Memleket pen bıznestiń tandemi tabysty jobalarǵa jol ashyp otyr

Qazaqstandyq memleket-je­kemenshik árip­testik orta­ly­­ǵy­nyń basqarma tóra­ǵa­sy Erjan Sársenbaıdyń aıtýynsha, orta­­lyq­qa júktelgen mańyzdy fýnk­sııa­nyń biri – bıýdjettik ınvestısııalar men memleket-jekemenshik áriptestik joba­la­ryna saraptama júrgizý. Sa­rap­tama degenimiz – keshendi baǵa­laý. Ol barynsha joǵary áleý­met­tik ne­mese ekonomıkalyq nátı­je alý úshin usynylatyn ınves­tı­­sııalyq jo­ba­lardyń tıim­di­­­li­gin aıqyndaıdy. Máse­len, osy jyldyń 9 aıynda ortalyq quny 3,2 trln teńge bolatyn 34 jobaǵa saraptama júrgizgen. Onyń nátıjesi boıynsha jal­py soma 3,2 trln teńgeden 738 mlrd teń­­gege deıin azaıtylǵan. Osy­­­laı­sha, bıýdjetke túsetin júk­­teme 76 paıyzǵa deıin tómen­dep­ti.

– Ortalyq 2018 jyly 98 jobany, 2019 jyly 151 jobany, 2020 jyly 77 jobany qarady. Byltyrdan bastap jobalar sany azaıdy. Bul koronavırýstyń taralýyn tejeý úshin qabyldanǵan karantındik sharalarmen baılanysty. Ortalyq bıylǵy toǵyz aıda eń aldymen halyqqa áleý­met­tik-ekonomıkalyq turǵydan tıimdi jobalardy maquldady. Olardyń ara­syn­da birqatar ma­ńyz­dy jobalar bar. Má­selen, aldyn ala jáne aralyq turǵyn úı qaryzdaryn berý úshin «Otbasy bank­ke» bıýdjettik kredıt berý jobasy ma­qul­dandy. Bul maq­sat­­qa respýblıkalyq bıýdjetten bıýdjettik kredıt esebinen 30 mlrd teńge bólý josparlaný­da. Osy­nyń nátı­jesinde 9 373 aza­mat tur­ǵyn úı jaǵ­da­ıyn jaqsartýǵa múmk­indik almaq.

Joba­nyń endi biri agrosektordy qol­daýǵa qatys­ty. 2022 jylǵa arnalǵan agro­­óner­ká­sip sýbektilerin qoldaý úshin «Ag­rar­lyq nesıe korporasııasyna» kredıt berý bıýdjettik baǵ­­dar­lamasy qoldaý tapty. Ke­ler jyly bıýdjettik nesıe ese­binen 70 mlrd teńgege 2 400 agro­ónerkásip sýbektisi men aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshini qoldaý kóz­del­gen. Onyń 387-si jańa qaryz alýshy bol­maq. Bul ósimdik sharýa­shy­ly­ǵy­n­­daǵy kredıttik resýrs­tarǵa qa­jettilikti qanaǵat­tan­dy­rý­ǵa jáne elimizdegi egis alqap­ta­ry­nyń 3 mln gektaryn qamtýǵa múm­kin­dik beredi. Qaryz alýshy úshin nesıeleýdiń shekti túpkilikti mól­sherlemesi 5 paıyzdan aspaıdy, – deıdi Erjan Sársenbaı.

Ortalyq basshysy bıyl jú­ıe­­ge qa­ty­s­ty birqatar jańa­shyl­­­dyq­tar engi­zil­­genin alǵa tart­­ty. Máselen, «Qaı­ta­rym­dy memleket-jekemenshik árip­tes­­tik» te­tigi engizilgen. Onda ın­­ves­tor­dyń qa­jet­­ti ınfra­qu­­­rylymdy qurýǵa jum­saǵan shy­­­­ǵyny memleket-jekemenshik árip­­tes­tik ar­qyly óte­ledi.

– Aıtalyq, jeke tulǵa zaýyt saldy delik. Endi oǵan ınje­ner­lik kommýnıkasııa­lar júrgizý qajet. Endi jańa normaǵa sáıkes, jeke tulǵanyń kommýnıkasııa­lar­dy memleket-jekemenshik áriptestik sheń­be­rinde júrgizýge múm­kindigi bar jáne ári qaraı óz shyǵyndarynyń ótemin ala alady. Sondaı-aq ol jumys oryn­da­­­rynyń sanyn kóbeıtýge min­detti. Bul jeke tulǵa úshin de, halyq úshin de oń nátı­je beredi. Budan bólek, memleket-jekemen­shik áriptestik júıesine qaty­sý­shy ınvestor kapıtalynyń kem degende 20 paıyzy qolda bolýy kerek. Jańa talap bıýdjet­ke júktemesin tómendetý jáne jobany iske asyrý kezinde ın­ves­tordyń jaýapkershiligin art­tyrý maqsatynda engizildi. Son­daı-aq endigi jerde jekemen­shik áriptesti anyqtaý úshin aýksıon­dyq tásil qoldanylmaq. Mysaly, memlekettik mekemeniń paıdalanylmaı jatqan bos alań­da­ry bar. Paıdalanylmasa da, memleket olardy kútip-ustaýy ke­rek. Demek buǵan da qar­jy jum­­salady. Endi jeke tulǵa bos jat­qan mundaı alańdardy kom­­mersııalyq maq­satta paıdalana ala­dy. Ony kádege jara­tatyn ınvestor aýksıon arqyly anyq­­talady, – dedi ortalyqtyń bas­qar­ma tóraǵasy.

E.Sársenbaıdyń aıtýynsha, bıýdjet júk­temesin tómendetý, sondaı-aq memleket-jekemenshik árip­testikti memlekettik satyp alý­lardan ajyratý maqsatynda ny­­sandy paıdalaný jáne ınves­tı­sııalyq shy­ǵyndardyń ótema­qy­syn tóleý kezeńi keminde 5 jylǵa ulǵaıtylǵan. Buryn úsh jyldan bastalatyn.

– Biz júrgizgen baǵalaý sheń­be­rin­de memlekettik satyp alýǵa qa­tysty jo­ba­lar­dyń memleket-jekemenshik árip­tes­tik ­te­­tigi bo­ıynsha iske asyrylǵan jaǵ­­daı­­la­ry anyq­taldy. Kezeńniń qysqa mer­­zim­di­ligi jeke seriktester tez paıda kór­gisi keletin jáne jo­ba­­nyń ózin júzege asyrýǵa qy­zy­ǵý­­shylyq tanytpaıtyn jaǵ­­daı­larǵa alyp keldi. Sony­men qa­tar mem­­le­kettik min­det­te­me­ler­diń ulǵaıýy­na áke­­lip soq­tyratyn mem­leket-jekemen­shik áriptestik shart­ta­rynyń ta­lap­­taryn óz­gertýge shekteý qo­­ıyl­­dy. Biz baǵalaý kezinde mem­­le­ket-jekemenshik áriptestik shart­­tarynyń bir baǵaǵa jasal­ǵa­nyn, al keıin sharttyń ózge­risterge ushyraǵanyn anyq­tadyq. Iаǵnı áýelde belgi­len­gen soma ulǵaıtylǵan, tıi­sinshe bá­se­kelestik talaptary bu­zyl­ǵan ári bıýdjettik shyǵys­tar kó­­lemi ósken. Budan basqa da óz­ge­ris­ter engizildi. Tutas­taı al­ǵan­da ózge­risterdiń bar­ly­ǵy jo­ba­lar­dyń sannan sapaǵa kó­shýi­ne jáne bıýdjettik júk­te­me­ni tó­men­­de­tý­ge baǵyt­tal­dy, – dep naq­ty­la­dy E.Sársenbaı.

Osy oraıda Qazaqstandyq memleket-jekemenshik árip­te­s­­tik ortalyǵy jyl sa­ıyn bıýdjettik ınves­tısııalar men memleket-jekemenshik árip­­testik joba­la­rynyń iske asy­­rylýyna baǵa­laý júr­gi­ze­­tinin atap ótken jón. Byl­tyr jalpy quny 580 mlrd teńge bolatyn 532 joba ba­ǵa­­­lan­ǵan. Bular negizinen ın­jenerlik-kommýnıkasııalyq ın­fra­­qurylymdy jańartýǵa jáne salýǵa arnalǵan jobalar.

