О́negesi, tálimi oqshaý oıshyl...

Iá, ár uıymnyń, ár mekemeniń, ár ortanyń ózindik aıbarly tul­ǵasy, ony órge súıreıtin azamaty bolady. Jýrnalıstıka fakýl­teti úshin Taýman Salyqbaıuly Amandosov sondaı jan edi. Osy fakýltetten túlep ushqan 1955 – 90 jyldar aralyǵyndaǵy temir­qanat tilshilerdiń Amando­sovty umytýy múmkin emes. Osydan at­taı otyz bes, qyryq jylǵa she­gi­nis jasasaq, tańmen talasa ýnı­versıtettiń dalıǵan dálizinde qıyrdyń bárin qamtyǵysy kelgendeı, aıaǵyn qaýsyra siltep Taýkeń kele jatar edi. Stýdentter beıne bir ámirshimen jolyqqandaı, japa-tarmaǵaı amandasady. Naǵyz ustazǵa degen qurmet osylaı ár jú­rekten laıyqty oryn taba al­ǵan adamǵa ǵana kórsetilse kerek. Taýman aǵaı eshkimge mán bermeı, tolqyndy týraǵan emen qaıyqtaı syltyp basyp, jónele beredi. Al jazataıym kóńili túskende bozqyraý basyn aqyryn ǵana jáımen ızep, qasymyzdan qal­qyp óte shyǵatyn sol bir sáttiń óz qýanyshy, jas júrekti eljireter óz mahabbaty bolýshy edi. Sol kelisti kelbet janymyzdan janaı ótip, kóz qıyǵymen bárimizdi aıalaı sıpamaǵanyna da biraz mezgil bolypty-aý!

Jaqsy adam ómirden ótkennen keıin onyń keıbir saqı qasıetteri sanada túlep, áfsana-ańyzǵa aınalyp, aqsha bulttaı elin aralap kete barady eken. Erkeletken, urysqan kezderi esińe túsip saǵynasyń, joqtaısyń.

Qońyraý soǵylysymen aıt pen toıdaǵydaı shyttaı kıingen qalpynda, omyraýyndaǵy qalta sa­ǵatynyń baýy jarqyrap, abyzdaı aldymyzda otyratyn. Bir sa­ryndy, janǵa jaıly, sylqı soq­qan senimdi motor únindeı ja­ǵymdy daýysy áli qulaǵymyzda tur. Onyń sabaǵynda aýdıtorııa­da óli tynyshtyq ornaıdy, tek 25 qalamnyń syryly estiletin. Taýkeń leksııasyn qaǵazǵa shuq­shımaı, sheshendikpen tógilte baıan­­daıtyn, kúni buryn jazyp alyp, ábden tákiralap oqyǵan adam da dál ondaı múltkisiz sóı­leı almas edi.

Aýdıtorııadaǵy ustaz otyra­tyn ústelde únemi jańa gazet tóse­lip turýyn qalaıtyn. «Nege bulaı isteıdi eken?» dep birneshe sabaq boıy baqylap júrdim. Sóıtsek, gazet tóselmegen ústeldiń ústi san­syz adamnyń tersheń bilekte­rimen shyryshtanyp, Taýkeńniń krahmaldanǵan shytyradaı appaq jeńderin kirletedi eken. Jalpy, Amandosov tizbegin ádemilep, tuzdyq­tap, oqıǵaǵa jan bitirip, sóılemderge torqa kıgizip, tógil­di­rip áńgimeleýdiń sheberi edi. Keıbir kóńildi kúnderi jyldar boıy kermek jas pen ashy ter qatar aqqan mańdaıynyń qyr­tystary jazylyp, jadyrap shyǵa keletin. Taýkeńniń osyndaı býsanǵan shaǵyn paıdalanyp, stýdentter de erkin tynystap, qalaǵan suraǵyn toǵytatyn. «Aǵaı, siz jetpiske taıap qalsańyz da jaqsy kıinesiz, jas kezińizde jaıtańdaǵan seri bolǵansyz-aý»,  deıtin qyzdar jaǵy qýtyńdap. «Shalbary ómiri útik kórmeıtin, balaǵyn súıretken keıbir bozymdardan men artyq emespin be?»  dep kúldirip alyp, óziniń mehnatty ómirinen úzik-úzik syrlar shertetin.

Aıaýly ustazymyz ásirese, bala­lyq jyldaryn sóz etkende, sol bir qasiretti shaqtaryn aıtqysy kelmegendeı tunjyrap: «Kózimdi ashqannan beri meni taǵdyr aıaǵan joq. Esimdi biler-bilmeste áke-sheshem dúnıe saldy. Jetimder úıi, tigerge tuıaq qal­maǵan aqsúıek ashtyq, soǵys ýaqytyndaǵy tyldaǵy aýyr eńbek, ǵumyrymda bala bolyp ortekedeı bir orǵytyp oınatpady meni qursaý­laǵan densaýlyq. Isher asqa, kıer kıimge jarymaǵan, ózi aqsaq bozbalany qyzdar ne qylsyn. Meniń de etegimdi jaýyp, elge ileskenim osy sońǵy otyz-qyryq jyl. Onyń arǵy jaǵyndaǵy ómirimdi Qudaı eshkimniń basyna bermesin. Sol bir ash-jalańash kúı keshken jastyq shaǵymnyń esesin endi-endi qaıtarǵym kelip júrgenimdi sender qaıdan bileıin dep edińder», dep bet-álpeti kúreńitip, biraýyq únsiz otyryp qalatyn.

