El egemendigimen birge eńse tiktegen túrli bıznes salalary memleket ekonomıkasynyń óristeýine eleýli úles qosyp keledi. Ásirese, qonaqúı bıznesiniń eldiń týrıstik áleýetin arttyrýǵa, memleket ımıdjin qalyptastyrýǵa yqpaly zor. Táýelsizdik merekesi qarsańynda, osydan 29 jyl buryn Elbasynyń shaqyrtýymen Qazaqstanǵa kelip qonaqúı men qurylys salasynda aıtýly tabysqa jetken tanymal ınvestor Ahmed Hamdı AIаN myrzany áńgimege tartqan edik. Myńdaǵan azamatty turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan kásipker Táýelsizdik jyldarynyń jetistikteri týraly oı tolǵady.
– Ahmed Hamdı Aıan myrza, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Qazaqstanǵa kelip, qonaqúı bıznesi salasyna tyń serpin ákelgen isker jandardyń birisiz. Kúni búginge deıin elimizdegi qanshama mańyzdy ǵımarattar qurylysynyń basy-qasynda júrsiz. Bári qalaı bastalyp edi?
– Onyńyz ras, Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan eleń-alań tusta baıtaq ólkege at basyn buryp óz kásibin órge dóńgeletken baqytty jannyń biri menmin. О́zińiz aıtyp ótkendeı, Alataý baýraıyndaǵy alyp qala Almatydan bes juldyzdy qonaqúı salyp osy salanyń alǵashqy qarlyǵashy atandyq. Sondyqtan táýelsizdiktiń mereıli belesi biz úshin mańyzy erek mereke. Munyń ózindik sımvolıkalyq máni de bar. Máselen, bıyl Qazaqstannyń egemendigine 30 jyl tolsa, biz alǵash irgetasyn qalaǵan Almatydaǵy InterContinental Almaty qonaqúıiniń ashylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Qazaqstannyń osy otyz jyl ishindegi tutas damý tarıhy, asqan asýy, attaǵan belesteri meniń kóz aldymda. Azattyq tańymen birge araılanyp jatqan jas memlekettiń ótkeni men búgini, alǵashqy jyldardaǵy qıyndyqtar, jemisti kezeńder – bári-bári kókiregimde saırap tur.
Qazaq topyraǵyna 1992 jyldyń sáýir aıynda tabanym tıdi. Quramynda Túrkııanyń joǵary laýazymdy tulǵalary bar túrik kásipkerleri birlestigi ókilderimen birge Almatyǵa keldim. Týysqan eldiń derbes memleket atanǵany bárimiz úshin úlken qýanysh edi. Araǵa birer aı salyp Elbasy Nursultan Ábishuly Túrkııaǵa kelgende ol kisimen jaqynyraq tanysýdyń sáti tústi. Arnaıy qabyldaýynda bolyp, jas memlekettiń alǵa qoıǵan josparyn, baǵyt-baǵdaryn el tizginin qolyna alǵan qaıratker azamattyń óz aýzynan estidik. Ol tusta Túrkııanyń Kemer qalasynda meniń bes juldyzdy qonaqúıim bolatyn. Nursultan Ábishuly menen: «Almatyǵa da dál osyndaı qonaqúı salasyń ba?» dep surady. Men bul usynysty qýana qabyldadym. Qazaqstanǵa taban tireýime túrtki bolǵan basty oqıǵa osy edi. Osylaısha, 1993 jyldyń 8 sáýir kúni qonaqúıdiń irgetasy qalandy. Bul rásimge Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Túrkııanyń sol tustaǵy Prezıdenti Turǵyt О́zal arnaıy qatysty. Irgetas quıǵandaǵy estelik tasqa «1996 jyly bul qonaqúıdiń qurylysy tolyǵymen aıaqtalady» dep jazylǵan bolatyn. Belgilengen merzimge saı sol jyldyń 16 jeltoqsanynda qonaqúıimiz ashylyp, alǵashqy meımandaryn qabyldaı bastady. О́kinishke qaraı, qurylys jumystary bastalǵan soń araǵa bir apta salyp Turǵyt О́zal dúnıe saldy. Al 1996 jyly ǵımarattyń ashylý lentasyn Túrkııanyń toǵyzynshy Prezıdenti Súleımen Demırel men Elbasy Nursultan Nazarbaev kesti. Sodan beri shırek ǵasyr ótti. Bizdiń bıznesimiz de Qazaqstanmen birge órkendep, damyp keledi.
