Ǵalymnyń bıik tuǵyry

Shyndyǵynda da uzaq jyldar ýnıversıtet dárishanalarynda fılolog mamandar daıarlaý barysynda baıqaǵanymyz – aldymyzdaǵy shákirtterdiń kórkem shyǵarma tal­daýdaǵy shorqaqtyǵy. Orta mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da solaı. Bilim alýshy jastar ózderi oqyǵan kórkem shyǵarmany kóbinese mazmundap berýge beıim. Al ony tıisti júıesimen, teorııalyq turǵyda bilikti taldaý jasaý óte sırek. Ne isteý kerek?

Mektep oqýshysy úshin de, jo­ǵary oqý ornynyń stýdenti úshin de, tipti ony shákirt sanasyna quıýǵa tıis muǵalim men oqytýshy úshin de osy bir olqylyqtyń orny qaıtse tolmaq?

Osy bir kókeıkesti saýaldyń jaýabyn óziniń rýhanı baǵasyn qaıta sezindiretin «Kórkem shy­ǵar­many taldaý ádistemesi» atty mono­grafııalyq eńbekten taba ala­ty­nymyz anyq. Mektep oqýshy­sy­nyń da, stýdenttiń de, muǵalim men oqytýshynyń da álgindeı qajet­tiligin óteıtin bul eńbekti joǵary baǵalaıtynymyz da sondyqtan.

Kitap avtory – elimizdiń bilim berý salasynda uzaq jyldar eńbek etip júrgen ustaz-pedagog, ádebıetti oqy­tý ádistemesine qatysty irgeli zert­teýler júrgizip kele jatqan bel­gili ǵalym Baqtııar О́risbaıuly Smanov.

Búginde Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıver­sı­te­tinde Akademık S.Qırabaev atyn­daǵy Qazaq tili men ádebıeti ka­fedrasynyń professory retin­de eńbek etip júrgen ǵalym-ustaz Baqtııar О́risbaıulynyń ómir jo­ly ońtústik óńirdiń quıqaly topy­raǵyna tabanyn kúıdirip, ómir boıy ustazdyq jolda júrgen ákeniń ula­ǵatty tárbıesinen bastaý aldy. Ult­tyq dástúr, ádet-ǵuryp, ádep-salt qa­zynasy ispetti ońtústik óńir­diń ónegesi Baqtııardyń búkil ómir jolyna azyq, tula boıyna nár bolyp darydy. Qarapaıymdylyǵy mol baı minezine, oıyndaǵysyn búkpeı­tin ashyqtyǵy men qandaı ortamen bolsa da tez til tabysyp, sińisip ketetin jaratylysynan bar qasıetine bıik mádenıetin, eńbekqorlyǵy men izdenimpazdyǵyn, tereń bilimin qosyńyz. Osynyń bári toǵysa kelip Baqtııar Smanovty bilikti ǵalym, ónegeli ustaz, óreli azamat dárejesine kóterdi.

Baqtııar О́risbaıulymen al­ǵash­­qy tanysýymyz da stýdenttik jyl­dar edi. Ortaq oqý ǵımaraty, kór­shi dárishanalar, Almatynyń Vıno­gradov kóshesindegi №88 úıde orna­lasqan jataqhana bárimizdi toqaı­lastyryp, birte-birte ómir­lik sıpatqa aınalar dostyqqa ulas­tyrdy.

Tiri ǵalymnyń, iri professor­lar­dyń qandaı ekenin oıynda ob­razǵa aınaldyryp Almatyǵa kel­gen bizge ótken ǵasyrdyń sonaý alpy­synshy jyldarynyń aıaǵy men jetpisinshi jyldarynyń ba­syndaǵy S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń (qa­zir­gi Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ult­tyq ýnıversıteti) fılolo­gııa fa­kýltetinde dáris oqy­ǵan B.Ken­je­baev, M.Ǵabdýllın, B.Shala­baev, Y.Mamanov, M.Balaqaev, Á.Nur­­­mahanova, H.Súıinshálıev, Z.Qab­­do­lov, H.Saıkıev, K.Ahanov, T.Ká­ki­shev, R.Nurǵalıev syndy ustaz­dar shyn máninde taý tulǵaly jan­dar bolyp kórindi. Bizdiń baqy­ty­myz da osyndaı ǵajaıyp ǵalym­dardan dáris tyńdap, tálim-tárbıe ónegesin kórgenimiz der edik.