Osy oraıda qazaqtyń áıgi­li aqyny, Amandosovtyń aǵa-dosy Hamıt Erǵalıevtiń esteligi­nen úzindi keltire ketýdi jón kór­dim: «О́z anamnyń sút ken­je­si bol­ǵa­nym sebepti bir qursaq­tan ini ilestirýdiń qyzyǵyn qu­daı maǵan buıyrtpaǵan. Al basqa inishekterimniń birde-bi­reýi­nen kem kórmegen atasy bas­qalardyń bireýi – osy Taý­man Salyqbaıuly Amandosov boldy. Tipti keıinirekte, azamat júgin árqaısymyz ózimizshe arqalasqan kezde jolyqsaq ta jan jarastyǵymyz solaı qalyptasty. Ekeýmiz de jetimnen jetilgen, adal jannyń sarqytyn Allanyń nesibesindeı qasterlegen, túner­gen­nen túńile de bilgen pendemiz. Sondyqtan bizdi túsiný ońaıdyń ońaıy. О́zara shúıirkelesip, ish ashysqanda arqandaýly attaı aınalyp tabatyn túp qazyǵy­myzdyń tórkini osyǵan saıa beretin. Shynynda da ol aýzyn ashsa kómeıi kórinetin aq peıil, oıdaǵysyn irikpeıtin barynsha batyl, bir sózdi bitim bolatyn. Adamǵa qaıyrym-raqym isteýdiń rııasyz jolyn oǵan óz ba­syna túsken aýyrtpalyq tanytty. Ol ulaǵatty ustazdyń dá­re­jesine jetim bóbek shaǵynda bireýi kesilip qalǵan jalǵyz aıaq­pen janyǵyp kóterildi. Sol kem­tarlyqtyń esesin ol erlikpen, qyzymyr bilimdarlyqpen qaıtar­dy. Taýman degendi bizder aqıqat hám bilim, ári tártip dep uǵyndyq. Aǵytylyp ketsem, aıtylar syr kóp. Sol kóp estelikten bir shtrıh: «Jasy alpysqa tolǵanda, Aty­raý qalasynyń teńiz jaq shetindegi týǵan topyraǵyna ózim bastap aparǵan edim. Búldirshin qalpynda panasyz balalar úıi­ne qabyldanyp, artynsha sol uıa alysqa – Oral jaǵyna kóshiril­gen ǵoı. Taýman týǵan jer topyra­ǵyna tabany tıgen boıda túsi buzylyp: «Ata-anańdy birdeı jalmap, ózińdi qurta jazdaǵan qatygez topyraqtyń qaıda ekenin, aty-jónin bilip qaıtesiń dep tárbıeshimiz urysqan soń, men senen adasyp qaldym, at izin salýǵa jaramadym, keshe gór!»  dep mashınadan túse sala qara jerdi baýyryna basyp jata qalǵanda, solqyldap jylap jibergende, qaý­malaǵan halaıyq qatygez zaman zańynan jaratylǵan tárbıe­symaqty aıyptap jatty...».

Iá, Hamańnyń, Hamıt Erǵa­lıev­tiń osy esteligin tebirenbeı oqý múmkin emes. Sóz arasynda aıta keteıik, aqyn Saǵı Jıen­baevtyń jary Ýázıpa da óz es­te­liginde: «Bir toıda «Qyz Ji­­­bek» kınofılmindegi «Aqjaıyq» áni oryndalǵanda pro­fes­sor Taýman Amandosov aǵa­nyń egilip jylap jibergenin óz kózimmen kórgenmin. «Kóp boldy Aqjaıyqqa bar­maǵaly» degen joldary aǵa kóńilin bosatyp jiberse kerek», – dep jazǵan edi.

Qazaqta «Qyran búrkit qansha bıik ushqanymen, Kókseńgirge bir qonbaı ketpeıdi» degen sóz bar. Sol tárizdi, Taýkeń de on­da­ǵan jyldar jyraq júrse de, týǵan jeri – Atyraýymen, Aq­jaıyǵymen eseıe kele ajyramas­taı tabysty.

Osydan attaı alpys jyl bu­ryn týǵan kúni belgisiz, týý týraly kýálik degendi ómiri kórmegen, biraq týǵan jyly belgili Taýman Amandosovqa 1961 jyly dostary «Sen 1921 jylǵy 5 jeltoqsanda ómirge keldiń» dep, ózderi rastap, kýálandyrǵan pasport tapsyryp, Taýkeńniń qyryq jasyn birge toılaıdy.

Aqsaqaldyń bir qasıeti – bireý kóńiline unap, aıtqanynan shyqsa, soǵan marqaıyp, ákesindeı qamqor bolatyn. Kýrstyń ishindegi eresegi bolǵasyn ba, «alyp kel, shaýyp keldiń» sharýasyna kóbine meni jumsaıtyn. Myna bir kúlkili jaǵdaı áli esimnen ketpeıdi. Bir kúni sońǵy sabaǵymyz bitkesin meni Taýkeń shaqyrtty. Barǵanda aıtqany: «Erteń jeksenbi ǵoı, bizdiń úıge erte kel. Ne sharýa ekenin sonda aıtamyn», dedi de qaıtýǵa jınala bastady. Naǵyz saıran salatyn kúni shaqyrǵanyn qarashy dep bir turdym da: «Qoı, baraıyn, qyryna ilinip qalarmyn»,  dep ertesine erteletip úıine jet­tim. Páterdiń esigi ashyq turǵa­syn ishke kirip, aıaq kıimimdi she­ship, sálem berdim. Professor zalda­ǵy dıvanda otyr, tizeden short kesilgen, ábden qajalyp qantalaǵan molaq súıekti Mamyr sheshemiz maımen sylap jatyr. Kúpshekteı protezi qasynda tur. Qudaı dep aıtaıyn, men Taýkeńniń bir aıaǵy tizeden joq dep oılamappyn, tobyǵy zaqymdanǵan shyǵar dep mán bermeıtinmin. Sekem alǵan túrimdi kórip: «О́mir boıy osy sholaq aıaqpen shartarapty sharlap júrmin», dep ázilge buryp, meniń aıanyshty sezimimdi sý sepkendeı basty.

Amandyq-saýlyqtan keıin kózi kúlimdep: «Áı, Qulıev, jasyń bolsa birtalaıǵa keldi, men seni buıyrsa úılendireıin dep otyrmyn. Osynda bálenbaı jyldan kórshi bolǵan bir syrlas adamnyń altyn asyqtaı jalǵyz qyzy bar. Bes bólmeli úıde ákesimen ekeýi tu­rady. Ata saqalyń aýzyńa túsken­she jataqhanada tentiremeı sonyń úıine kirip al. Qazir qyzdyń ózi de keledi, men de qulaqqaǵys qylǵanmyn. Búgin bizdiń saıajaıǵa baryp alma terip, ekeýiń túsinisip, qandaı mámilege kelgenderińdi maǵan aıtyńdar!», dep qarap tur. Sonyń arasynsha sport kostıýmin kıgen úlpershekteı bir qyz kirip keldi.