Ol kezeńderge oımen sapar sheksem túrli oqıǵa esime túsedi. Bul shynynda da qıyn kezeń bolatyn. Odan beri Qazaqstandaǵy qanshama mańyzdy nysandardyń qurylysymen aınalystyq. El astanasy Arqaǵa kóshken tusta jas qalanyń jasampaz shaharǵa aınalýy jolynda el tilegimen úndes boldyq. Parlament Májilisi men Senatynyń ǵımaratyn, Astana Tower bıznes ortalyǵyn, Esil jaǵalaýyndaǵy 718 páterlik «Samal» shaǵynaýdanyn, Rıksos qonaqúıiniń qasyndaǵy Dıplomatııalyq qalashyqty, «Telekommýnıkasııa ǵımaratyn», «QazMunaıGaz» kompanııasynyń Atyraýdaǵy bas keńsesin, taǵy basqa da ǵımarattardy salyp shyqtyq. Bul baǵyttaǵy jumystarymyz áli de júıeli jalǵasyn tabýda. Almatydaǵy 12 ga aýmaqqa salynǵan «Edelveıs» jáne 44 ga aýmaqqa salynyp jatqan «Aqkent» turǵyn úı keshenderi de bizdiń qoltańbamyz. Iаǵnı 29 jyldan beri Qazaqstanda boı kótergen qanshama sáýletti ǵımarattardyń tarıhy bizdiń kásibı mashyǵymyzben tyǵyz baılanysty. Bul baǵytta alǵa qoıǵan josparlarymyz sátimen iske asýda.
– Qazaqstannyń bederli jyldar belesindegi damý tarıhy kóz aldymda órbidi dep qaldyńyz. Keshegi kún men búgindi salystyrǵanda oıyńyzǵa ne oralady?
– Álbette, 30 jyl ishinde kóp dúnıe ózgerdi. 1992 jyly biz mingen ushaq Almaty áýejaıyna qonǵanda jaǵdaı múlde basqasha edi. Keńes saıasaty ǵımarattarǵa, adamdardyń kóńil kúıine óz salqynyn salyp ketkendeı kórindi. Halyqtyń jaǵdaıy múshkil bolatyn. Áýejaı ishinen qazaqsha sóıleıtin adam tappaı tańǵalǵanym áli esimde. Arnaıy forma kıgen tártip saqshylary men kúzetshilerdiń kópshiligi ózge ulttan eken. Jergilikti qazaqtardy qala ishine kirgende bir-aq kezdestirdim. Muny jaı ǵana mysal retinde aıtyp otyrǵan jaıym bar. Bir balanyń azamat bolyp boı túzeıtin ýaqytynda Qazaqstan bıik deńgeıge kóterildi. Áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı tabystarǵa qol jetkizdi, ınfraqurylym óristedi. Halyqaralyq saıasatta bedeldi, óz orny, óz úni, óz joly bar memleketke aınaldy. Qanshama ıntegrasııalyq uıymdar ómirge kelip, týysqan halyqtardy birlik pen yntymaqqa, mádenı-rýhanı baılanysqa uıystyryp otyr. Kóre bilgen janǵa bul úlken jetistik. Árıne, qoǵam bolǵan soń, adamdar júrgen ortada túrli kemshilikterdiń beleń alýy zańdy qubylys. О́ıtkeni úlken tabystar uzaq jyldardyń jemisi. «Kósh júre túzeledi» degen sóz bar. Aıtpaǵym, bolymsyz kemshilikterdi mysal etip, úlken jetistikterdi joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul máselege keń aýqymdy kózqaraspen qarap, paıymdy baǵa bergen abzal. Burynǵy Qazaqstan men búgingi Qazaqstannyń arasynda damý deıtin dańǵyl, qanshama eńbek, saıası sarabdal sheshimder jatyr. Bul rette Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qaıratkerlik eńbegin erekshe ataǵan bolar edim. Jahandy sharlap júrip álem elderinen qandaı jaqsy nyshan, nendeı ozyq dúnıe kórse, sol ıgilikti meniń halqym da kórýi kerek degen nıetti alǵa ustap keledi. Yntymaqty tý etip kóptegen ulys beıbitshilik besiginde terbelip otyr. Álemniń qaı memleketine barsam da zııaly qaýym, memleket basqarǵan azamattar ol kisiniń eńbegin erekshe baǵalaıdy. Ásirese, baýyrlas túrik eli Nursultan Ábishulyn túrki dúnıesiniń aqsaqaly, qadirli tulǵasy dep biledi. Er mereıi – el mereıi degen osy bolsa kerek.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý qajettigin únemi aıtyp keledi. Atalǵan baǵytta arnaıy baǵdarlamalar qabyldanyp, isker azamattarǵa salyqtyq jáne basqa da máseleler boıynsha kóptegen jeńildik qarastyrylýda. Bıznesti qoldaý taqyryby jyl saıynǵy Joldaýlardan da tys qalyp jatqan joq. Bul – damýǵa bet alǵan jasampaz memlekettiń baǵyty aıqyn ekenin kórsetedi.