Bir úıdiń balasyndaı bolyp ketken sol kezdegi Shákir Ibraev, Beken Ybyraıym, Qunypııa Alpysbaev, Tursynbek Baımoldaev, О́tegen Oral­baev, Anarbaı Buldybaev syn­dy jastar búginde elimizdiń áde­bıeti men mádenıetine, bilimi men ǵylymyna úles qosyp júrgen belgili ǵalymdar. Sol qatarda Baq­tııar Smanovtyń orny da erekshe.

Meniń uǵymymda áriptesim Baq­tııar О́risbaıuly o bastan-aq us­taz­­dyqqa jaralǵandaı kórinedi. Ýnıversıtetti támamdaǵannan ke­ıingi onyń ómir joly buǵan aıqyn dálel. Stýdent keziniń ózinen-aq ol ǵylymǵa beıimdiligin baıqatty. Alǵashqy maqalasy «Qazaqstan mu­ǵalimi» gazetinde 1969 jyldyń 1 qań­tarynda jarııalanǵanda Baq­tııar nebári fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrsynyń stýdenti bolatyn.

Ýnıversıtet bitirgennen keıin ol uzaq jyldar respýblıkanyń oqý-aǵartý salasynda qyzmet etti. Respýblıka Oqý mınıstriniń keńes­shisi, mınıstrliktiń Bas basqarma basshysy, Bilim mınıstrliginiń alqa múshesi boldy. Bul jyldar elimizdiń tarıhyndaǵy asa kúrdeli de óte jaýapty kezeńder edi. Bul ýaqyttaǵy mınıstrlik mamandary keńes dáýiriniń qasań qaǵıdalary­nan qalaı jol taýyp shyǵýdy meńger­di. Táýelsizdik jyldarynyń alǵash­­­qy qıyndyqtaryn ıyǵymen kóter­di. Mine, osy qatarda eńbek etken Baqtııar Smanovtyń da elimiz­diń bilim berý salasyndaǵy búgingi jetistikterine jol ashqan úlesi az bolmady.

Budan keıin birqatar jyl Baq­tııar О́risbaıuly Qazaqstan Pre­zıdenti men Mınıstrler Kabı­ne­tiniń Apparatynda jaýapty qyzmetter atqardy. Úkimet ja­nyndaǵy Din isteri jónindegi Keńes­tiń jaýapty hatshysy bola júrip elimizdegi dinı uıymdar júıesiniń jumysyn jolǵa qoıýda kóptegen iske muryndyq boldy. Bul jumysta oǵan ýnıversıtettegi arab tilinen alǵan bilimi men óziniń dinı saýatynyń tereńdigi, áriden kele jatqan tegine tán qabileti zor kómek boldy.

Al Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde dosent, Qa­zaq memlekettik qyzdar pedago­gıka ınstıtýtynda fakýltet de­kany bolǵan jyldar Baqtııar О́ris­baıulynyń boıyndaǵy ustazdyq talantyn meılinshe asha tústi. Ma­mandar biliktiligin jetildirý jó­nindegi Almaty oblystyq ınstı­týtynyń kafedra meńgerýshisi, Res­pýblıkalyq ınstıtýttyń dırek­tory laýazymdarynda, odan ke­ıin on jyldan astam ýaqyt boıy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pe­da­gogıkalyq ýnıversıteti Appa­ratynyń basshylyǵynda júrip eli­miz­diń bilim berý júıesindegi osy­naý asa bir mańyzdy ári bilim berý sala­syndaǵy qajetti býynnyń baǵyt-baǵdaryn búgingi óskeleń talaptar deńgeıine beıimdeı reformalaýǵa kúsh saldy.

Baqtııar О́risbaıuly joǵaryda atalǵan mártebeli qyzmetterdiń qyzy­ǵyna aldanyp, ózin-ózi laýa­zymdyq maqsattardyń sheńberin­de qalyp qoıǵan joq. Qaıda júrse de qolynan qalamyn tastamady. Qazaq ádebıetiniń san túrli má­se­lelerin qozǵaıtyn maqalalar jazdy, ádebıetti oqytýdyń problema­lary jóninde ǵylymı-zertteý jumys­taryn júrgizdi. Kóz maıyn taýysa jasaǵan eńbeginiń nátıjesinde kandıdattyq dıssertasııa jazdy.