– Osylaısha, 2 900 shaqyrym sý­men jabdyqtaý jelisi jańar­ty­lyp, salyndy. 1 400 shaqyrym gazben jabdyqtaý jelisi, 12,5 myń shaqyrym káriz jelisi júr­gi­zildi. 246 shaqyrym jol qal­pyna kel­ti­ril­di. Sondaı-aq 390 myń sharshy metr turǵyn úı ǵımaraty, 100 oryn­dyq on­ko­lo­gııalyq emhana men orta­lyq aýdandyq aýrýhana jáne basqa da áleýmettik mańyzdy ny­sandar salyndy. Atalǵan jobalardy iske asyrý nátıjesinde 8 myńnan astam jumys orny saq­tal­dy ári jańadan quryldy. Bul rette Soltústik Qazaqstan (727 jumys orny), Jambyl (675), Pavlodar (394) oblystarynda jáne Nur-Sultan qalasynda (488 jumys orny) eń kóp jumys oryndary qurylǵan, – dedi ortalyqtyń basqarma tóraǵasy.

Qazaqstandyq memleket-je­ke­menshik áriptestik ortalyǵy bas­qarma tóraǵasynyń orynbasary Muhamed Qabyldınovtyń dereginshe, 2021 jyldyń 1 qaza­nyn­daǵy jaǵdaı boıynsha, eli­miz­de 2 trln teńgeden astam somaǵa 818 memleket-jekemenshik árip­tes­tik sharty jasalǵan. Onyń 11-i – respýblıkalyq, qalǵany óńir­­lik deńgeıde. 950 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan.

– Memleket-jekemenshik árip­­testik sharttaryn tekserý ke­zin­­de memlekettik árip­tester jo­ba­lardy iske asyrý ke­zinde ji­ber­gen birqatar problema anyq­­taldy. Qazirgi ýaqytta bıýd­jet­­tik baǵ­dar­lamalardyń ákim­­shi­­leri Ulttyq eko­no­mıka mı­nıs­­­trligi men bizdiń ortalyq bi­r­le­sip anyqtalǵan problemalardy retteýge kúsh salýda. Sondaı-aq memleket-jekemen­shik áriptestik salasyndaǵy zań­na­maǵa tolyqtyrýlar engizý bo­ıyn­­sha jumys júrgizýde, – dedi M.Qabyldınov.

Basqarma tóraǵasynyń oryn­ba­­sary atap ótkendeı, mem­le­ket-jekemenshik áriptestik jo­ba­­larynyń kóbinde teńgerim­dilik joq. Iаǵnı jobany iske asyrý kezinde mindettemeler, ke­pildikter, táýekelder men ki­ris­ter memlekettik áriptes pen jeke menshik áriptes arasynda ózara tıimdi bólinbegen. Jekemenshik áriptestiń mindettemeleri sa­lyn­­ǵan qarajat pen paıdany bıýd­jettik mindettemeler ese­bi­nen 100 paıyz qaıtaratyn nysan qu­rý­men ǵana shekteledi. Al bıýdjetten tys kózder esebinen jobalardyń ózin ózi aqtaýyna qol jetkizý, sondaı-aq halyqqa kór­se­ti­letin qyzmetterdiń sapa­sy­­na qa­tys­ty mindettemeler qam­­­tyl­­maıdy.

– Qazirgi ýaqytta memleket-jekemen­shik áriptestik joba­la­ry úsh sanatqa bó­lin­gen. Birinshi sanat – shyǵyndardy 100 paıyz óteıtin jobalar. Ekinshi sanat – shyǵyndardy ishinara óteı­tin jobalar. Úshinshi sanat – shy­ǵyn­dardy ótemeıtin jobalar. Úshinshi sanatty tabysty joba­lar dep sanaýǵa bolady. 1 qa­zan­daǵy jaǵ­daı boıynsha iske asy­rylyp jatqan jo­balardyń úsh­ten biri osy sanatqa tıe­sili. Iаǵnı olar barlyq óńirde taratylatyn bıýdjettiń aǵymdaǵy shyǵystary, tarıfter jáne bıýd­jetten tys kózder (aqyly qyz­met­ter) esebinen óteledi, – deıdi M.Qabyldınov.