– Tabysker azamat retinde bızneste bıik mejege jetem degen jandarǵa qandaı keńes berer edińiz? Iskerlikte qandaı prınsıpterge súıenesiz?
– Bul saýalyńyzǵa saǵattap jaýap berýge bolar. Kásipkerlikte árkimniń óz joly, óz baǵyty bar desek te, bárine ortaq bir qundylyq bar. Ol – óz isińdi jan-tánińmen súıý jáne soǵan ómirińdi arnaý. Iаǵnı táýekelsiz tabysqa jetem deý beker sóz. Aptanyń basy, sońy demeı qajyrly eńbek etý, armanyńa maqsatkerlikpen umtylý seni jetistik shyńyna jeteleıdi. Munyń bári óz dárejesinde órbý úshin adamǵa, eń aldymen, bıik adamgershilik parasat kerek. Máselen, adam baı bolýy múmkin, biraq naǵyz kásipker bola almaýy ǵajap emes. Adamdyq joǵalǵan jerde bereke bolmaıdy. Men basshymyn, meniń aıtqanymnyń bári zań deý úlken qatelikke uryndyrady. Qaramaǵyńdaǵy qarapaıym qyzmetker bolsa da onyń pikirimen sanasyp, isińniń ilgerileýi úshin aınalańdaǵy kásibı mamandardyń aqylyna qulaq asqan jón. Mundaǵy taǵy bir mańyzdy dúnıe nemen aınalysatynyńdy bilý jáne qoǵamǵa ne qajetti ekenin saraptaı alý. Seniń kásibiń eldiń suranysyna saı bolsa, qyzmetiń minsiz bolsa, básekelestikke qaramastan tabysyń molaıa beredi. Basty aıtarym, týra júrgenniń týy jyǵylmaıdy, túzý júrgen jannyń tirligi túzeledi. Meniń bıznestegi prınsıpterim adamgershilik qaǵıdalarǵa negizdelgen. Ujymda, jumys babynda oryn alǵan kez kelgen jaǵdaıdy ashyq talqylap otyrǵan durys. Meniń aıtyp otyrǵanym is adamynyń jalpylama túsinikter qaǵıdasy. Árqashan siz kásip bastaımyn dep umtylǵan saladaǵy sizge deıin tabysqa jetken adamdardyń aqylyna qulaq asqannyń esh artyqshylyǵy joq.
Bıznes táýekelden turady. Bári birden jaqsy bolyp ketti dep aıta almaımyn. San synaqtardy ótkerdik. 1998 jáne 2007 jyldardaǵy úlken daǵdarys bizdi de aınalyp ótken joq. Kúsh biriktirýdiń arqasynda, bıznestegi baı tájirıbemizdiń nátıjesinde bul kezeńnen de aman shyǵyp, aıaqqa nyq turdyq.
– Búgingi tańda qansha azamatty jumyspen qamtyp otyrsyzdar?
– 25 jyldyq tarıhy bar qonaqúıimizde búginge deıin 20 833 qyzmetker eńbek etti. Olardyń kópshiligi elimizdegi qonaqúı salasynda qomaqty tabysqa qol jetkizip júrgen bizdiń túlekterimiz. Búginge deıin qonaqúı qabyrǵasynan oqý ortalyǵyn ashyp, mamandardyń qanshama býynyn salaǵa mashyqtandyrdyq. Máselen, 1996 jyly «Ankara» (qazirgi InterContinental Almaty) qonaqúıi alǵash ashylǵanda salaǵa serpin berer degen nıetpen Túrkııadan 500 qyzmetker ákelgen edim. Al búgingi tańda qonaqúıde bar joǵy 2 túrik azamaty ǵana jumys isteıdi, qalǵanynyń bári jergilikti halyq ókilderi. Biz alǵash esik ashqanda bilikti mamandar bolmaǵandyqtan, osyndaı tájirıbege bardyq. Eńbegimiz jemis berip, qyzmet kórsetýdiń úzdik úlgisin qalyptastyrdyq. Birte-birte basqa da joǵary sanatty qonaqúıler, meıramhanalar ashylyp, bizdiń kásibı mamandarymyz sol jaqtarǵa tartyla bastady. Naqty búgingi kúni qonaqúıde 225 azamat eńbek etedi. Al, jalpy, Qazaqstan aýmaǵy boıynsha myńdaǵan adamdy jumyspen qamtyp otyrmyz. Tipti úlken qurylystardyń qyza túsken shaǵynda bir mezette 6 myńǵa tarta azamatty eńbekke tartqan kezimiz boldy. Jumyskerlerimizdiń qaýipsizdigi, ómiri biz úshin óte mańyzdy. Olarǵa tek jumys berýmen shektelmeı kásibı biliktilikke baýlý negizgi ustanymdarymyzdyń biri. Barlyq talapqa saı, sapaly qyzmetimizdiń arqasynda pandemııa kezinde de jumysymyz toqtaǵan joq. Elge qajetti dári-dármekter men medısınalyq qorǵanys quraldaryn tasymaldaǵan áýe kompanııalarynyń qyzmetkerleri bizdiń qonaqúıimizdi panalady.
