Múmkindigi mol taý-ken salasy nelikten el ekonomıkasyna eleýli úles qosa almaı otyr?

Elimizdiń jer qoınaýynyń bar-joǵy 25 paıyzy zerttelgenin jáne 200 metrden tereń zertteýler tolyq jasal­maǵandyǵyn eskersek, ekono­mıkalyq áleýetimizdiń artýy osy geologııany damytýdy qolǵa alýy­myzǵa tikeleı baılanysty ekenin ańǵara­myz. Alaıda geologııa jáne taý-ken ǵy­lym­dary jermen-jeksen boldy, «Mendeleev kestesindegi metaldyń bári bar» dep kúpingenimizben, óndiriletin metall túrleri saýsaqpen sanarlyq. Eks­portqa kóbine shıkizat kúıinde ketip jatyr.

Barlyq másele 2018 jyly kúshine engen jańa «Jer qoınaýy jáne jer qoı­naýyn paıdalaný» Kodeksi qabyl­danǵannan keıin sheshiledi degen úmit kúnnen-kúnge azaıyp barady. Sebebi Kodekstiń tolyqqandy qoldanylýy úshin tıisti uıymdastyrý jumystary aıaǵyna deıin atqarylmady. Aıta ketý kerek, jańa zańnamaǵa sóz joq, batys elderinde, ásirese ekonomıkalyq qury­lymy bizge jaqyn Aýstralııa, Kana­da sııaqty elderde (taý-ken salasy damyǵan, alyp kenishterge baı aýma­ǵy bar) qoldanylatyn zańdardan pro­gressıvti normalar kóptep alynǵan, TMD elderi boıynsha kósh ilgeri jańa­shyl zańnama retinde tanylǵan.

Alaıda zańymyz jańashyl bolǵany­men, ony iske asyrý, qoldaný máse­lesi bizdegi bıýrokratııanyń tepkisine ushy­rap, jaǵdaıdy odan saıyn kúrdelendire túsýde. Geologııa salasyn damytýǵa, ken óndirý jáne óńdeý salasyn jan­dan­dyrýǵa, saladaǵy salyqtarǵa qatysty san alýan máseleler tolyq sheshimin tappady. Osy máseleler Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń joldaýlary men sóılegen sózderinde únemi kóterilip keledi. Mysaly, 2021 jyldyń 1 qyrkúıegindegi Joldaýynda: «Bul rette elimizdiń resýrstyq áleýeti tolyq ashyl­maǵanyn, geologııalyq turǵy­dan zerdelený deńgeıi tómen ekenin qaper­den shyǵarmaǵan jón. Sapaly geolo­gııa­lyq aqparattyń  ınvestorlarǵa qol­jetimdiligin arttyrý qajet. Osyǵan oraı túrli vedomstvolarǵa baǵynatyn bytyrańqy mekemelerdiń negizinde tıimdi Ulttyq geologııa qyzmetin qurý kerek. Bul organ jer qoınaýyn kimge jáne qalaı berýdi sheshetin monopolıstke aınalmaýǵa tıis. Onyń mindeti – ınvestorlarǵa keshendi qyzmet kórsetip, qoldaý bildirý. Jer qoınaýyn paıdalaný salasyna, ásirese geologııalyq barlaý jáne jer qoınaýyn keshendi zertteý isine tyń serpin qajet. Ult jos­pary aıasynda bastalǵan reformalardy sońyna deıin jetkizgen jón. Atap aıtqanda, geologııalyq aqparattyń ashyq sıfrly málimetter bazasyn quryp, ony ınves­torlar úshin qoljetimdi etý kerek» dep naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Biraq ókinishke qaraı, búgingi jaǵdaıda bul tapsyrmalardyń jarym-jar­tylaı ǵana, qaǵaz júzinde oryndalyp jatqanyn kórip otyrmyz.

Sondaı-aq 2022 jyldyń 11 qań­taryn­daǵy Parlamenttegi sózinde: «Shıki­zattyń baǵasynyń edáýir artýy­na baılanysty taý-ken salasyndaǵy ká­sip­oryndardyń tabysy ósti. Muny biz bilemiz. Úkimetke bıýdjetke qosymsha túsimderdi arttyrýdy qarastyrýdy tapsyramyn. Onyń ornyna jańa ken oryndaryn barlaýǵa jáne ıgerýge keńinen jeńildikter berýge bolady» degen-di. Eger bul tapsyrmalar sapaly oryndalatyn bolsa, elimizdiń taý-ken salasyna serpilis beretini anyq.

