«Qazsınk» JShS-nyń bas dırektory Aleksandr Hmelev bizge bergen suhbatynda adamdardyń kompanııanyń búgingi aıaq alysy, ondaǵy qyzmetkerlerge jasalǵan jalpy jaǵdaı týraly aıtyp berdi. Sondaı-aq basshylyq quramnyń qupııalarymen de bólisti.
Múdde – ortaq
– Aleksandr Leonıdovıch, bıyl el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵynan bólek, «Qazsınk» kompanııasynyń 25 jyldyq mereıtoıy atalyp ótilmek. Osynaý shırek ǵasyrda kompanııa qandaı joldardan ótti, nendeı jetistikterge jetti?
– «Qazsınktiń» júrip ótken joly elimiz ótkergen kezeńdermen birdeı. 1990-jyldardyń ótkelegi kóp ótpeli kezeńindegi kásiporyndardyń jaǵdaıy qandaı bolǵany jurtshylyqtyń jadynda. Birinshi kezeńde óndiristik sıkldardy qalpyna keltirý mindeti turdy. Al damý baǵytyndaǵy jolymyzdy «nólden» bastadyq. 2000 jyly Maleev kenishi iske qosyldy. 2003 jyly alǵashqy kúkirt qyshqyly sehy jumys isteı bastady. Sodan keıin olar aýqymdy jobalarǵa kóshti. Atap aıtqanda, 2010 jyly 560 mln dollar kólemindegi ınvestısııaǵa Vasılkov ken orny paıdalanýǵa berildi. Quny 1 mlrd dollar bolatyn «Jańa metallýrgııa» jobasy aıaqtaldy. Oǵan mys zaýytynyń qurylysy, kúkirt qyshqyly zaýyty, qorǵasyn zaýytyn jańǵyrtý kirdi. Osy jyly Jáırem baıytý fabrıkasy iske qosylyp, jobaǵa 500 mln dollar jumsaldy. Kúrdeli qurylystan bólek kompanııa jyl saıyn tehnıkalyq qyzmet kórsetýge, qaıta qurýǵa 350-400 mln dollar jumsaıdy. Munyń bári damýǵa jasalǵan qadamdar.
Alǵashqy kúnderden bastap ınvestorymyz Glencore kompanııasy men memleket arasynda túsinistik qalyptasty. Tıisinshe, olar bizden jedel túrde nátıje talap etpedi. Investor múmkin bolatyn nárseni enshilep, keıin tabanyn jaltyratý úshin kelgen joq. Glencore uzaq merzimdi baǵdarlamamen keldi. Biz tapqan qarajattyń barlyǵyn «Qazsınk» kompanııasy óndiristi damytýǵa, jańǵyrtýǵa jumsady. Alǵashqy 15 jylda aksıonerler eshqandaı dıvıdend kórgen joq. Esesine, búgin biz barlyq aksıonerlerdi, sonyń ishinde memleketti, óndiristik baǵdarlamalardy oryndap qana qoımaı, dıvıdendter tóleý arqyly qýantyp otyrmyz. Mundaı qarjylyq kórsetkishter kóńilge qýanysh uıalatady, álbette.