Baqtııar О́risbaıuly óziniń «Qa­zaq orta mektebindegi joǵary synyptarda epıkalyq shyǵarmalardyń keıipkerler beınesin taldaý» degen taqyryptaǵy kandıdattyq dıssertasııasyn Máskeýdiń qaq tórinde abyroımen qorǵap shyǵyp, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty atan­dy. Ǵylymdaǵy o basta tańdaǵan jolyna adaldyq tanytqan ádisker ǵalym budan keıingi kezeńde de osy bir asa qajet salada buǵan deıingi jınaqtalǵan baı tájirıbe materıaldaryn qoryta otyryp, endigi jerde onyń ǵylymı-teorııalyq tuǵy­ryn tııanaqtaýǵa den qoıdy. So­nyń nátıjesinde «Mektepte kór­­kem shyǵarmany taldaýdyń ǵy­lymı-ádistemelik negizderi» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵap, 2010 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin aldy. Osy zertteýdiń nátıjeleri «Kórkem shyǵarmany taldaý ádistemesi» degen atpen «Ula­ǵat» baspasynan monografııa tú­rinde kitap bolyp shyqty.

Bul eńbektiń qundylyǵy onda qamtylǵan taqyryptardyń ata­ýynan anyq kórinip turady. Atap aıtqanda, «Mektepte kórkem shy­ǵar­many taldaýdyń teorııalyq negiz­deri», «Kórkem shyǵarmany taldaý tehnologııasynyń pedagogıkalyq-psıhologııalyq júıesi», «Kórkem shyǵarmany taldaı oqytýdy tá­ji­rıbe arqyly bekitý», «Je­ke tul­ǵanyń quzyrettiligin qalyp­tastyrý­ǵa kórkem týyndyny taldaýdyń yqpaly» degen taqyryptardyń aıasynda ǵalym shyǵarmany taldaýdyń qyr-syryna tereń úńile otyryp, shyn mánindegi teorııalyq taldaý­dyń úlgisin usynady. Ádisker ǵalym qurǵaq teorııalyq tujyrymdarmen shektelmeıdi, árbir qorytyndysyn naqty tájirıbe barysynda alynǵan dáıekti materıaldarmen túıindep otyrady.

Kitaptaǵy kórnekti qalamgerler M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyna, S. Muqanovtyń «Botagóz» romanyna, sondaı-aq Ǵ. Músirepovtiń shyǵarmalaryna jasaǵan taldaýlarynda ádisker ǵalym óziniń uzaq ýaqyt boıy jalpy bilim beretin mektepterde tájirıbe jasaı júrip jınaqtaǵan eksperıment materıaldaryn oqyrmanǵa meılinshe túsinikti dárejede jetkizedi.

Bul eńbektiń astarynda kóp jyldarǵa sozylǵan qyrýar izde­nis pen mol tájirıbe jatqany aqı­qat. Pedagogıka salasynda oryn­­dalǵan dıssertasııalyq ju­mys­tar, monografııalyq zertteý­ler tikeleı oqý synyptarynda, dá­risha­nalarda júrgizilgen tájirı­be­ler men synaqtardyń materıal­darymen «tuzdyqtalmasa» iske asa bermeıdi. Ǵalym eńbeginiń bas­ty qundylyǵy da osynda, ıaǵnı onyń teorııalyq tııanaqtylyǵymen qatar, praktıkalyq jáne qoldan­balylyq mazmunynda jatsa kerek. Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baqtııar Sma­novtyń ǵylym-ádistemelik mate­rıaldarynyń qorynda uzaq jyldar boıy jınaqtalǵan asa mol táji­rıbelik maǵlumattary men ádis­temelik tujyrymdary negizinde ja­zylǵan osy monografııalyq zert­teý kitabyn elimizdiń jalpy bi­lim beretin mektepterinen bastap jo­ǵary oqý oryndaryna deıingi bilim berý baspaldaqtaryndaǵy qa­zaq ádebıetin oqytý arqyly jas urpaq­tyń ulttyq qundylyqtardy qur­metteı bilýine, halyqtyq rýhanı qazynalar jóninde jan-jaqty ári tereń bilim jınaýyna jol ashatyn asa paıdaly eńbek deýge bolady.

Kórkem ádebıetti oqytý tehnologııasy jóninde jazylǵan ádisker ǵalym, akademık B.Smanovtyń ǵy­lymı eńbekteri munymen shek­telmeıdi. Onyń qalamynan ár jylda­ry týǵan «Keıipker beınesin tal­daý», «Qazaq ádebıetin oqytý ádis­temesi», «S.Muqanovtyń «Bota­góz» romanyn oqytý», «Ǵ.Músirepov shyǵarmashylyǵyn oqytý», «Kórkem shyǵarmany taldaýdyń ádistemelik máseleleri», «Mektepte kórkem shy­ǵarma taldaýdyń ádistemelik negizderi» kitaptary men «Kórkem shyǵarmany taldaý ádistemesi» atty monografııasy elimizdiń ǵylymı jáne pedagogıkalyq qaýymy tarapynan ózindik joǵary baǵasyn aldy. Munyń syrtynda ǵalym-ustaz B.Smanov búginde 450-den astam ǵylymı-zertteý eńbektiń avto­ry. Onyń ishinde 9 monografııa, 4 oqý­lyq, 7 oqý quraly, 11 oqý-ádis­te­melik basylym bar.

Ol Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.

Professor Baqtııar Smanovtyń jan-jaqty qalamgerlik qyryn tany­tarlyq úlken eńbegi – búgingi kúnniń ózekti máselelerine arnap jazylǵan maqalalary, eldik pen azamattyq týraly, táýelsizdiktiń jemisteri men elimizdiń búgini men erteńi ja­ıynda oı tolǵaǵan týyndylary. Bul – qalamger ǵalymnyń shynaıy azamattyq ustanymyn, ulty men týǵan jerine degen súıispenshiligin aıqyn bederleıtin dúnıeler.

Ásirese, B.Smanovtyń eli­miz­di táýelsizdik tuǵyryna qon­dy­ryp, Arqa tósinen erteginiń qala­syndaı shahar turǵyzǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Pre­zıdenti Nursultan Ábish­uly Na­zar­baev týraly jazǵan tol­ǵaýlary baı mazmunymen, bilikti taldaýlarymen, kórkem tilimen oqyrman­nyń yqylasyna ıe boldy. Atap aıtqan­da, onyń «Aldaspan», «Eldik pen erliktiń ıesi», «Táýelsizdik jáne Prezıdent», «Egemendik – erkin eldiń muraty», «Astana – ıstorıcheskıı podvıg Prezıdenta», «Grandıoznaıa mechta Prezıdenta», «Sımvol smelostı ı narodnogo dýha» atty maqalalary sońǵy jyldary respýblıkamyzdyń beldi de bedeldi basylymdary «Egemen Qa­zaq­stan», «Kazahstanskaıa prav­da» gazetteri, «Aqıqat», «Mysl» jýr­naldarynda basyldy. Bu­ǵan Baq­tııar О́risbaıulynyń ilge­rirekte jazylǵan D.Qonaev, B.Mo­myshuly, M.Ǵabdýllın, Sh.Aıt­matov, S.Qı­rabaev, S.Joshybaev, Sh.Qal­daıaqov, K.Náribaev, M.Jurynov syndy ta­ǵy basqa birtýar tulǵalar týraly maqa­lalaryn qosyńyz...

Sońǵy jyldary Abaı atynda­ǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­versıtetinde shákirtterge ulttyq tárbıe berý máselesi erekshe qolǵa alyndy. Ýnıversıtette «Ulttyq tár­bıe» kafedrasy ashylyp, barlyq mamandyqtar men dárishanalarda osy attas pán oqytylýda. Ult bo­lashaǵy úshin asa qajet osynaý ıgi istiń tuǵyryn bekitip, kóshin alǵa aparý isine Baqtııar О́risbaıuly da óziniń eleýli úlesin qosyp keledi. Atap aıtqanda, ol pán mazmunyn aıqyndaıtyn oqýlyqtar men oqý quraldaryn daıarlaýǵa belsene atsalysyp, «Ulttyq tárbıe jáne din máselesi» atty oqý quralyn jaryqqa shyǵardy. Oqý toptaryndaǵy negizgi oqý quraldarynyń qatarynan berik oryn alǵan bul eńbek búgingideı jat dinı aǵymdar men sekemdi sektalar qaptap ketken zamanda stýdent jas­tar úshin asa paıdaly qural bolyp shyqty.

Ǵalymnyń azamattyq tulǵasy onyń ǵylymı eńbekterinen, ǵylymda alǵa qoıǵan maqsat-murattarynan jáne sol arqyly kóterilgen abyroıly tuǵyrynan somdalsa kerek. Álemdegi ádebıet atty eń izgi ǵylymnyń árqaısysymyzdyń ja­ny­myz ben júregimizge óziniń qasıetti shýaǵyn sińirip, bolashaq urpaqtardy izgilik pen parasat nu­ry­men nárlendirý jolynda «ınemen qudyq qazyp» kele jatqan Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Halyqaralyq bilim berý ǵylym akademııasynyń akademıgi, Elaralyq Shyńǵys Aıtmatov akademııasy­nyń tolyq múshesi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń professory, pedago­gıka ǵylymdarynyń doktory Baq­tııar О́risbaıuly Smanovtyń ǵalym­dyq tulǵasy da, mine, osyndaı hal­qyna qyzmet etip kele jatqan eńbek­terimen ólshense kerek.

Baltabaı ÁBDIǴAZIULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor