ahmet Iаsaýıdiń otbasyna qatysty zertteýlerdiń laıyqty deń­geıde júrgizilmegendigi edi. Ár sózinde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń uly Ibrahım sultannyń qa­biriniń ba­syna belgitas qoıý qajettigin ylǵı jınalystarda aıtyp otyratyn. Túrkistandyq kónekóz qarııa I.Jol­dasqojaulynyń qolynda saqtal­ǵan derekteriniń negizinde qala­daǵy I.Jansúgirov kóshesinde ornalasqan úılerdiń biriniń janyn­da múrdesi qalǵan Ibrahım sultannyń qabirine ǵylymı arheologııalyq zertteý júrgizýge muryn­dyq boldy. Arheologııalyq qazbany tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty, arheo­log-ǵalym Marat Tuıaq­baev bas­taǵan qoryq-mýzeı mamandary júrgizdi. Nátıjesinde, úıdiń irgesinen Ibrahım sultandy jerlegen qabirdiń basyna egilgen kóp jylǵy daraq taldyń tamyryn tapty. Ári qaraı súıekke jeter tusta úı opyrylyp qulap ketý qaýpi bolǵandyqtan, úı ıesi ári qaraı qazýǵa ruqsat bermedi. Qazba jumysy sol jerden toqtatyldy. Úıdiń ıesi B.Eber­genov aǵamyz azamattyq tanytyp, Ibrahım sul­tannyń basyna belgitas qoıýǵa kelisti. Kúzdiń qońyr salqyny túsken ýaqytta Ibrahım sultanǵa ar­nap dastarqan jaıylyp, quran oqylyp, as be­rildi. Basyna belgitas qoıyldy. Osy istiń basynda júrgen Ábdikerim aǵamyz birde «Berikjan-aý, ar­qam­nan aýyr júk túskendeı boldy», degen edi.

Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı Ábdikerim Manapov bastaǵan top Qyzylorda qalasy, Túr­kistan oblysynyń Báıdibek aýdany, Arys aýdany, Shardara aýdany, Ordabasy aýdandarynda taqy­ryptyq kóshpeli kórmelerdi uıymdastyryp, kóp­shiliktiń alǵysyna bólendi. Birde Arys qala­syna kóshpeli kórme uıymdastyrýǵa bara jatqanda jolaı, aqyn Kópbaı Omarovtyń jambasy tıgen zıratyna soǵyp, quran baǵyshtadyq. Kólikpen ári qaraı zýlap bara jatqanda Ábdikerim aǵa aqyn Kópbaı Omarovpen qalaı aıtysqandyǵy jóninde sóz órbitti: «Birde oblystyq aıtysta Kópbaı Omarovpen aıtysyp qalamyn-aý dep kóp daıyndyq jasadym. Kindik qanym tamǵan Talapqa (qazirgi Manap aýyly – B.B.) baryp ákemnen bata alyp, aı­tysqa baratyndyǵymdy jetkizdim. Ákem Manap uzaq oılanyp otyryp: «Balam, Kópbaı degen aıtys­tyń arystany onymen sóz qaǵystyrǵanyń durys bolmaıdy-aý, – dedi. – Aıtysyp batasyn al. Jaman bolmaısyń». Araǵa apta salyp Shym­kentte Kóbekeńmen aıtystym. Naǵyz aıtystyń arys­­tany eken. Sóz sońynda ol kisige ini atanyp, bata­­syn aldym. Sodan jaman bolǵan joqpyn», dedi.

2012 jyly Qazaqstan mýzeıleri arasynda alǵash ret rekonstrýksııalanǵan tarıhı qoıy­lymdardy mýzeı isinde sahnalaý jumystary qol­ǵa alyndy. Nátıjesinde, Abylaıdy han kóterý rekonstrýksııalanǵan qoıylymyn qoıý týraly Ǵylymı keńestiń sheshimi bekitildi. Endi tarıhı qoıylymnyń ssenarııin kim jazady degen basty suraq kún tártibine qoıyldy. Tańdaý Qa­zaqstan Res­pýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri, aqyn Ábdikerim Manapovqa tústi. Jumys toby qurylyp, nátıjesinde Ortalyq kitaphana, Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy HQTÝ kitaphanasyndaǵy qazaq handaryna qatysty kitaptardyń barlyǵyn ból­mesine jınap, on kúndeı tapjylmaı derek­termen tanys­ty. Oqyp otyryp, oılaryn qaǵaz betine túsirdi. Bar-joǵy on kúnnen astam ýaqytta qoıylymnyń ssenarııin jazyp shyqty. Janyn salyp jazǵan ssenarııdi oqysańyz, esh jalyqpaısyz. Bul is-sharanyń bas­tamasy ǵana edi. Han, sultandar men bıler, batyrlar jáne ıgi jaqsylarǵa arnap kıimder tigildi. Osy qoıylymdy Túrkistan qalasynda Raıym­bek Seıitmetov atyndaǵy mýzykalyq drama teatry­nyń ártisteri keremet oryndap shyqty. Qoıy­lymnyń kórsetilimine Túrkistanda ótip jatqan «Qoja Ahmet Iаsaýı murasy men iliminiń zerttelý máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa kelgen sheteldikter de ta­mashalap, odan alǵan áserlerimen bólisti. Osy ıgi isti ótkizýde Ábdikerim aǵamyzdyń úlken qol­tańbasy qaldy.

2016 jyly Ábdikerim Manapovtyń qalamynan mektep oqýshylaryna arnalǵan «Amanat», «Erte úzilgen áńgelek», «Ibrahım shaıyq», «Mekkede oqyl­ǵan namaz» syndy kitapshalary jaryqqa shyqty. 2020 jyldan bastap qoryq-mýzeı janynan respýb­lıkalyq «Iаsaýı murasy» gazeti oqyrmanǵa jol tartty. Basylymnyń bas redaktory bolǵan Ábdi­kerim aǵamyzdyń basqarýymen gazet 2021 jyl­dyń tamyz aıyna deıin úzdiksiz shyǵyp otyrdy.

2016-2018 jyldar aralyǵynda Ábdikerim Manapov Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalary aıasynda Qoja Ahmet Iаsaýıge baılanysty halyq jadynda júrgen kóptegen ańyz-ápsanany jınady. Kóp izdendi, ekspedısııalar uıymdastyrdy. Nátıjesinde, 2018 jyly «100 ańyz» atty kitaby jaryq kórdi. Kóp uzamaı bul kitap orys jáne aǵylshyn tilderine aýdaryldy.

О́miri ónegeli Ábdikerim Manapovtyń shyǵar­ma­shylyǵy men júrip ótken joldaryna qatysty jazylǵan eskirmes estelikterdiń bir parasyn ǵana nazarlaryńyzǵa usyndyq. Sebebi, ol kisiniń bar­lyq jumysyn zerdelep, jaryqqa shyǵarsaq, gazettiń bir beti ǵana emes, eki-úsh tomdyq kitap ja­zyp shyǵýǵa bolar edi. Sóz sońyn­da aıtpaǵymyz, el­diń mádenıeti men rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan daryn ıesi Ábdikerim Manapovtyń artyn­da qalǵan 300-den asa óleńi men 60-tan astam ánin jınaqtap, jaryqqa shyǵarý basty min­detimiz bolmaq.

Berik BAIBOL,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

 «Mádenıet qaıratkeri» tósbelgisiniń ıegeri