– Osydan 29 jyl buryn Qazaqstanǵa kelgenge deıin de túrik elinde úlken kásippen aınalysyp, tabysqa jetkenińizdi bilemiz. Suraǵym kelgeni, bızneske kedergi nemese kerisinshe kásipti qoldaý turǵysynan eki el arasynda qandaı alshaqtyq ıakı uqsastyq bar?
– Jalpy, qyzmet kórsetý turǵysynan AQSh jáne Batys Eýropa elderi áldeqashan bıik satyǵa kóterilgen. Ol jaqta barlyq prosester bir mehanızmde jumys isteıdi. Ár ispen óziniń kásibı mamandary ǵana aınalysady. Bul uzaq jyldyq tájirıbeniń jemisi. Sol sııaqty memleket tabysynyń aýqymdy bóligin týrızm arqyly jandandyryp otyrǵan túrik eli de atalǵan baǵytta baı tájirıbege ıe. Bir ǵana qonaqúı qyzmetin mysal retinde alsaq, Qazaqstan bul elderden bir mysqal kem emes. Sóz basynda aıtyp ótkenimdeı, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bes juldyzdy qonaqúıler joqtyń qasy edi. Qyzmet kórsetý sapasy da solǵyn bolatyn. Al osy otyz jyl salaǵa serpin berip, Qazaqstannyń barlyq qalalarynda zaman talabyna saı qonaqúıler, meıramhanalar, túrli deńgeıdegi demalys oryndary paıda boldy. Týrızmniń tynysy keńidi. Sebebi qazaq dalasynyń baı tabıǵaty, kórikti aımaqtary saıahattaýshylar úshin aıryqsha jańalyq. Al jalpy bıznestiń órisi týraly aıtqanda, áli de shıraı tússe deıtin tustar joq emes. El ekonomıkasyn órge súıreıtin negizgi sala – óndiris oshaqtary. Kóptegen damyǵan elde óndiris oryndary arnaıy ındýstrııalyq aımaqqa shoǵyrlandyrylyp, suranysqa saı jumys isteıdi. Bizde de arnaıy ındýstrııalyq aımaqtar qurylyp jatyr. Solardyń jumysyn jandandyrý qajet. Mundaǵy negizgi qaǵıda – qoǵam tynysyn taný, halyqqa naqty qandaı ónim qajettigin, naryqqa ne kerektigin saralaı bilý. Mysaly, Túrkııada kóptegen fabrıka arnaıy ındýstrııalyq aımaqta shoǵyrlanǵan. Olar bir-birimen básekege túse otyryp, ishki naryq pen eksportty qatar qamtyp keledi. Kásipker óziniń janyna jaqyn, qolaıyna keletin ispen aınalyssa, sózsiz tabysqa jetedi. Bıznestegi basty prınsıpterdiń biri osy. Memleket bıznesti qoldaýǵa tıisti jaǵdaı jasap keledi. Ásirese, sońǵy jyldary kásipkerlikke kedergi keltiretin problemalar ońtaıly sheshimin taba bastady. Bılik te, halyq ta ekonomıkanyń negizgi draıveri kásipkerlik ekenin túsindi. Al basqa da usaq-túıek máseleler ýaqyt óte kele sheshimin taba jatar.
– Qaıyrymdylyq sharalaryna qanshalyqty kóńil bólesizder?