Biz osy oraıda atalǵan salanyń Qazaq­­stan ekonomıkasynyń lokomo­tıvi­ne aınalýyna kedergi bolyp otyr­ǵan mynadaı teris yqpaldarǵa nazar aýdaryp, túıtkildi máselelerdiń sheshimin tabý qajet dep sanaımyz.

 Qaǵazbastylyq adym ashtyrmaıdy 

Bul saladaǵy eń basty, birinshi kezek­tegi másele – geologııalyq málimet­ter­di sıfrlandyrý jáne olarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý.

Jańa zańnama boıynsha jer qoı­naýyna «birinshi kelgen – birinshi alady» degen qaǵıda engizildi. Munyń is­ke asyrylýyn on kún ishinde qam­tama­syz etý kerek. Alaıda qazirgi jaǵ­daıda barlaý lısenzııasyn alýǵa úsh aıdan bir jylǵa deıin ýaqyt ketedi. Sebebi geologııalyq málimetter qaǵaz júzinde «Kazgeoınform» kompanııa­syna qatysty geologııalyq qordyń jertólelerinde úıilip jatyr, onyń ózi tolyqtaı emes. Iаǵnı eger geologııalyq lısenzııa alýǵa bekinseńiz, aldymen geologııalyq qordaǵy qaǵazdardy nemese onyń aýmaqtyq bólimindegi qaǵazdardy aqtaryp, málimet izdeısiz. Oǵan eki-úsh aıdaı ýaqytyńyz, qomaqty aqshańyz jáne birshama júıkeńiz ketedi. Sosyn, onyń memlekettik jer qoınaýy qoryn basqarý baǵdarlamasyna (MJQQBB) qosylýyn surap ókiletti organǵa ótinish jazasyz. Qaralýy is júzinde bes aıdaı ýaqytty alady. Sodan keıin ǵana lısenzııa alýǵa ótinish bere alasyz. Bul árıne, eń ońaı joly. Keıde lısenzııa alý kezinde «bul erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa kiredi» degen bas tartý hatyn alýyńyz da múmkin. Ondaı jaǵdaıda aldyndaǵy barlyq shyǵyndaryńyz dalaǵa ketti degen sóz.

 Sıfrlandyrý qashan júzege asady?

Osyndaı faktiler birkelki, basy biriktirilgen geologııalyq máli­met­terdiń sıfrlandyrylǵan, elge ashyq, qol­jetimdi nusqasynyń joqtyǵy sebebinen týyndap otyr. О́ıtkeni 2015 jyldan beri memleketten qarjy bólinip, sıfr­landyrý júrgizilip jatqan, 2018 jyly iske qosylýǵa tıis bolǵan Ulttyq geo­logııalyq málimetter qory áli de iske qosylǵan joq. Geologııa komıteti iske qosamyz dep kórsetken nusqasy múldem shıki, eshqandaı qajetti fýnksııa­lardy atqara almaıdy. Bul – halyq­aralyq arenada, bizdiń elge ınvestısııa salýǵa da­­ıyn shetel ınvestor­­lary turmaq, ózimizdiń ishki naryq­taǵy ınvestorlardyń aldynda kúlkige qal­dyratyn jaǵdaı. Aýstralııa men Kana­dany aıtpaǵanda, afrıkalyq Namıbııa, Tanza­nııa nemese Lıberııa elderiniń deńgeıi­ne jete almaı otyrmyz (ınternet jelisi arqyly osy elderdiń geolo­gııa­­lyq qorlaryn ashyp kórýge bolady).

 Jańartylǵan kartografııalyq málimetter joq

Ekinshi másele, kartografııa sala­syndaǵy el ekonomıkasynda qolda­nylatyn ashyq túrdegi koordınattar júıesiniń jáne jańalanǵan masshtaby kishi kartalaýdyń joqtyǵy.

Bizde SK-42 degen burynǵy Keńes Odaǵy kezindegi Qorǵanys salasyna tıesili koordınattar júıesi paıdalanylady, onyń kóp bólimderi memlekettik qupııa bolyp sanalady. Osy sebepti, geologııalyq málimetterdi zertteý jáne zerdeleý kezinde kóptegen qatelikke ushyrap jatady. Bul másele boıynsha jyldar boıy qarajat bólinip keledi. Ár kezde istelingen jumystar jaıynda esep beriledi, biraq naqty nátıje joq. Osy ýaqyt ishinde Gýgl, Iаndeks, 2GIS kompanııalary elimizdi úsh orap onlaın kartaǵa túsirip tastady, onyń qyzyǵyn kúndelikti ómirde kórip júrmiz.

