Shekara qaýipsizdigi – memleket damýynyń kepili

Búgingi tańda ıntegrasııalyq úderister álemdegi qozǵaltqysh kúshterdiń birine aınaldy. Mundaı ǵalamdaný kezeńinde ulttyq qaýipsizdik, onyń ishinde shekaralyq qaýipsizdik máselesi mańyzdy ról atqaratyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Túrli saladaǵy ózara qarym-qatynas, túsinistik pen is-qımyl shekaralyq yntymaqtastyqtyń negizin qalap, jańa satyǵa kóterýde. Bul – qazaqstandyq shekarashylarǵa jańa mindetter júktep otyrǵandyǵy sózsiz. Osy oraıda Memleket basshysynyń táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «Shekara qaýipsizdigi – memlekettiń turaqty damýynyń kepili» dep aıtqan sózi eske oralady. Elbasymyz Reseı, Qytaı, Orta­lyq Azııa jáne Eýroodaq elderimen seriktestik qatynastardy damytý, Keden odaǵy, Birtutas eko­no­mıkalyq keńistikti qoldaýdy syrt­qy saıasattaǵy basymdyqtar qatarynda atap keledi. Onyń ishin­de elimiz úshin mańyzdy máse­lelerdi ortaq kelisim arqyly sheshý qajettigin aıryqsha atap otyr. Shekara qyzmetiniń bas­ty min­detteriniń qataryna memle­kettik shekara jáne baqylaý-ótkizý beketterindegi rejimdi qamtamasyz etý, memlekettik shekara týraly halyqaralyq kelisimderden týyndaıtyn mindettemelerdi, onyń ishinde delımıtasııalaý, demarkasııalaý jáne redemarkasııalaý týraly mindettemelerdi oryndaýǵa qatysý, elimizdiń qorǵanys jáne ulttyq qaýipsizdik salasyna qatysty mindetterdi sheshý, memlekettik shekarada memlekettiń ekonomıkalyq múd­desin qorǵaýǵa atsalysý, quqyq qorǵaý organdarymen birlese otyryp qorshaǵan ortany jáne mıgrasııalyq zańdylyqtardy saqtaýdy qosýǵa bolady. Elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý júıesi boıynsha ózine júktelgen mindetterdi atqara otyryp, Shekara qyzmeti, sonymen qatar, TMD elderiniń, EýrAzEQ, ShYU, UQShU sekildi ujymdyq qaýip­sizdik uıymdarynyń ju­mysyna da belsene atsalysýda. Bul oraıda, Shekara qyzmeti alys jáne jaqyn memleketterdiń shekaralyq vedomstvolarymen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, tıisti is-qımyl tetikterin jú­zege asyrýda. Halyqaralyq uı­ymdar aıasyndaǵy kópsatyly yntymaqtastyq deńgeıi álemdik qaýip-qaterdi elimizdiń syrtqy shebinde aýyzdyqtaýǵa múmkindik týǵyzdy. Onyń ishinde shekarany kúzetý boıynsha halyqaralyq kelisimder qabyldaý, ózara jedel aqparat almasý, áskerı-tehnıkalyq salada yntymaqtastyq ornatý, shekarada bolatyn jaǵdaılardy shuǵyl retteý úshin shekaralyq ókildikter ashý sekildi máseleler sheshimin taýyp keledi. Zańsyz kóshi-qon, esirtki saýdasy, taýarlardy, qarý-jaraqtardy ótkizýdi boldyrmaý maqsatynda birneshe memleketterdiń quqyq qorǵaý organdarynyń birlese otyryp shekaralyq is-sharalar ótkizýi dástúrge aınaldy. Memleket basshysy sheka­rashylardyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasynyń tolyqqandy bolýyn árdaıym nazarynan tys qaldyrǵan emes. Osyndaı qam­qorlyqtyń nátıjesinde ulan-ǵaıyr shekarany qorǵaýǵa qajetti qarjy-qarajat pen kerek-jaraqtar jetkilikti túrde bólinýde. Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory general-leıtenant Nur­lan Jolamanovtyń sózine qa­­r­a­ǵanda, Qazaqstan shekarasy dos­tyq pen iskerlik qarym-qa­ty­nastar úrdisine aınaldy. Shekarany nyǵaıtý boıynsha Keden odaǵy qoıǵan ıntegrasııalyq talaptar tolyǵymen iske asy­ry­lýda. Búgingi tańda Qazaq­stan she­karasy degenimiz – Ke­den odaǵynyń da shekarasy. Shekaradan kontrabandanyń ót­peýine jan-jaqty tosqaýyl qoıý kún tártibinen túsken emes. Ońtústiktegi shekaramyzda ın­jenerlik qurylǵylar ornatylyp, basqa da qajetti ju­mystar atqaryldy. О́tken jyly qazirgi zaman talaptaryna sáıkes keletin 20-dan astam zastava soǵylyp, paıdalanýǵa berildi. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan kún-tún qatyp qyzmet atqaryp júrgen shekarashylardy turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi de erekshe nazarda. Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan «Jaısań» (temirjol) baqylaý-ótkizý otrıa­dynyń sarbazdaryna birneshe qyzmettik páterdiń kiltteri saltanatty jaǵdaıda tabystaldy. Sondaı-aq, О́skemen jáne Pav­lodar qalalarynda da osyndaı páterler berildi. Sheka­rashylardy áleýmettik qorǵaý sharalary al­daǵy kezde de jalǵasa beretin bolady. «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa sáıkes ótken jyldan bastap qyzmet ótili on jylǵa jetpeıtin áskerı qyzmetshilerge turǵyn úı jaldaý úshin aqshalaı ótemaqy bóline bastady. Shekara qyzmetiniń áskerı bó­limderi jańa tehnıkalyq qural­darmen jabdyqtalýda. Mysaly, «Boraldaı» áýe bazasynda áskerı bólimderge saltanatty jaǵdaıda jańa avtokólikterdiń kiltteri tapsyryldy. Olardyń ishinde shekarashylardyń senimdi kólik quraldary sanalatyn «ÝAZ» jol tańdamaıtyn mashınasy, «Iveco» avtobýsy, «KamAZ» júk ma­shınasy, shynjyr tabandy kólikter jáne qarshańǵysy bar. Oral qalasyndaǵy «Zenıt» zaýytynda jasalǵan jyldamdyǵyna kóz ilespeıtin «FC-19» katerleri teńizge túsirildi. Tehnıkalyq jabdyqtaý máselesinde shekara avıasııasy da nazardan tys qalǵan emes. Munyń dáleli retinde ótken jyly 4 birdeı tikushaqtyń satyp alynǵandyǵyn aıtyp ótken oryndy. Atalǵan tehnıkalardyń barlyǵy kúndelikti qyzmette ke­ńinen paıdalanylýda. Elimizdiń ekonomıkalyq múd­desin qorǵaýda, ıntegrasııalyq úderisterdiń keń qanat jaıýy­na saı aýqymdy jumystar at­qa­rylyp jatyr. Al táýelsiz elimizdiń shekarasynyń bir bóligi Kaspıı teńizi arqyly ótetindigi belgili. Ony kúzetýge úlkendi-kishili áskerı júzý quraldary jumyldyrylýda. Shekara qyz­meti Bas shtaby basqarmasy bas­tyǵynyń orynbasary, 1 rangili kapıtan Sabyr Hasanovtyń sózine qaraǵanda, búgingi tańda teńizdegi shekaramyzdy 40-tan astam áskerı kemeler kúzetýde. Kaspıı jaǵalaýy mańyzdy strategııalyq aımaqtardyń biri bolyp tabylady. Munda munaı-gaz, hımııa ónerkásibi jáne balyq salasyna qatysty kásiporyndar keńinen damyǵan. Kaspıı birneshe memleketke ortaq sý aıdyny, dostyq teńizi dep te atalady. Sondyqtan Kaspıı ak­vatorııasyn, bıoresýrstaryn qorǵaý salasynda halyqaralyq birikken is-sharalar jıi ótkizilip turady. Buǵan elimizdiń kóptegen vedomstvolarymen qatar qazaq­standyq shekarashylar da belsene qatysýda. Sonyń ishinde, Shekara qyzmetiniń quramalary men bólimderi úshin brakonerlik is-qımyldardy aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq jedel-saýyqtyrý sharalaryna qatysý úırenshikti iske aınalǵan. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna múshe memleketterdiń Shekaralyq áskerler qolbasshylary keńesiniń sheshimderin oryndaý maqsatynda birlesken jedel-saýyqtyrý is-sha­ralary da jyl saıyn ótkizilýde. О́tken jyldyń aıaǵynda is-sha­ranyń ekinshi kezeńi tabysty aıaqtaldy. Ony qazaqstandyq shekarashylar reseılik áriptesterimen birlese otyryp júrgizdi. Keshendi is-qımyldar nátıjesinde kemeler uzaqtyǵy 370 táýlikti quraıtyn júz retten astam teńiz sapary­na shyǵyp, 23 000-nan astam mıl jol júrdi. Tikushaqtardyń kómegi de jıi qoldanyldy. Qazirgi ýaqytta Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginde radıolokasııalyq qamtý jumystary keńinen júrgizilýde. Osyndaı is-sharalardyń nátı­jesinde memlekettik shekarany buzýshylar ustalyp, zańsyz aýlanǵan qymbat baǵaly balyq jáne balyq ónimderi, júzdegen metr balyq aýlaý quraldary tárkilenýde. Memlekettik shekaradaǵy ba­qylaý-ótkizý beketteri de eli­mizdiń odan ári damýynda mańyzdy ról atqaryp otyr. Týrızm salasynyń qanat jaıýy, jańadan týrıstik baǵyttardyń ashylýy baqylaý-ótkizý beketteriniń qýatyn art­tyrýdy, onda áleýmettik qury­lymdar salýdy qajet etýde. Memlekettik shekaradaǵy jaǵ­daıdyń jedel damýyna baılanysty Shekaralyq baqylaý-ót­kizý bólimsheleriniń qyzmeti de belsendilikpen júrgizilýde. Halyqaralyq qatynastar jolynda shekaralyq ótkizý-baqylaý jumysyn uıymdastyrý, shekaradan ótý tártibin retteıtin normatıvtik quqyqtyq aktilerdi daıyndap, bekitý jumystary óz ýaqtysynda atqaryldy. Baqy­laý-ótkizý beketteri arqyly byltyrǵy jyly ondaǵan mıllıon adam men mıllıondaǵan kólik quraldary ótkizildi. Al jalǵan qujat kórsetip, shekara tártibin buzýshylardy, onyń ishinde shetel azamattaryn ustaý, olardy ákimshilik tártiptik jazaǵa tar­tý jumystary kúndelikti túr­­de atqarylyp keledi. Shek­ara­shylardyń qyraǵylyǵy arqa­synda kontrabanda, esirtkilik zat­tar, qarý-jaraq, oq-dáriler, ja­rylǵysh zattar, basqa da tyıym salynǵan materıaldardy alyp ótý­ge tosqaýyl qoıylýda. Otan shebin senimdi kúzetý – mamandardyń kásibı biliktiligine baılanysty ekendigi sózsiz. Bizdiń elimizde bilikti shekarashy mamandardy Shekara qyzmetiniń akademııasynda daıyndaıdy. Onda oqýǵa tilek bildirýshiler de kóptep sanalady. Ortalyq Azııa aımaǵynyń birqatar elderiniń mamandary da osy oqý ordasynyń qabyrǵasynda daıyndyqtan ótedi. Munyń ózi oqý ordasynyń deńgeıin baıqatatyndyǵy sózsiz. Táýelsiz elimiz aldyna mereıli meje qoıyp otyr, ol – álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna ený. Mundaı meje shekarashylar sapynda da zor qoldaý taýyp, árbir sarbaz bul mindetke qol jetkizý úshin óziniń eseli eńbegimen úles qosýda. Teatr kıim ilgishten bas­talatyn bolsa, al memleket shekaradan bastalatyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan da bolar Otan shebindegi kúzette júrgen shekarashylarymyzdyń bıylǵy jylǵy urany «Memlekettik shekara – táýelsizdigimizdiń tiregi» dep qabyldanypty. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».