Kompanııa árqashan Úkimetke mańyzdy qadamdardy ashyq túsindirýge tyrysty jáne árqashan túsinistik tanytty. Sońǵy iri nysandy biz Qaraǵandy oblysynda pandemııa kezinde saldyq. Týyndaǵan másele de kóp boldy. Biraq memleket pen jergilikti atqarýshy bıliktiń qoldaýy arqyly bári oıdaǵydaı órildi. Biz memlekettiń qarjy ınstıtýttarymen, onyń ishinde Qazaqstan damý bankimen jaqsy qarym-qatynastamyz. Bizdiń óndirister shoǵyrlanǵan qalalar men kentterdi barynsha qamqorlyqqa alamyz. Iаǵnı aýrýhanalardy qural-jabdyqtarmen qamtyp, qarttar men balalar úılerine qoldaý kórsetemiz. Sporttyń damýyna qomaqty qarajat quıyp kelemiz. Máselen, Shyǵys Qazaqstanda bizdiń aralasýymyzben salynǵan ınfraqurylymdyq nysandar jetkilikti. Onyń ústine biz bárin ózimizdiń adamdar úshin jasaýǵa tyrysamyz. Eger tennıs ortalyǵyn salatyn bolsaq, onda qyzmetkerlerimizdiń balalary oınaıdy. Eger aýrýhanalardy jańǵyrtsaq, onda «Qazsınk» qyzmetkerleri de emdeledi. Kompanııa jyl saıyn ákimdiktermen jasalǵan memorandýmdar aıasynda mundaı maqsattarǵa orta eseppen 12 mlrd teńge jumsaıdy. Iаǵnı kompanııanyń múddesi memleket múddesimen ortaq.
– Siz úshin óndiristik jetistikterdiń qaısysy áldeqaıda mańyzdy?
– «Qazsınk» óndirisi 100 paıyzdyq, keıde odan da kóp júktememen jumys isteıdi. Bizdiki vertıkaldy-ıntegrasııalanǵan kompanııaǵa jatady: kendi óndiremiz, konsentrat alamyz jáne odan ári tazartylǵan metall óndiremiz. Barlyq bólimsheniń úılesimdi jumys isteýi óte mańyzdy. Bári turaqty rejimde jumys istegen kezde ǵana aksıonerler men memlekettiń kóńili toq hám tynysh bolady. Myna bir qyzyqty sátti aıtpaı ketýge bolmaıdy. 2020 jyl búkil álem úshin pandemııa áýrege salǵan aýyr jyl boldy. Al «Qazsınk» osyndaı qıyn kezeńge qaramastan, tıisti kólemdi oıdaǵydaı óndirip, úzdik nátıje kórsetti. Biz bir sekýndqa da toqtamadyq. Memlekettik kirister komıtetiniń málimetine súıensek, kompanııa salyq tólemderiniń kólemi boıynsha respýblıkada úshinshi oryndy ıelendi. Bul tynysh, turaqty jumys isteýdiń mańyzdy ekenin aıǵaqtaıdy.
Mańyzǵa ıe metaldar
– Elimizdiń altyn-valıýta qorynyń 60 paıyzy «Qazsınk» kompanııasynan alynǵan altyn ekeni ras pa?
– Dál solaı. 1997 jyly biz 2 tonnaǵa jýyq altyn óndirdik, búginde 22-24 tonna óndiremiz. Kompanııa baǵaly metaldyń búkil kólemin el ishinde qaldyrady, ıaǵnı eshqaıda eksporttamaıdy. Shyǵys Qazaqstannyń polımetall ken oryndarynda bes negizgi tústi metall – myrysh, qorǵasyn, mys, altyn jáne kúmis bar. Bizdiń mindetimiz – olardy kennen barynsha tolyq shyǵarý. Búgingi tańda biz Qazaqstandaǵy qorǵasyn óndiretin jalǵyz kompanııa bolyp sanalamyz. Sondaı-aq affınırlengen myrysh óndiretin birden-bir óndirýshi ekenimiz kópke aıan. 2010 jyldan bastap mys óndirisi paıda boldy.
Jasyratyny joq, ken oryndary ýaqyt ótken saıyn taýsylyp barady. Bolashaqta ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz dep sanalatyn kúrdeli shıkizatty óńdeýge múmkindigi bar kompanııalar tabysqa keneledi. Bul turǵydan alǵanda «Qazsınktiń» bir jerde úsh zaýytynyń biregeı úılesimi bar. Mundaı dúnıe álemniń esh jerinde joq. Sonymen qatar bizde baıytý fabrıkalary bar. О́nimderdiń bir bóligin baıytýǵa qaıtaramyz, konsentratty qaıtadan alamyz jáne metallýrgııalyq sıklge jiberemiz. О́kinishke qaraı, álemde kúrdeli shıkizatpen jumys isteý tájirıbesi joq. Tipti jetekshi teoretıkterdiń ózi bizge keńes bere almaıdy. Sondyqtan biz mundaı tehnologııalardy eksperımenttik turǵydan pysyqtaıtyn baǵdarlamany qolǵa aldyq. Naqty óndiriste tájirıbeler júrgizemiz, nátıjelerin ǵalymdarǵa beremiz, olar usynystar bildiredi. Árıne, óndiriske basqa shıkizat túsken kezde nátıjeniń qandaı bolatynyn túsiný múmkin emes. Biraq kompanııa keleshek qadamdaryn eseptegeni úshin shyǵyn shyǵarady. Qazaqstanda teńizge tikeleı shyǵatyn jol joq. Sondyqtan qazaqstandyq óndirýshiler básekelestik kezinde tek joǵary tehnologııalyq esep turǵysynan ǵana alǵa shyǵa alady. Biz bul máseleni josparly túrde sheship jatyrmyz.
– «Qazsınkte» sıfrly jobalardy engizýge qanshalyqty basymdyq berilgen?
– Taý-ken metallýrgııa salasynda robottandyrýdy elestetý qıyn. О́ıtkeni shıkizat ártúrli, syrtqy jaǵdaılarǵa táýeldilik joǵary. Biryńǵaı tehnologııalyq rejimdi ázirleý de múmkin emes. Ekinshi jaǵynan, baıytý jáne metallýrgııa fızıka men hımııanyń máseleleri bolyp sanalady. Ǵalymdar bizge formýlalardaǵy árbir qaıta bólý prosesin sıpattaýǵa jáne olardy kompıýterlik baǵdarlamalarǵa aýdarýǵa kómektesti. Sodan keıin biz naqty ýaqyt rejiminde parametrlerdi baqylaý úshin óndiristi sensorlarmen jabdyqtadyq. Qazir tehnologııalyq prosesterdi optımýmǵa barynsha jaqyndatý úshin qoldan kelgenin bárin jasap jatyrmyz. Tapsyrma qarapaıym estilgenimen, ony sheshý óte qıyn. Sońǵy úsh jyldyń ishinde biz sensorlarǵa 30 mln dollardan astam qarajat jumsadyq. Bir mys balqytý zaýytynda 700 shaqyrymnan astam túrli kabel tóseldi. Eseptep kórip edik, bir táýlikte «Qazsınkte» shamamen 30 mln bastapqy kórsetkish qalyptasty. Búgingi tańda bul kórsetkish budan da joǵary. Mundaı kólemmen tek matematıkalyq óńdeý ádisteri arqyly ǵana jumys isteýge bolady. Bizdegi taldaýshylardyń toby da erekshe. Olar jastar – qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń túlekteri. Olar bastapqy derekterdi alady, óńdeıdi, zańdylyqtardy tabady jáne ony tehnologtarǵa beredi. Bul kompanııa qosymsha kiris ala alatyn ádis sanalady. Iаǵnı bir jerde metall óndirisin ulǵaıtý, endi bir jerde reagentterdi qoldanýdy azaıtý osylaı anyqtalady.
Jalpy, biz sıfrlandyrýmen 15 jyl boıy aınalysyp kelemiz jáne onyń alǵashqy jemisin endi ǵana kóre bastadyq. О́tken jyly ekonomıkalyq nátıje 30 mln dollardy qurady. Is júzinde barlyq bólimshede óndiristi basqarý ortalyqtary quryldy. Onda barlyq derek jınalady. Qandaı da bir aýytqýlar bolǵan jaǵdaıda dıspetcherler jedel sheshim qabyldaıdy.
– 25 jyldyń ishinde «Qazsınk» qanshalyqty ózgerdi?
