Tarıhymyzdy taný – uly is

Is-shara barysynda Máýlen Áshimbaev mundaı eńbektiń Táýelsizdiktiń 30 jyl­dyǵy qarsańynda basylyp shyǵýynyń ma­ńyzy zor ekenine nazar aýdardy. Ege­mendik alǵaly elimiz tarıhymyzdy taný jolynda mol tabysqa qol jetkiz­genin atap ótken Senat Tóraǵasy: «Biz Táýel­sizdigimizdiń 30 jyldyq tarıhı mejesin aıtýly jetistiktermen qarsy alyp otyrmyz. Osy aralyqta tarıhymyzdy taný, rýhanııatymyzdy dáripteý jáne ulttyq qundylyqtarymyzdyń órisin keńeıtý jolynda aýqymdy jumys atqaryldy», dedi.

Máýlen Áshimbaev bul jumystarǵa otandyq ǵalymdar men tarıhshylar úlken úles qosqanyn sóz etti. Sondaı-aq ol Memleket basshysy ult tarıhynyń júıeli túrde zerttelýine basa mán berip otyrǵanyn aıtty. «Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda zobalań jyldardy jan-jaqty zertteý, Asharshylyq qurbandarynyń sanyn naqtylaý, tarıhı qujattardy jınaqtap, olardy muqııat zerdeleý kerektigin aıtqan edi. Osyǵan oraı Senat ǵalymdarmen birlesip, bul ba­ǵytta biraz jumys atqardy. Bıyl mamyr aıynda «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Dokýmentalnaıa hronıka» atty qujat­tar jınaǵynyń úsh tomy jaryq kórdi. Onda Asharshylyqqa qatysty bire­geı tarıhı qujattar men derekter, náýbet­tiń sebebi men saldary týraly arhıv ma­te­rıaldary jınaqtalǵan», dedi M.Áshim­baev.

Búgin kópshilikke jol tartqan jańa eki tom da asharshylyq týraly tarıhı qujattardy jınaý jumystarynyń jalǵasy. Eńbektiń 4-tomynda qazaq aýyldaryn kúshtep ujymdastyrý, tárkileý saıasatyna qatysty halyqtyń narazylyǵyn bildiretin mańyzdy materıaldar jınaqtalǵan. Al 5-tomda kýágerlerdiń estelikteri qamtyldy. Bul tomnyń negizin asharshylyqtyń zardabyn tartqan aqyn-jazýshylar, ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleriniń bastan keshken oqıǵalary quraıdy.

Sonymen qatar Senat Tóraǵasy estelikter men jazbalardy qysqa ýaqytta jınaqtap, toptastyryp, kópshilikke usynǵan redaksııalyq alqa ujymyna jáne Parlament depýtaty Berik Ábdiǵalı bastaǵan qurastyrýshylarǵa, eńbektiń basylyp shyǵýyna qoldaý kórsetken Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bas­shylyǵyna alǵys bildirdi. «Asharshylyq taqyrybyn zertteý táýelsiz tarıhı sana qalyptastyrý úshin qajet. Al or­taq tarıhı tanym birtutas ulttyq sana qa­lyptastyrýǵa qyzmet etedi. Mu­nyń bári táýelsizdigimizdi kúsheıtetin ma­ńyzdy faktorlar ekeni sózsiz. Son­dyqtan elimizdiń basyna túsken alapat qasiretti tereń túsinýge múmkindik bere­tin osy bes tomdyq táýelsizdigimizdi nyǵaı­týǵa óz úlesin qosady jáne osy taqy­rypty zerttep júrgen tarıhshy ǵalym­dardyń jumy­syna tyń serpin beredi dep úmittenemiz», dedi Máýlen Áshim­baev.

Bes tomdyq jınaqtyń jaýapty redaktory, Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Ábdiǵalıuly «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Dokýmentalnaıa hronıka» jınaǵynyń IV-V tomdarynda buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan materıaldardyń toptastyrylǵanyn aıtty. «Senattyń qoldaýymen shyǵarǵan asharshylyq týraly qujattardyń kezekti eki jınaǵyn kópshilikke usynyp otyrmyz. Bul eńbekterde 1928-1934 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy qasiretti kezeń qamtyldy. О́zderińizge belgili, Prezıdenttiń Jarly­ǵymen qurylǵan qýǵyn-súrgin qurban­daryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qazirgi tańda elimizdiń ár óńirin­de jumys istep jatyr. Aýqymdy jumys­tar kezinde kóptegen jańa derek, tyń málimet shyǵyp jatady. Máselen, 5-tomda halyqtyń arasynan jınaqtalǵan estelikter toptastyrylyp berildi. Bul jınaqtar eń birinshi ǵalymdar úshin qundy dúnıe», dedi Berik Ábdiǵalıuly.

Jınaqtyń jaýapty redaktory bul eki tom Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵy tusynda tarıhymyzǵa ádiletti baǵa berý úshin qolǵa alynǵanyn da atap ótti. «Buryn arhıvtegi qujattarǵa qol jetkizý qıyn bolatyn. «О́te qupııa» dep belgilengen papkalardaǵy aqparattardy alý tipti múmkin emes edi. Qazirgi tańda UQK, IIM, Bas prokýratýra arhıvterinde jatqan kóp qujattardy qupııasyzdandyrý jumystary júrgizilip keledi. Sonyń arqasynda búginge deıin qupııa retinde saqtalǵan kóptegen anyqtama, buıryq pen qararlar qaıta jańǵyrdy. Ǵalymdar men tarıhshylar kitaptardy shyǵarýǵa qajetti aqparatty otandyq jáne sheteldik arhıvterden jınady. Mundaı zertteý jumystaryn biz ári qaraı jalǵastyra beremiz», dedi ol.

Is-sharaǵa zııaly qaýym ókilderi jáne jınaqtyń daıyndalýyna atsalysqan belgili tarıhshy ǵalymdar qatysty. Olar óz sózderinde ultymyzdyń basynan ótken qasiretti jyldardyń zardabyn tereń zerttep, bilý úshin osyndaı irgeli eńbektiń mańyzy zor ekenin aıtty. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi Erlan Sydyqov Senat qabyrǵasynda ótken ǵylymı-tanymdyq sharany ótken tarıhymyzdyń ashy sabaqtaryna, «tar jol, taıǵaq keshýine» ádilet kózimen qaraýdyń eldik, memleket deńgeıindegi naqty joly ekenin atap ótti.

«Tarıhı ár zertteýdiń, jınaqtyń qoǵamǵa berer tikeleı taǵylymy bolady. Kóptomdyq jınaqtyń bilim men mádenıet salasyna bereri bar. Endigi maqsat-mindet te qazaqstandyq ǵylymǵa tıesili bolmaq. Asharshylyq taqyrybynda shyqqan osy jınaqtardaǵy materıaldar mamandar tarapynan qorytylyp, jańadan ázirlenip jatqan jeti tomdyqqa enýi kerek dep sanaımyz», dedi ol. Basqosý barysynda E.Sydyqov bul ǵylymı jınaqty gýmanıtarlyq bilim baǵdarlamalarynyń mazmunyna, oqý úderisindegi ádebıetter tizimine engizýdi usyndy. Ol, sondaı-aq, jınaqtyń teleónimder, sahnalyq shyǵarmalarǵa derek kóz bola alatynyn aıtyp, elimizde derekterdi júıeleý, zertteý jobalaryn úılestiretin «Ashtyq qurbandaryn zertteý ortalyǵyn» ashýdy usyndy.

Is-sharaǵa onlaın qatysyp, bul baǵyt­taǵy istiń aıaqsyz qalmaýyn basa aıtqan jazýshy Smaǵul Elýbaı: «Bıyl Táýelsiz­digimizge 30 jyl bolady. Bul shyndap kelgende ótken ǵasyrda jarty halqymyzdy qyryp ketken qasiretti jyldarǵa tarıhı baǵa beretin ýaqyt. Jarty halyqty jalpy halyq bolyp joqtaıtyn jyl. О́ıtkeni ulttyq qasiretti bilmeý – ulttyń naǵyz qasireti», dedi. «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Dokýmentalnaıa hronıka» jınaǵyna «qazaq halqynyń zııaly qaýymy úshin úlken olja» dep baǵa bergen jazýshy keler jyly bul qasiretti dataǵa 90 jyl tolatynyn da eske saldy. «Bizde ókinishke qaraı, mundaı alapat asharshylyq týraly aıtý, ony ulyqtaý máselesi kemshin. Eki birdeı asharshylyq kezinde qanshama halyq qyrylyp qaldy. Zulmatqa arnalǵan «Aza saraıy» salynýy kerek. Sebebi ulttyq qasiretin ulyqtaı almaǵan ult ulttyń jetistigin de dáripteı almaıdy», dedi jazýshy.

Sóz tizginin alǵan tarıh ǵylym­dary­nyń doktory, UǴA akademıgi Mám­bet Qoıgeldıev kóptomdyq jınaq­tyń el úshin de, tarıhshylar úshin de qundy dúnıe ekenin atap ótti. Se­nat Tóraǵasynyń basshylyǵymen jú­zege asyp jatqan bul jumystyń el Táýel­siz­diginiń 30 jyldyǵy qarsańynda mańyzdy tartý ekenin aıtqan ǵalym: «Qaıǵyly kezeńderdi umytqan halyq ony taǵy qaıtalaýy múmkin. Bul – tarıh­tyń ózi dáleldep bergen shyndyq. Sondyq­tan biz «Bes tomdyq bizge ne beredi?» dep emes, «Nege osylaı boldy?» degen su­raqqa jaýap izdeýimiz qajet», dep alda­ǵy ýaqytta da bul baǵyttaǵy zertteý ju­mys­tary jalǵasa beretinine senim bildirdi.

Bul jınaqtyń qalyń oqyrman úshin shy­naıy tarıhı maǵlumaty men taǵylymy mol ekeni sózsiz. Muny is-shara­ny qorytyndylaǵan Senat Tóraǵasy da atap ótti. «Jalpy, Asharshylyq taqy­rybyn zertteý táýelsiz tarıhı sana qalyp­tastyrý úshin qajet. Al ortaq tarıhı tanym birtutas ulttyq sana qalyp­tas­tyrýǵa qyzmet etedi. Sondyqtan elimiz­diń basyna túsken alapat qasiretti tereń túsinýge múmkindik beretin osy bestom­dyq táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»