– Qaıyrymdylyq izgiliktiń kórinisi ári adamnyń asyl qasıetteriniń biri. Kisiniń aınalasyndaǵy adamdarǵa degen yqylasy men kómegin, adamgershilik qarym-qatynastaryn bildiretin de osy. Búgingi tańda qal-qaderimizdiń jetkeninshe qaıyrymdylyq isten qalys qalǵan jerimiz joq. Muqtaj jandarǵa kómek kórsetýdi kózdegen kóptegen qor bizge usynystarmen kelgende, olarǵa barynsha ún qosýǵa tyrysyp kelemiz. Alty qurlyqqa aýyz salǵan pandemııa kezinde jaǵdaıy múshkil 200 otbasyna azyq-túlikpen, basqa da qajetti zattarmen qoldaý kórsettik. Ulttyq sportty damytý maqsatynda kúres federasııasyna, baıraqty básekelerde el namysyn abyroımen qorǵap kelgen sportshylarǵa óz tarapymyzdan syıaqy usynǵan kezderimiz de boldy. Qolǵa alǵan qaıyrymdylyq isterdiń bárin tizbelep jatýdyń qajeti joq shyǵar. Asyl dinimizde jasyryn jasalǵan kómek sadaqanyń abzaly degen túsinik bar. Meniń uǵymymda adamǵa jaqsylyq jasaý, qysylǵanǵa qol ushyn sozý – úlken saýapty is. Tirshilikti nurlandyratyn meıirim men janashyrlyq, jaqsylyq pen qaıyrym.
– Qazaqstannyń ósip-órkendeý jolynda Táýelsizdiktiń róli qandaı? Azattyq toıyna aıtar tilegińiz...
– Azattyq – qasterli uǵym. Onyń qadir-qasıeti tym tereńde. Osy ýaqytqa deıingi jarty ómirim qazaq elinde ótip jatyr. Men ózimdi qazaq ultymen qany da bir, jany da bir, tilegi úndes, armany murattas jan dep esepteımin. Tarıhqa úńilsek, túbimiz bir, tamyrymyz egiz elmiz. Iаǵnı Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy tutas túrki dúnıesiniń uly merekesi. Men jastarǵa únemi myna dúnıeni aıtyp júremin. Adam úshin aqshadan da, ataqtan da qundy bir nárse bolsa, ol – babalar tarıhymen tamyrlaný, ulttyq bolmysyńdy, ereksheligińdi joǵaltyp almaý. Qazaq eliniń basynan ne túrli qıly zamandar ótti. Táýelsizdik op-ońaı kele salǵan joq. Ol úlken kúresterdiń jemisi.
Jaqynda ǵana jaryq kórgen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Táýelsizdik taǵylymy» atty maqalasynda: «Arǵyda saq, ǵun babalarymyz, beride Kók túrik memleketi, Altyn Orda, handyq zamandardaǵy qaharman atalarymyz alaquıyn daýyldarǵa tótep berip, Uly dalada ulyq ulys qurdy. Talaı jurt alapat soǵystar men arpalysqan aıqastarda údere kóship, bordaı tozyp, tastaı úgilip, qumdaı shaıylyp ketken zamandarda qazaqtar túrik jurtynyń ata qonysyn, qara shańyraǵyn saqtap qaldy. Dana babalarymyz ózin ǵana emes, adal ǵurpyn, darhan kóńilin, taza tilin, ásem áni men qońyr kúıin, máıekti mádenıeti men baı ádebıetin qosa saqtap, urpaǵyna amanattaı bildi. Tamyryn da, tarıhyn da, kúsh-qýatyn da Uly daladan alatyn, kóptegen etnos ókili tatýlyq pen kelisimde, bereke-birlikte birge ómir súrip jatqan dál osyndaı eldiń uly men qyzy bolý – ár qazaqstandyqtyń mańdaıyna jazylǵan sheksiz baqyt», dep egemendik deıtin uly qundylyqtyń baǵasyn urpaqqa oı sala otyryp jetkizgen. Budan artyq ne aıtýǵa bolady.
Azattyq alyp, egemendikke qol jetkizgen otyz jyl táýelsiz tarıhymyzǵa altyn áriptermen jazyldy. Halqymyzdyń birligi men berekesine, tózimdiligi men kúsh-jigerine syn bolǵan bul jyldar qolymyzdy júregimizge qoıyp táýbe etýge de, qol soǵyp qoshemet aıtýǵa da laıyq. Al búginde búkil eldi tolǵandyryp otyrǵan úlken mindet – sol táýelsizdikti keleshekke qalaı aparamyz, keler urpaqqa qalaı amanat etemiz degen uly suraq. Táýelsizdiktiń berik bolýyna ár adam ózinshe úles qosa alady. Kez kelgen kásip ıesi óz salasynda kóshbasshy bolýǵa talpynsa, naǵyz maman atanýǵa kúsh-jigerin salsa, el damýyna tıgizgen paıdasy sol dep túsinem.
El irgesi aman, zamanymyz tynysh, Qazaqstannyń Táýelsizdigi máńgi bolsyn!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY