Bank sektory básekege túsken úsh onjyldyq

Bankter qalaı azaıdy?

1988 jylǵy «Kooperasııalar týraly» Zańnan keıin alǵashqy kooperatıvtik bankter paıda bola bastady. Sondaı bankterdiń biri «Soıýzbank» tuńǵysh ret Shymkentte qurylǵan edi. 1990 jy­ly Joǵarǵy Keńestiń «Qazaq KSR-inde bank jáne bank qyzmeti týraly» zań qabyldaýy bank júıesiniń jańa kezeńin ashty. Sarapshylar 1993 jy­ly sáýirde qabyldanǵan «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq banki týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bank jáne bank qyzmeti týraly» Zańy Qazaq­stannyń ári qaraıǵy nesıe-bank júıesin aıqyndap berdi dep esepteıdi. Jańa zań eldegi bank sanyn da kóbeıtýge yqpal etti. Onyń sany 1993 jyldyń sońynda 204-ke jetken. Biraq osydan keıin-aq qatań seleksııa bastalyp júre berdi.

Kópshilik 1995-1996 jyldary dáýreni júrgen «Agroprombank», «Týranbank», «Kredsosbank», «Álembank» degenderdi jaqsy tanıdy. Keıin memlekettiń «Týranbankti» 25 mln dollarǵa satyp alyp, «Turan-Álem Bank» etip qaıta qurǵanyn da bilemiz. Biraq memleket qajet kezde qoldap, al keıde bankter sanyn aıamaı qysqartyp ta otyrdy. Mysaly, 1994 jyly Ulttyq bank saıasatyn qataıtyp, 68 banktiń lısenzııasyn qaıtaryp aldy.

Elde 1994 jyly 184 bank bolsa, 1999 jyldyń aıaǵynda 55-i ǵana qaldy. 2000 jyly – 48, 2011 jyly – 44, 2002 jáne 2003 jyly – 38, 2004 jáne 2005 jyly – 35, 2006 jyly – 34, 2007 jyly 33 bank jumys istedi. Sosyn dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarys aldynda bank sany qaıta kóbeıdi. 2008 jyly – 35, 2009 jyly – 37, 2011 jyly 39 bank tirkelgen. Olardyń sany 2015 jylǵa deıin azaımady. Tek 2016 jyldan keıin ǵana sektordaǵy oıynshylar sany kúrt qysqara bastady. 2017 jyly – 33, 2018 jyly 30 bank qyzmet kórsetse, qazir naryqta 22 bank ǵana bar.

Qazir elde eki deńgeıli bank júıesi jumys isteıdi. Ulttyq bank eldiń orta­lyq banki jáne otandyq bank júıesi­niń eń joǵarǵy deńgeıi bolyp sanalady. Iаǵnı ózge elderdiń bankteri jáne ortalyq bankterimen qarym-qatynas­ta Qazaqstannyń múddesin qorǵaý quqy­ǵyna ıe. Bank retinde zańdy tulǵalar men ekinshi deńgeıli bankterge nesıe beredi. Al eldegi ózge bankterdiń bar­ly­ǵy – ekinshi deńgeıli bankter sana­ty­na jatady. Sondaı-aq elimizde Qazaq­stan damý banki de bar. Biraq onyń erekshe quqyqtyq mártebesi bar – memle­ket­tik ınvestısııalyq qyzmetti jetildirý jáne tıimdiligin arttyrý, óndiristik ınfraqurylym men óńdeýshi ónerkásipterdi damytý, el ekonomıkasyna sheteldik jáne otandyq ınvestısııalardy tartý.

Memlekettiń kómegi

1995 jyldan bastap Qazaqstan bank­ter óz-ózderin qamtamasyz etsin degen saıasat ustandy. Nátıjesi de jaman bol­ǵan joq, Qazaqstan damý banki men mem­leket­aralyq Eýrazııa damý bankinen ózge­leri jeke kapıtaldary esebinen kún kórdi. Alaıda 2007 jyly bastalǵan eko­no­mıkalyq daǵdarysqa baılanysty memleket naryqqa aralasýǵa májbúr boldy.