«Mynaý masqara ǵoı» degen meni sóıletpeı, ekeýmizdi saıa­jaıǵa attandyryp jiberdi. Kózin ashqaly oryssha tárbıelengen álgi bar bolǵyr qazaqsha bil­me­ge­ni­men qoımaı, menen álem ádebıeti klassıkteriniń keıipker­lerin surap, záremdi ushyrdy. Jórgegimnen qazaqsha aýyzdanǵan men jýnglıde bolmasa, myna ómirde bul qyzben otasa almaıtynymdy túsindim. Birtalaı alma jınap berip, rahmetimdi aıtyp, jolshybaı kólikten túsip qaldym. Dúısenbi kúni Amandosov shaqyryp: «Iá, ne tyndyrdyńdar, qol ustastyńdar ma, baıanda!» dedi. Men ekeýmizdiń dúnıetanymymyz, minez-qulyqtarymyz eki basqa ekenin, taǵdyr jazbaǵanyn aıtyp aqtala bastadym. Arǵy jaǵyn tyń­damaı: «Men mindetimnen qutyl­dym, on jyl qoı baǵyp, oqýǵa túse almaı, aqyry daıyndyq bólimi arqyly ilikkenińdi estip, jetekke alaıyn dep edim, kónbediń ǵoı, endi óziń bil», dep qolyn bir siltedi.

Búginde oılap otyrsam, jaqsy uıadan shyqqan tárbıeli qyzdy menimen juptastyrýdy kózdegen atalyq tilegi eken-aý marqumnyń. Biraq buıyrmas bolmaǵasyn qaıtersiń!

Qalaı degenmen de, jastaıynan jetimdiktiń zaryn tartqan Amandosov áke-sheshesiz, joq-ji­tik, artynan keletin kómek tapshy stýdentterdi qamqorlaýdy óziniń basty paryzy sanaǵany anyq.

Ult kemeńgerleriniń biri, darhan daryn Ábish Kekilbaıuly bylaı deıdi: «Taýman Salyqbaıulyn kórgen saıyn jarly-jaqybaı bárimizdiń qalaı er jetkenimiz eske túsedi. Ony oılasam, kóz aldyma Amandosov aǵaıymyzdyń syrtynan janyna jan jýytpaı, osqyrynyp turatyn oqshaý beınesi keledi. Sóıte tura, árqaı­symyzdyń jeke kúılerimizdi ishteı bilip, ishteı kúızelip turatyn erekshe meıirbandyǵy eske túsedi. Jetim kórse jebeı júrý – onyń tapjylmaı qatań ustanatyn qa­ǵıdasy eken. Ýnıversıtette aldynan dáris alǵan ustazdarymnyń bárin de qurmet tutamyn. Alaıda bir kisini bólip aıtqym keledi. Ol – Taýman Amandosov. Qazaq qalam­gerleriniń talaı býynynyń «ókil ákesi». Ýnıversıtetimizdiń eki birdeı fakýltetiniń tizginin uzaq jyl ustaǵan myzǵymas «temir dekan». Taýymnyń shaǵylmaýyna, jigerimniń jyǵylmaýyna Taýkeń­deı eńbek etken adam kem de kem. Qazaq jýrnalıstıkasynyń qaz basyp, qanat qaǵýyna orasan úles qosqan azǵantaı ǵulamalardyń biri. Adamgershilik jaıyndaǵy salıqaly sózdiń qaı-qaısysy da Taýman Amandosovty aınalyp óte almaıdy. О́ıtkeni ol meıirbandyq pen meımandostyqtyń sırek ónegesi edi».

Iá, Ábish Kekilbaıuly aıt­qan­daı, Taýkeń óle-ólgenshe adal­dyq­tyń, izgiliktiń týyn jyqpaı ótti.

Ekinshi jer-jahandyq soǵys aıaqtalyp, Taýkeń ómirindegi trage­dııalyq kollızııalar da birte-bir­te ydyrap, endi onyń aldynan ilim-bilimge degen dańǵyl joldar ashyla berdi. Tórt jyl gazet re­dak­sııasynyń uńǵyl-shuńǵylyn jetik meńgergen tájirıbeli jigit 1946 jyly S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa qabyldanady. Birinshi kýrstyń alǵashqy semestrin eńserip tastap, 2-kýrsqa ótetin talabyn bildirip ótinish jazǵanda, fakýltettiń sol kezdegi dekany Qaıyrjan Bek­ho­jın zerdeli jastyń talantyn, qabiletin baıqap, ótinishin qanaǵattandyrady. Sóıtip, Taýkeń bir jylda 2-kýrsty támamdap, 1950 jyly ýnıversıtetti úzdik bitiredi. Ýnıversıtet qabyrǵasynda oqı júrip, 1948-50 jyldary Par­tııa tarıhy ınstıtýtynda kishi ǵy­lymı qyzmetker retinde birta­laı eńbekterdi tárjimalaýǵa qatysady.

1952-54 jyldary syrttaı oqý bólimderiniń prorektory, fı­lo­logııa fakýltetiniń dekany, 1959-71 jyldary jýrnalıs­tıka fakýltetiniń dekany qyzmetin atqarǵan Taýman Salyqbaıuly oqý ordasynyń bedeldi bas­shy­­larynyń biri boldy.

Talantty da tájirıbeli jas maman Amandosovtyń jýrnalıstıka fakýltetin uıymdastyrýshy qaıratker retindegi saıası kóregen­digi áli kúnge deıin kóp aıtyla bermeıdi. Mundaı jankeshti jumysty ol ýnıversıtet rektory Tólegen Tájibaevtiń aıryqsha qoldaýy arqyly júzege asyrdy, sondaı-aq Taýkeń Máskeý, Lenıngrad, Kıev jýrnalıstıka fakýltetteri ujymdarynda jıi-jıi issaparda bola júrip, álgi irgeli oqý oryndarynyń baı tájirıbesin keńinen qoldana bildi.

Amandosov san-salalyq qyz­met atqara júrip, óziniń eń negiz­gi baǵdary – ǵylymı-zertteý jumy­synan bir sát te ajyraǵan joq. Alǵashqy kandıdattyq dıssertasııasyna Muhtar Áýezovtiń ózi bas sarapshy bolýy, ǵulamanyń ózi qabiletti shákirtine joǵary baǵa berýi biraz jaıdy ańǵartpaı ma? Kóp uzatpaı, qazaq baspasózindegi pýblısıstıka dástúri boıynsha doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Kezinde jýrnalıstıka teorııasy boıynsha KSRO-daǵy jeti professordyń biri, Qazaqstandaǵy tuńǵysh jýrnalıs­tıka teoretıgi Taýman Amandosov Máskeý, Erevan, Tashkent, Mınsk, Kıev qalalarynda ótken ǵylymı konferensııalarda pýblısıstıka máselelerin jete taldaı kelip, burynǵy Odaq kóleminde jetekshi ǵalym retinde keńinen tanyldy.

Áıgili ǵalym jarty ǵasyrǵa jýyq ómirin ýnıversıtet qabyr­ǵasynda ótkizip, júzden astam ǵylymı eńbek jarııalady. Son­daı-aq onnan astam monografııasy men «Qazaq baspasóziniń tarıhy men teorııasy», «Qazaq baspasóziniń janrlary», «Qazirgi qazaq pýblısıstıkasy» atty irgeli ǵylymı eńbekteri kúni búginge deıin qundylyǵyn joǵaltqan joq.

Ýnıversıtet qabyrǵasynda Amandosovpen birge oqyǵan belgili ǵalym Sherıazdan Eleýkenov aǵamyz da aıaýly Taýkeńdi qımas­tyqpen eske alady: «Búgingi egde jasymyzdyń bıiginen qaraǵanda, Tákeńdi Tákeń degizetin aldymen, bıik kisilik, adamgershilik qa­sıetteri me dep oılaımyn. Tákeń ondaǵan jyldar boıy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń bildeı dekandarynyń biri boldy. Jańadan ózi qurǵan jýrna­lıstıka fakýltetin irgeli fakýltetterdiń qataryna qosty.

Muhtar Áýezov sekildi zamana zańǵarlary aldynda, ǵylymı ortada, mınıstrlik, ýnıversıtet basshylyǵy shoǵyrlanǵan jerlerdegi qadiri, bedeli qandaı edi! Jýrnalıstıka salasynyń múddesi úshin qaıda salsań da, buzyp-jaryp shyǵatyn.

Amandosovtyń boıynda birne­she qabilet pen ónerdiń qońsy qonǵanyna tańǵalmasqa bolmaıdy. Soǵystan keıingi jyldary Músilim Abdýllın ýnıversıtette hor uıymdastyrdy. Men ol kezde fılologııa fakýltetiniń orys bóliminde oqıtynmyn. Eptep án aıtatyn men de horǵa qatysatyn boldym. Birde horǵa Taýman keldi. Ekeýmizdiń dostyǵymyz, kóńil jarastyrýymyz osy kezden bastaldy. Ol keremet ánshi edi, daýsy zor bolatyn. Muhıttyń ánderin, «Aıdaıdy», «Bozjorǵany» áýele­te shyrqaǵanda bárimiz siltideı tynyp, Taýmandy tyńdaıtynbyz. Sol kezdegi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry ony qansha ret qyzmetke shaqyrsa da «jastyq shaǵym onsyz da joqshylyqpen ótti, endigi qalǵan ǵumyrymdy hálaý­laımen ótkizip, mándi ómir súrmeı-aq qoıaıyn» dep barmaı qoıdy. О́z basym osyndaı aǵalardyń qasynda ondaǵan jyl­dar boıy birge júrip, talaı taǵy­lym alǵanymdy taǵdyrymnyń tamasha syıy sanaımyn».

Iá, Sherıazdan aǵanyń jazǵa­nyn­daı, tarlan tulǵanyń san qı­ly qasıetterin dostary men tus­tas­­tarynan asyryp kim baǵalaı alar?!

Qalaı degenmen de, Taýman Salyqbaıuly jaratylysynan kináz, bekzat adam edi. Professor Amandosovtan bizge mynadaı mun­taz qasıetter mıras bolyp qaldy: atap aıtqanda, qarapaıym aýyzeki áńgimeniń ózin boıyna qan quıyp, quıqyljytyp, sulý jetkizý, jas pen jasamysty ońaı kiriktirip jiberetin oryndy ázil, tórt qubylań túgel bolmasa da, keler kúnge degen uly senim, qandaı ortada bolmasyn aınalasyndaǵylarǵa sáýlesin túsiretin bıik mádenıet...

Mine, osynyń bári shákirt zer­desine uzaq jyldar sebelegen ustaz júreginiń nurly jańbyrlary edi. Keıingi jyldary jýrnalıstıka fakýltetiniń teń jartysynan kóbi qyzdar bolyp keletin. Asa bir dabyra qylyp, syrtqa shyǵaryp aıtpasa da, osy bir mamandyqqa qaǵylez, ylǵı túrtinip, izdenip júretin jigitter kóbirek bolǵanyn qalaıtyn, marqum. О́ziniń aldynan ótken K.Qazybaev. Q.Smaıylov, J.Aýpbaev, E.Smaıylov, taǵy birneshe jer-jerdegi qalamyna qy­dyr uıalaǵan jýrnalısterdi biz­­ge únemi úlgi etip, aýzynan tas­ta­maıtyn. Amandosovty eske alsaq boldy, kóz aldymyzǵa ta­nap­qa dorbasynan dán shashyp bara jatqan dıqan elesteıdi. Ol júrgen jeriniń bárine ilim-bi­limniń, iriliktiń, dostyqtyń, baýyr­maldyqtyń tuqymyn egip ketetin.

Qudaıǵa shúkir, qazaq jýr­na­lıstıkasynyń teorııasy tarı­hyndaǵy tuńǵysh tyń kóte­rýshiniń esimi shama-sharqynsha ulyqtalyp keledi. О́zi týǵan Aty­raý qalasyn­da Amandosov atyndaǵy kóshe bar. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń №200 qaýlysymen 2005 jylǵy 3 naýryzda Atyraý qalasyndaǵy Keńózek orta mektebi «T.S.Amandosov atyndaǵy orta mektep» dep ataldy. Jyl saıyn baspasóz kúni Atyraý oblysynyń basylymdary men báıgede oza shapqan jýrnalısteri Amandosov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri atanady.

2011 jyly 90 jyldyq mereıtoıyna oraı Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde túrli aptalyqtar, eske alý ráýishti máslıhattar uıym­­­­dastyrylyp, osy mere­ke qar­­sańynda «professor T.S.Aman­dosov aýdıtorııasy» ashyldy. Son­daı-aq «О́negeli ómir» serııasymen Taýman Aman­do­sov týra­ly estelikter men ǵylymı maqa­lalar jınaqtalǵan kitap «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan jaryq kórdi.

Aıtýly tulǵanyń bıylǵy 100 jyldyq mereıtoıyna baılanys­ty birtalaı ıgi shara júzege asary anyq.

1946 jyly, dál jıyrma bes jasynda Qazaq ýnıversıtetiniń tabaldyryǵynan mereılene attaǵan armanshyl jigit, jaquttaı jarqyraǵan elý jylyn áıgili bilim Qaǵbasynda qaldyryp, kemel tálimger dárejesine kóterilip, 1991 jyly máıiti de osy qasterli orda bosaǵasynan shyqty.

Abaı aıtqan «Asyl adam aınymas» degen osy-aý! Netken sulý ǵumyr!

 

Jumabaı QULIEV

 

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

 

 

Iá, ár uıymnyń, ár mekemeniń, ár ortanyń ózindik aıbarly tul­ǵasy, ony órge súıreıtin azamaty bolady. Jýrnalıstıka fakýl­teti úshin Taýman Salyqbaıuly Amandosov sondaı jan edi. Osy fakýltetten túlep ushqan 1955 – 90 jyldar aralyǵyndaǵy temir­qanat tilshilerdiń Amando­sovty umytýy múmkin emes. Osydan at­taı otyz bes, qyryq jylǵa she­gi­nis jasasaq, tańmen talasa ýnı­versıtettiń dalıǵan dálizinde qıyrdyń bárin qamtyǵysy kelgendeı, aıaǵyn qaýsyra siltep Taýkeń kele jatar edi. Stýdentter beıne bir ámirshimen jolyqqandaı, japa-tarmaǵaı amandasady. Naǵyz ustazǵa degen qurmet osylaı ár jú­rekten laıyqty oryn taba al­ǵan adamǵa ǵana kórsetilse kerek. Taýman aǵaı eshkimge mán bermeı, tolqyndy týraǵan emen qaıyqtaı syltyp basyp, jónele beredi. Al jazataıym kóńili túskende bozqyraý basyn aqyryn ǵana jáımen ızep, qasymyzdan qal­qyp óte shyǵatyn sol bir sáttiń óz qýanyshy, jas júrekti eljireter óz mahabbaty bolýshy edi. Sol kelisti kelbet janymyzdan janaı ótip, kóz qıyǵymen bárimizdi aıalaı sıpamaǵanyna da biraz mezgil bolypty-aý!

Jaqsy adam ómirden ótkennen keıin onyń keıbir saqı qasıetteri sanada túlep, áfsana-ańyzǵa aınalyp, aqsha bulttaı elin aralap kete barady eken. Erkeletken, urysqan kezderi esińe túsip saǵynasyń, joqtaısyń.

Qońyraý soǵylysymen aıt pen toıdaǵydaı shyttaı kıingen qalpynda, omyraýyndaǵy qalta sa­ǵatynyń baýy jarqyrap, abyzdaı aldymyzda otyratyn. Bir sa­ryndy, janǵa jaıly, sylqı soq­qan senimdi motor únindeı ja­ǵymdy daýysy áli qulaǵymyzda tur. Onyń sabaǵynda aýdıtorııa­da óli tynyshtyq ornaıdy, tek 25 qalamnyń syryly estiletin. Taýkeń leksııasyn qaǵazǵa shuq­shımaı, sheshendikpen tógilte baıan­­daıtyn, kúni buryn jazyp alyp, ábden tákiralap oqyǵan adam da dál ondaı múltkisiz sóı­leı almas edi.

Aýdıtorııadaǵy ustaz otyra­tyn ústelde únemi jańa gazet tóse­lip turýyn qalaıtyn. «Nege bulaı isteıdi eken?» dep birneshe sabaq boıy baqylap júrdim. Sóıtsek, gazet tóselmegen ústeldiń ústi san­syz adamnyń tersheń bilekte­rimen shyryshtanyp, Taýkeńniń krahmaldanǵan shytyradaı appaq jeńderin kirletedi eken. Jalpy, Amandosov tizbegin ádemilep, tuzdyq­tap, oqıǵaǵa jan bitirip, sóılemderge torqa kıgizip, tógil­di­rip áńgimeleýdiń sheberi edi. Keıbir kóńildi kúnderi jyldar boıy kermek jas pen ashy ter qatar aqqan mańdaıynyń qyr­tystary jazylyp, jadyrap shyǵa keletin. Taýkeńniń osyndaı býsanǵan shaǵyn paıdalanyp, stýdentter de erkin tynystap, qalaǵan suraǵyn toǵytatyn. «Aǵaı, siz jetpiske taıap qalsańyz da jaqsy kıinesiz, jas kezińizde jaıtańdaǵan seri bolǵansyz-aý»,  deıtin qyzdar jaǵy qýtyńdap. «Shalbary ómiri útik kórmeıtin, balaǵyn súıretken keıbir bozymdardan men artyq emespin be?»  dep kúldirip alyp, óziniń mehnatty ómirinen úzik-úzik syrlar shertetin.

Aıaýly ustazymyz ásirese, bala­lyq jyldaryn sóz etkende, sol bir qasiretti shaqtaryn aıtqysy kelmegendeı tunjyrap: «Kózimdi ashqannan beri meni taǵdyr aıaǵan joq. Esimdi biler-bilmeste áke-sheshem dúnıe saldy. Jetimder úıi, tigerge tuıaq qal­maǵan aqsúıek ashtyq, soǵys ýaqytyndaǵy tyldaǵy aýyr eńbek, ǵumyrymda bala bolyp ortekedeı bir orǵytyp oınatpady meni qursaý­laǵan densaýlyq. Isher asqa, kıer kıimge jarymaǵan, ózi aqsaq bozbalany qyzdar ne qylsyn. Meniń de etegimdi jaýyp, elge ileskenim osy sońǵy otyz-qyryq jyl. Onyń arǵy jaǵyndaǵy ómirimdi Qudaı eshkimniń basyna bermesin. Sol bir ash-jalańash kúı keshken jastyq shaǵymnyń esesin endi-endi qaıtarǵym kelip júrgenimdi sender qaıdan bileıin dep edińder», dep bet-álpeti kúreńitip, biraýyq únsiz otyryp qalatyn.

Osy oraıda qazaqtyń áıgi­li aqyny, Amandosovtyń aǵa-dosy Hamıt Erǵalıevtiń esteligi­nen úzindi keltire ketýdi jón kór­dim: «О́z anamnyń sút ken­je­si bol­ǵa­nym sebepti bir qursaq­tan ini ilestirýdiń qyzyǵyn qu­daı maǵan buıyrtpaǵan. Al basqa inishekterimniń birde-bi­reýi­nen kem kórmegen atasy bas­qalardyń bireýi – osy Taý­man Salyqbaıuly Amandosov boldy. Tipti keıinirekte, azamat júgin árqaısymyz ózimizshe arqalasqan kezde jolyqsaq ta jan jarastyǵymyz solaı qalyptasty. Ekeýmiz de jetimnen jetilgen, adal jannyń sarqytyn Allanyń nesibesindeı qasterlegen, túner­gen­nen túńile de bilgen pendemiz. Sondyqtan bizdi túsiný ońaıdyń ońaıy. О́zara shúıirkelesip, ish ashysqanda arqandaýly attaı aınalyp tabatyn túp qazyǵy­myzdyń tórkini osyǵan saıa beretin. Shynynda da ol aýzyn ashsa kómeıi kórinetin aq peıil, oıdaǵysyn irikpeıtin barynsha batyl, bir sózdi bitim bolatyn. Adamǵa qaıyrym-raqym isteýdiń rııasyz jolyn oǵan óz ba­syna túsken aýyrtpalyq tanytty. Ol ulaǵatty ustazdyń dá­re­jesine jetim bóbek shaǵynda bireýi kesilip qalǵan jalǵyz aıaq­pen janyǵyp kóterildi. Sol kem­tarlyqtyń esesin ol erlikpen, qyzymyr bilimdarlyqpen qaıtar­dy. Taýman degendi bizder aqıqat hám bilim, ári tártip dep uǵyndyq. Aǵytylyp ketsem, aıtylar syr kóp. Sol kóp estelikten bir shtrıh: «Jasy alpysqa tolǵanda, Aty­raý qalasynyń teńiz jaq shetindegi týǵan topyraǵyna ózim bastap aparǵan edim. Búldirshin qalpynda panasyz balalar úıi­ne qabyldanyp, artynsha sol uıa alysqa – Oral jaǵyna kóshiril­gen ǵoı. Taýman týǵan jer topyra­ǵyna tabany tıgen boıda túsi buzylyp: «Ata-anańdy birdeı jalmap, ózińdi qurta jazdaǵan qatygez topyraqtyń qaıda ekenin, aty-jónin bilip qaıtesiń dep tárbıeshimiz urysqan soń, men senen adasyp qaldym, at izin salýǵa jaramadym, keshe gór!»  dep mashınadan túse sala qara jerdi baýyryna basyp jata qalǵanda, solqyldap jylap jibergende, qaý­malaǵan halaıyq qatygez zaman zańynan jaratylǵan tárbıe­symaqty aıyptap jatty...».

Iá, Hamańnyń, Hamıt Erǵa­lıev­tiń osy esteligin tebirenbeı oqý múmkin emes. Sóz arasynda aıta keteıik, aqyn Saǵı Jıen­baevtyń jary Ýázıpa da óz es­te­liginde: «Bir toıda «Qyz Ji­­­bek» kınofılmindegi «Aqjaıyq» áni oryndalǵanda pro­fes­sor Taýman Amandosov aǵa­nyń egilip jylap jibergenin óz kózimmen kórgenmin. «Kóp boldy Aqjaıyqqa bar­maǵaly» degen joldary aǵa kóńilin bosatyp jiberse kerek», – dep jazǵan edi.

Qazaqta «Qyran búrkit qansha bıik ushqanymen, Kókseńgirge bir qonbaı ketpeıdi» degen sóz bar. Sol tárizdi, Taýkeń de on­da­ǵan jyldar jyraq júrse de, týǵan jeri – Atyraýymen, Aq­jaıyǵymen eseıe kele ajyramas­taı tabysty.

Osydan attaı alpys jyl bu­ryn týǵan kúni belgisiz, týý týraly kýálik degendi ómiri kórmegen, biraq týǵan jyly belgili Taýman Amandosovqa 1961 jyly dostary «Sen 1921 jylǵy 5 jeltoqsanda ómirge keldiń» dep, ózderi rastap, kýálandyrǵan pasport tapsyryp, Taýkeńniń qyryq jasyn birge toılaıdy.

Aqsaqaldyń bir qasıeti – bireý kóńiline unap, aıtqanynan shyqsa, soǵan marqaıyp, ákesindeı qamqor bolatyn. Kýrstyń ishindegi eresegi bolǵasyn ba, «alyp kel, shaýyp keldiń» sharýasyna kóbine meni jumsaıtyn. Myna bir kúlkili jaǵdaı áli esimnen ketpeıdi. Bir kúni sońǵy sabaǵymyz bitkesin meni Taýkeń shaqyrtty. Barǵanda aıtqany: «Erteń jeksenbi ǵoı, bizdiń úıge erte kel. Ne sharýa ekenin sonda aıtamyn», dedi de qaıtýǵa jınala bastady. Naǵyz saıran salatyn kúni shaqyrǵanyn qarashy dep bir turdym da: «Qoı, baraıyn, qyryna ilinip qalarmyn»,  dep ertesine erteletip úıine jet­tim. Páterdiń esigi ashyq turǵa­syn ishke kirip, aıaq kıimimdi she­ship, sálem berdim. Professor zalda­ǵy dıvanda otyr, tizeden short kesilgen, ábden qajalyp qantalaǵan molaq súıekti Mamyr sheshemiz maımen sylap jatyr. Kúpshekteı protezi qasynda tur. Qudaı dep aıtaıyn, men Taýkeńniń bir aıaǵy tizeden joq dep oılamappyn, tobyǵy zaqymdanǵan shyǵar dep mán bermeıtinmin. Sekem alǵan túrimdi kórip: «О́mir boıy osy sholaq aıaqpen shartarapty sharlap júrmin», dep ázilge buryp, meniń aıanyshty sezimimdi sý sepkendeı basty.

Amandyq-saýlyqtan keıin kózi kúlimdep: «Áı, Qulıev, jasyń bolsa birtalaıǵa keldi, men seni buıyrsa úılendireıin dep otyrmyn. Osynda bálenbaı jyldan kórshi bolǵan bir syrlas adamnyń altyn asyqtaı jalǵyz qyzy bar. Bes bólmeli úıde ákesimen ekeýi tu­rady. Ata saqalyń aýzyńa túsken­she jataqhanada tentiremeı sonyń úıine kirip al. Qazir qyzdyń ózi de keledi, men de qulaqqaǵys qylǵanmyn. Búgin bizdiń saıajaıǵa baryp alma terip, ekeýiń túsinisip, qandaı mámilege kelgenderińdi maǵan aıtyńdar!», dep qarap tur. Sonyń arasynsha sport kostıýmin kıgen úlpershekteı bir qyz kirip keldi.

«Mynaý masqara ǵoı» degen meni sóıletpeı, ekeýmizdi saıa­jaıǵa attandyryp jiberdi. Kózin ashqaly oryssha tárbıelengen álgi bar bolǵyr qazaqsha bil­me­ge­ni­men qoımaı, menen álem ádebıeti klassıkteriniń keıipker­lerin surap, záremdi ushyrdy. Jórgegimnen qazaqsha aýyzdanǵan men jýnglıde bolmasa, myna ómirde bul qyzben otasa almaıtynymdy túsindim. Birtalaı alma jınap berip, rahmetimdi aıtyp, jolshybaı kólikten túsip qaldym. Dúısenbi kúni Amandosov shaqyryp: «Iá, ne tyndyrdyńdar, qol ustastyńdar ma, baıanda!» dedi. Men ekeýmizdiń dúnıetanymymyz, minez-qulyqtarymyz eki basqa ekenin, taǵdyr jazbaǵanyn aıtyp aqtala bastadym. Arǵy jaǵyn tyń­damaı: «Men mindetimnen qutyl­dym, on jyl qoı baǵyp, oqýǵa túse almaı, aqyry daıyndyq bólimi arqyly ilikkenińdi estip, jetekke alaıyn dep edim, kónbediń ǵoı, endi óziń bil», dep qolyn bir siltedi.

Búginde oılap otyrsam, jaqsy uıadan shyqqan tárbıeli qyzdy menimen juptastyrýdy kózdegen atalyq tilegi eken-aý marqumnyń. Biraq buıyrmas bolmaǵasyn qaıtersiń!

Qalaı degenmen de, jastaıynan jetimdiktiń zaryn tartqan Amandosov áke-sheshesiz, joq-ji­tik, artynan keletin kómek tapshy stýdentterdi qamqorlaýdy óziniń basty paryzy sanaǵany anyq.

Ult kemeńgerleriniń biri, darhan daryn Ábish Kekilbaıuly bylaı deıdi: «Taýman Salyqbaıulyn kórgen saıyn jarly-jaqybaı bárimizdiń qalaı er jetkenimiz eske túsedi. Ony oılasam, kóz aldyma Amandosov aǵaıymyzdyń syrtynan janyna jan jýytpaı, osqyrynyp turatyn oqshaý beınesi keledi. Sóıte tura, árqaı­symyzdyń jeke kúılerimizdi ishteı bilip, ishteı kúızelip turatyn erekshe meıirbandyǵy eske túsedi. Jetim kórse jebeı júrý – onyń tapjylmaı qatań ustanatyn qa­ǵıdasy eken. Ýnıversıtette aldynan dáris alǵan ustazdarymnyń bárin de qurmet tutamyn. Alaıda bir kisini bólip aıtqym keledi. Ol – Taýman Amandosov. Qazaq qalam­gerleriniń talaı býynynyń «ókil ákesi». Ýnıversıtetimizdiń eki birdeı fakýltetiniń tizginin uzaq jyl ustaǵan myzǵymas «temir dekan». Taýymnyń shaǵylmaýyna, jigerimniń jyǵylmaýyna Taýkeń­deı eńbek etken adam kem de kem. Qazaq jýrnalıstıkasynyń qaz basyp, qanat qaǵýyna orasan úles qosqan azǵantaı ǵulamalardyń biri. Adamgershilik jaıyndaǵy salıqaly sózdiń qaı-qaısysy da Taýman Amandosovty aınalyp óte almaıdy. О́ıtkeni ol meıirbandyq pen meımandostyqtyń sırek ónegesi edi».

Iá, Ábish Kekilbaıuly aıt­qan­daı, Taýkeń óle-ólgenshe adal­dyq­tyń, izgiliktiń týyn jyqpaı ótti.

Ekinshi jer-jahandyq soǵys aıaqtalyp, Taýkeń ómirindegi trage­dııalyq kollızııalar da birte-bir­te ydyrap, endi onyń aldynan ilim-bilimge degen dańǵyl joldar ashyla berdi. Tórt jyl gazet re­dak­sııasynyń uńǵyl-shuńǵylyn jetik meńgergen tájirıbeli jigit 1946 jyly S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa qabyldanady. Birinshi kýrstyń alǵashqy semestrin eńserip tastap, 2-kýrsqa ótetin talabyn bildirip ótinish jazǵanda, fakýltettiń sol kezdegi dekany Qaıyrjan Bek­ho­jın zerdeli jastyń talantyn, qabiletin baıqap, ótinishin qanaǵattandyrady. Sóıtip, Taýkeń bir jylda 2-kýrsty támamdap, 1950 jyly ýnıversıtetti úzdik bitiredi. Ýnıversıtet qabyrǵasynda oqı júrip, 1948-50 jyldary Par­tııa tarıhy ınstıtýtynda kishi ǵy­lymı qyzmetker retinde birta­laı eńbekterdi tárjimalaýǵa qatysady.

1952-54 jyldary syrttaı oqý bólimderiniń prorektory, fı­lo­logııa fakýltetiniń dekany, 1959-71 jyldary jýrnalıs­tıka fakýltetiniń dekany qyzmetin atqarǵan Taýman Salyqbaıuly oqý ordasynyń bedeldi bas­shy­­larynyń biri boldy.

Talantty da tájirıbeli jas maman Amandosovtyń jýrnalıstıka fakýltetin uıymdastyrýshy qaıratker retindegi saıası kóregen­digi áli kúnge deıin kóp aıtyla bermeıdi. Mundaı jankeshti jumysty ol ýnıversıtet rektory Tólegen Tájibaevtiń aıryqsha qoldaýy arqyly júzege asyrdy, sondaı-aq Taýkeń Máskeý, Lenıngrad, Kıev jýrnalıstıka fakýltetteri ujymdarynda jıi-jıi issaparda bola júrip, álgi irgeli oqý oryndarynyń baı tájirıbesin keńinen qoldana bildi.

Amandosov san-salalyq qyz­met atqara júrip, óziniń eń negiz­gi baǵdary – ǵylymı-zertteý jumy­synan bir sát te ajyraǵan joq. Alǵashqy kandıdattyq dıssertasııasyna Muhtar Áýezovtiń ózi bas sarapshy bolýy, ǵulamanyń ózi qabiletti shákirtine joǵary baǵa berýi biraz jaıdy ańǵartpaı ma? Kóp uzatpaı, qazaq baspasózindegi pýblısıstıka dástúri boıynsha doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Kezinde jýrnalıstıka teorııasy boıynsha KSRO-daǵy jeti professordyń biri, Qazaqstandaǵy tuńǵysh jýrnalıs­tıka teoretıgi Taýman Amandosov Máskeý, Erevan, Tashkent, Mınsk, Kıev qalalarynda ótken ǵylymı konferensııalarda pýblısıstıka máselelerin jete taldaı kelip, burynǵy Odaq kóleminde jetekshi ǵalym retinde keńinen tanyldy.

Áıgili ǵalym jarty ǵasyrǵa jýyq ómirin ýnıversıtet qabyr­ǵasynda ótkizip, júzden astam ǵylymı eńbek jarııalady. Son­daı-aq onnan astam monografııasy men «Qazaq baspasóziniń tarıhy men teorııasy», «Qazaq baspasóziniń janrlary», «Qazirgi qazaq pýblısıstıkasy» atty irgeli ǵylymı eńbekteri kúni búginge deıin qundylyǵyn joǵaltqan joq.

Ýnıversıtet qabyrǵasynda Amandosovpen birge oqyǵan belgili ǵalym Sherıazdan Eleýkenov aǵamyz da aıaýly Taýkeńdi qımas­tyqpen eske alady: «Búgingi egde jasymyzdyń bıiginen qaraǵanda, Tákeńdi Tákeń degizetin aldymen, bıik kisilik, adamgershilik qa­sıetteri me dep oılaımyn. Tákeń ondaǵan jyldar boıy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń bildeı dekandarynyń biri boldy. Jańadan ózi qurǵan jýrna­lıstıka fakýltetin irgeli fakýltetterdiń qataryna qosty.

Muhtar Áýezov sekildi zamana zańǵarlary aldynda, ǵylymı ortada, mınıstrlik, ýnıversıtet basshylyǵy shoǵyrlanǵan jerlerdegi qadiri, bedeli qandaı edi! Jýrnalıstıka salasynyń múddesi úshin qaıda salsań da, buzyp-jaryp shyǵatyn.

Amandosovtyń boıynda birne­she qabilet pen ónerdiń qońsy qonǵanyna tańǵalmasqa bolmaıdy. Soǵystan keıingi jyldary Músilim Abdýllın ýnıversıtette hor uıymdastyrdy. Men ol kezde fılologııa fakýltetiniń orys bóliminde oqıtynmyn. Eptep án aıtatyn men de horǵa qatysatyn boldym. Birde horǵa Taýman keldi. Ekeýmizdiń dostyǵymyz, kóńil jarastyrýymyz osy kezden bastaldy. Ol keremet ánshi edi, daýsy zor bolatyn. Muhıttyń ánderin, «Aıdaıdy», «Bozjorǵany» áýele­te shyrqaǵanda bárimiz siltideı tynyp, Taýmandy tyńdaıtynbyz. Sol kezdegi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry ony qansha ret qyzmetke shaqyrsa da «jastyq shaǵym onsyz da joqshylyqpen ótti, endigi qalǵan ǵumyrymdy hálaý­laımen ótkizip, mándi ómir súrmeı-aq qoıaıyn» dep barmaı qoıdy. О́z basym osyndaı aǵalardyń qasynda ondaǵan jyl­dar boıy birge júrip, talaı taǵy­lym alǵanymdy taǵdyrymnyń tamasha syıy sanaımyn».

Iá, Sherıazdan aǵanyń jazǵa­nyn­daı, tarlan tulǵanyń san qı­ly qasıetterin dostary men tus­tas­­tarynan asyryp kim baǵalaı alar?!

Qalaı degenmen de, Taýman Salyqbaıuly jaratylysynan kináz, bekzat adam edi. Professor Amandosovtan bizge mynadaı mun­taz qasıetter mıras bolyp qaldy: atap aıtqanda, qarapaıym aýyzeki áńgimeniń ózin boıyna qan quıyp, quıqyljytyp, sulý jetkizý, jas pen jasamysty ońaı kiriktirip jiberetin oryndy ázil, tórt qubylań túgel bolmasa da, keler kúnge degen uly senim, qandaı ortada bolmasyn aınalasyndaǵylarǵa sáýlesin túsiretin bıik mádenıet...

Mine, osynyń bári shákirt zer­desine uzaq jyldar sebelegen ustaz júreginiń nurly jańbyrlary edi. Keıingi jyldary jýrnalıstıka fakýltetiniń teń jartysynan kóbi qyzdar bolyp keletin. Asa bir dabyra qylyp, syrtqa shyǵaryp aıtpasa da, osy bir mamandyqqa qaǵylez, ylǵı túrtinip, izdenip júretin jigitter kóbirek bolǵanyn qalaıtyn, marqum. О́ziniń aldynan ótken K.Qazybaev. Q.Smaıylov, J.Aýpbaev, E.Smaıylov, taǵy birneshe jer-jerdegi qalamyna qy­dyr uıalaǵan jýrnalısterdi biz­­ge únemi úlgi etip, aýzynan tas­ta­maıtyn. Amandosovty eske alsaq boldy, kóz aldymyzǵa ta­nap­qa dorbasynan dán shashyp bara jatqan dıqan elesteıdi. Ol júrgen jeriniń bárine ilim-bi­limniń, iriliktiń, dostyqtyń, baýyr­maldyqtyń tuqymyn egip ketetin.

Qudaıǵa shúkir, qazaq jýr­na­lıstıkasynyń teorııasy tarı­hyndaǵy tuńǵysh tyń kóte­rýshiniń esimi shama-sharqynsha ulyqtalyp keledi. О́zi týǵan Aty­raý qalasyn­da Amandosov atyndaǵy kóshe bar. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń №200 qaýlysymen 2005 jylǵy 3 naýryzda Atyraý qalasyndaǵy Keńózek orta mektebi «T.S.Amandosov atyndaǵy orta mektep» dep ataldy. Jyl saıyn baspasóz kúni Atyraý oblysynyń basylymdary men báıgede oza shapqan jýrnalısteri Amandosov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri atanady.

2011 jyly 90 jyldyq mereıtoıyna oraı Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde túrli aptalyqtar, eske alý ráýishti máslıhattar uıym­­­­dastyrylyp, osy mere­ke qar­­sańynda «professor T.S.Aman­dosov aýdıtorııasy» ashyldy. Son­daı-aq «О́negeli ómir» serııasymen Taýman Aman­do­sov týra­ly estelikter men ǵylymı maqa­lalar jınaqtalǵan kitap «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan jaryq kórdi.

Aıtýly tulǵanyń bıylǵy 100 jyldyq mereıtoıyna baılanys­ty birtalaı ıgi shara júzege asary anyq.

1946 jyly, dál jıyrma bes jasynda Qazaq ýnıversıtetiniń tabaldyryǵynan mereılene attaǵan armanshyl jigit, jaquttaı jarqyraǵan elý jylyn áıgili bilim Qaǵbasynda qaldyryp, kemel tálimger dárejesine kóterilip, 1991 jyly máıiti de osy qasterli orda bosaǵasynan shyqty.

Abaı aıtqan «Asyl adam aınymas» degen osy-aý! Netken sulý ǵumyr!

 

Jumabaı QULIEV