– Buryn bári tez jasalýy múmkin sııaqty kórinetin. Biraq taý-ken metallýrgııa óndirisi ınersııalyq sıpatqa ıe. Munda tetikti saýsaqpen basa salý arqyly bir nárseni ózgertý múmkin emes. Buǵan naqty mysal – bizdiń qaýipsiz eńbek jónindegi baǵdarlamamyz. Neǵurlym alǵa qadam basqan saıyn soǵurlym taǵy jumys isteý kerektigin jaqsy túsinemiz. Eger 25 jyl buryn bizge eger qaýipsizdik tehnıkasy buzylsa, kez kelgen jumysshy, kez kelgen sheber óndiristi toqtata alady degende, muny dalbasa deıtin edik. Al búginde bul – mańyzdy norma. Bul baǵyttaǵy bastamalardyń generatory – Dırektorlar keńesiniń basshysy Nıkola Popovıch. Osy ýaqyt ishinde ol mamandyǵyn ózgertti. Áýelde ekonomıst edi, biraq keıin baıytýshy da, metallýrg te boldy. Mysaly, qazir barlyǵy ekologııaǵa, kómirtegini azaıtýǵa alańdaıdy. Nıkolanyń kompanııa aldyna qoıǵan mindeti – kómirqyshqyl gazynyń shyǵarylýyn barynsha azaıtý úshin pırometallýrgııadan gıdrometallýrgııaǵa kóshý nusqalaryn tabý.
– Aleksandr Leonıdovıch, siz bul salaǵa qalaı keldińiz?
– Men Sibirde týǵanmyn, aýyldyń balasymyn. Metallýrgter men kenshiler týraly keńestik fılmderden bilip óstim. Onda shahtadan shyqqan las jumysshylar men Domna peshteri kórsetiletin. О́skemenge Novosibir ýnıversıtetin támamdaǵannan keıin keldim. Bul qalany ózim tańdadym. Eger sol kezde bireý maǵan kompanııa úshin jaýap beresiń dep aıtsa, senbes edim. Biraq taǵdyr osylaı boldy. Kóshbasshynyń jumysyndaǵy eń basty qasıet – ártúrli mamandardy biriktirý. Men bilimim boıynsha ekonomıstpin ári tehnologtarmen jáne metallýrgtermen bilim salasynda básekege túse almaımyn. Kez kelgen ınjener, kez kelgen jumysshy óz jumysyn qalaı isteý kerektigin jaqsy biledi. Biraq men olardyń aıtqandaryn tyńdap, eń jaqsy nusqany tabýǵa, jaǵdaı jasaýǵa kómektese alamyn. Esimde, alǵashqy ýaqytta túnge deıin jumysta bolatynmyn. Maǵan qarap, qyzmetkerlerim de jumysta uzaq júretindi shyǵardy. Sondyqtan qazir jumys kúni aıaqtalsa, birden keńseden ketemin. Úıde poshtany ashamyn, qujattardy qaraımyn – bul tek meniń jumysym. Bir qyzyǵy, 2020 jylǵy pandemııa áıelderdiń qashyqtan tıimdi jumys isteıtindigin kórsetti. Kúni boıy olardyń úı jumystarymen, balalarmen aınalysatyny belgili. Al keshki 10-nan túngi 2-ge deıin olar barlyq qajetti jumys kólemin jasaı aldy. Sebebi olar shaıǵa, áńgimege alańdamaıdy. Biz esep berýdi burynǵyǵa qaraǵanda tezirek qalyptastyra bastadyq. Bıyl dál osy osyndaı tártipti qaldyrýdy jón kórdik. Áıel qyzmetkerler bir-eki kúnge keńsege jańa zattardy kórsetý, bir nárseni nemese bireýdi talqylaý, sóılesý úshin keledi. Sodan keıin úılerine oralyp jáne barlyq normany tez ári tıimdi oryndaıdy. Eger buryn biz eń jaqsy jaǵdaıdyń ózinde esepti aıdyń 25-inde japsaq, ótken aıda bári aıdyń birinshi aptasynda daıyn boldy. Pandemııa sııaqty qıyn jaǵdaıdy da kompanııanyń múddesine paıdalanýǵa múmkindik bar.