Bank júıesiniń bankrottyq shegine deıin jaqyndaýyna baılanysty 2009 jyly 4 aqpanda Ulttyq banktiń teńgeni 25 paıyzǵa qunsyzdandyrýy, «Samuryq-Qazynanyń» Halyk Bank aksııasynyń 21 paıyzyn satyp alýy, Ulttyq qor aktıviniń 20 paıyzǵa deıin azaıyp ketýi – bank sektorynyń naǵyz tar jol, taıǵaq keshýge tap bolǵanyn ańǵartady. «Alıans bank» qaryzdardy qaıta qury­lym­daı almaı, mamyrda Fitch Ratings ben Standard & Poor’s úsh qazaq­standyq bank – Halyk Bank, «Qazkommersbank» jáne «BankSentrKredıttiń» reıtıngin tómendetip tastady. Qara kúzde dúnıe­júzilik saýda uıymy Qazaqstandaǵy bank sektoryna defolt qaýpi tónip tur­ǵanyn málimdedi. Osynyń bárin aldyn ala baıyptaǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2009 jyldyń qańtarynda ekonomıkany jáne qarjy júıesin tu­raq­tandyrý maqsatyndaǵy qaýlyǵa qol qoıdy. Jyl qorytyndysy boıynsha Ult­­tyq qordan 10 mlrd dollar bólindi.

2017 jyly da Prezıdent bankterdi taǵy da qoldaýǵa pármen berdi. Sol jyly bank sektorynyń qarjylyq or­nyq­­tylyǵyn kóterý baǵdarlamasy ja­sa­­lyp, ornyqtylyq qory bankterden sýb­or­­dınasııalanǵan qundy qaǵazdardy 4 pa­ıyzdyq stavkamen satyp alyp, qaryzdy 15 jylǵa bólip tastady. Nátıjesinde, bankter 653,7 mlrd teńge aldy. Atap aıtsaq, «BankSentrKredıt» – 60 mlrd, ATFBank – 100 mlrd, «Eýrazııalyq bank» – 150 mlrd, «Sesnabank» 100 mlrd teńge kómek aldy. Bul rette «Sesnabankten» basqasy jaǵdaılaryn jaqsartyp, nashar kredıtter kólemin tómendetip aldy.

«Úsh trln teńgeden astam qarjy bólip, memleket bank júıesine úlken kómek jasady. Sol ýaqytta bankter bergen nesıe kólemi 12,7 trln teńge boldy. Jumys istemeı turǵan nesıe úlesi 10 paıyzdy qurady. Bıyl bankterdi saýyqtyrý baǵdarlamasy aıaqtaldy. Ol bankterdiń aksıonerleri tıimsiz basqaryp, qaryzdy ósirip alǵan, nátıjesinde salymshy­lar aldyndaǵy óz mindettemelerin oryndaı almaı qaldy» degen edi Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev 2018 jyly Ulttyq bank tóraǵasymen kezdesý sátinde.

2014-2015 jyldary Temirbank, ForteBank jáne «Alıans bank» birigip, ForteBank bolyp qaıta quryldy. 2015 jyly «Qazkom» men BTA Bank aktıvterin almastyrdy. 2018 jyly «Qazkom» men Halyk Bank birikti. 2021 jyly naý­ryz aıynda ATFBank pen Jýsan Bank birikkenderin jarııa etti. Al sońǵy birer jyl kóleminde Capital Bank Kazakhstan, Delta Bank, Qazaq Bank, Tengri Bank (Punjab National Bank), «Azııa Kredıt Bank», «Astana Bank», «Qazınvestbank», «Qazkommersbank», Pákistan ulttyq banki jáne «Eksımbank Qazaqstan» bankteri naryqtan ketti.

Elbasy Nursultan Nazarbaev bankterdiń qosylýyn qoldap pikir bildirgen edi: «Bankter álsiz. Solaı emes pe? Álemde qatty daǵdarys bolǵan kezde Exxon men Mobil, Shell men British gas birikti. Aksıonerler bankterin saqtap qalǵysy kelse óz aqshasyn tiksin. Saqtap qalýdyń basqasha joly joq. Olar ekonomıkaǵa qajet bolmasa demek ómir súrýge de quqy joq» degen bolatyn.

Qýana aıtar jetistik kóp

Bankter ınternet-bankıng júıesin de tıimdi damyta bastady. Qyzmetterdi sıfr­landyrý boıynsha ozyq turǵan Kaspi Bank qyzmetin tutynýshylar kóp qazir. Sońǵy ýaqytta ózge bankter de osynaý dúrmekke sátti ilesti. Munyń bári birige kelip, jalpyǵa ortaq oń nátıje týdyrady degen senim bar.

Kaspi.kz negizin salýshy Mıhaıl Lomtadzeniń aıtýynsha, Qazaqstan bank ınnovasııasy men qarjy tehnıkalyq ónim boıynsha teńdessiz jetistikke qol jetkizýde. «Qazir qazaqstandyqtar qaǵaz qujat ustamaıdy, tólemdi komıssııasyz tóleıdi, avtokólikti onlaın tirkeıdi, ta­ýardy úıde otyryp-aq satyp alady. Biraz jyl buryn osylaı bolady dese eshkim senbes edi. Kez kelgen qarjy ınstıtýty ınnovasııa, dıdjıtalızasııaǵa qatty mán berýde. Tehnologııalar men ınnovasııalar qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn jáne eldiń básekege qabilettiligin arttyrdy. Qazirdiń ózinde kóp tabysqa jettik, sıfrly servısterdi damyta túsý boıynsha áleýetimiz áli de zor», deıdi M.Lomtadze.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova 2021 jyldy qarjy sektoryn damytýdaǵy betburys jyly dep baǵalaıdy. «2021 jyly bank sektoryn tólem jasaýǵa qabiletsiz bank­terden jáne problemalyq kredıtterden qalypqa keltirý aıaqtaldy. Sońǵy eki jylda naryqtan 5 bank ketti. 2017 jyldan bastap barlyǵy 8 banktiń lısenzııasy qaıtaryp alyndy, 3 iri bank shoǵyrlandyryldy. Jalpy alǵanda, 2017 – 2021 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde 6,6 trln teńge somadaǵy kredıtter esepten shyǵaryldy. Problemalyq jáne qaıta qurylymdalǵan kredıtter deńgeıi 2017 jylǵy 40 paıyzdan 2021 jyly qazan aıynda 10 paıyzǵa deıin azaıdy. Merzimi 90 kúnnen asyp tólenbegen nesıeler kólemi (NPL) 4,3 paıyzdy qurady. Bank júıesiniń aktıvteri sońǵy úsh jylda 41 paıyzǵa ulǵaıyp, 35,6 trln teńgeni qurady» deıdi agenttik basshysy. Onyń aıtýynsha, strestik aktıvterdi 2026 jylǵa qaraı 2,7 trln teńgeden 0,9 trln teńgege deıin tómendetý jóninde 2020 jyly jospar qurylǵan. Qazir bankter sol jospardyń 47 paıyzyn oryndapty.

Qarjyger Asqar Elemesov Qazaqstan úshin 10 bank jetkilikti degen pikirde. «Álem­dik ekonomıka men qarjy salasyn­daǵy úrdister, tehnologııalyq tóńkeris, sıfrlandyrý bizdi de aınalyp ótip jatqan joq. Tabys boıynsha qazaqstandyq bankter sátti nátıjeler kórsetýde. Aksııalar baǵasynyń dınamıkasyna áser etetin ekojúıeler týraly da jaǵymdy pikir aıtýǵa bolady. Biraq qundy qaǵazdar naryǵynyń jetkilikti deńgeıde damymaýy qarjy salasynyń problemasy bolyp otyr. Bul oraıda elde jeke reıtıngtik ındýstrııanyń bolmaýy da ról oınaıdy. Bizde ekonomıkada qosylǵan qun deńgeıi óte tómen, óıtkeni negizgi baǵytymyz shıkizat qana. Shıkizat kompanııalaryna kóp bank kerek emes. Tipti ekeý de jeter edi, biraq elimiz geografııalyq turǵyda árkelki bolǵandyqtan, 10 bank jetkilikti sııaqty» deıdi qarjyger.

Qazir elimizde 22 bank jumys isteı­di. Onyń 14-i – sheteldik bankterdiń qatysýy­men. Bıylǵy 9 aıdyń qorytyn­dysynda sektordyń taza tabysy 924,9 mlrd teńge boldy. S&P Global Ratings jáne Fitch halyqaralyq reıtıng agenttikteri otan­dyq bank sektoryn BBB−» jáne «BBB» deńgeıimen, «turaqty» dep baǵala­ǵan. О́z kezeginde, Moody’s otandyq bank sek­torynyń qazirgi kúıin «pozıtıvti» («Baa3») dep sanaıdy.