Jumystardyń esebi jarııalanbaıdy

Úshinshi másele, memleketten qarjy bólinip osy kúnge deıin jasalyp kele jatqan aýmaqtyq geologııalyq mem­lekettik zertteý jumystarynyń nátı­jesiniń joqtyǵy. 2003-2019 jyldary osy maqsatqa bólingen aqsha somasy 200 mlrd teńgeni qurap otyr (Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstary mı­nıstr­liginiń resmı málimetterine sáıkes). Alaıda eshqandaı nátıje kórin­beıdi: jańadan ashylǵan úlken ken oryndary da, qarjynyń qandaı jumystarǵa jumsalǵandyǵy da, eń bolmaǵanda sol burǵylaý arqyly ja­sal­ǵan jumystardyń qoljetimdi qo­ry­tyndy esepteri de joq. Damyǵan elderde qoldanylatyn zamanaýı tehno­logııalardyń bul baǵytta qol­danylmaýy da túsiniksiz. Mysaly, spýt­nık arqyly geo­logııalyq-mıne­ralo­gııalyq zertteýler, ushaq, tikushaq nemese drondardy paıdalanyp, aýmaqtyq aero­geofızıkalyq zertteýler, ol nátı­jelerdi zerdeleý arqyly aýmaq­tyq kórinisterdi, kartalardy túzý jumys­tary nelikten júrgizilmeıdi?

 Salyqtyq ózgerister hám qarjy máselesi

Tórtinshi másele, jańa zańnamalar­men basqasha júıe qurylǵanyna qaramas­tan, salyqtar boıynsha qajetti ózgeris­ter jasalmady. Mysaly, geolo­gııalyq zertteýler júrgizý kezindegi alynatyn qyzmetter men jumystardy qosymsha qun salyǵynan bosatý, birneshe jer qoınaýy telimderin alǵanda, bireýinen eshqandaı paıdaly qazbalar tabylmaǵan jaǵdaıda, onyń shyǵyndaryn basqa telimderge esepke alý. Mundaı sharalar geologııalyq zertteýlerge qarjy salýdy yntalandyryp, keıinnen eselep salyqtar ákeledi. Bul salyqtardyń ońtaılandyrylýy jaqsy serpilis berer edi.

Besinshi másele, geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý úshin qajetti qar­jy kózderiniń joqtyǵy. Bizdiń elde qar­jy kózi ne bank nesıesi, ne memle­ket­tik qarjy. Basqa elderdiń kóbinde osy seg­mentte isteıtin qor bırjalary, ar­naıy tikeleı ınvestısııalaý qor­­lary sııaqty quraldar barshylyq. «Astana» halyqaralyq qarjy ortaly­ǵy­nyń qurylýyna qaramastan, bizde bul ba­ǵyt­ta atqarylǵan jumystar jetki­lik­siz. Basqa elderdegi sııaqty geologııa jáne taý-ken salasyndaǵy shaǵyn kom­panııa­lar­dyń bizde damymaǵany osy máselege de baı­lanysty. Búginde jý­nıor kompanııa­lar re­tinde tanymal osyn­daı qurylym­dar­men álemde 65%-ǵa deıin jańa ken oryn­dary ashylýda. Al bizdiń elde bul sala­daǵy shaǵyn kompanııalar meshel kúıde.

Taǵy bir másele, bytyrańqy mekeme­lerdiń negizinde, tıimdi Ulttyq geologııa qyzmetin qurý qajettiligi. Muny Prezıdentimiz de aıtyp otyr.

Sala mamandarynyń osy týraly aıtqan usynystary tıisti mınıstrlik tarapynan túsinispeýshilikke ushyraýda. Mundaı qyzmet kóptegen elde uıymdas­tyrylǵan jáne geologııalyq kompetensııalar men zertteý, zerdeleý ǵylymı ortalyqtary retinde tanymal.

Jańa zańnamalarǵa sáıkes Qazaq­standaǵy resýrstardy esepteýdiń halyq­aralyq standarttary qabyldandy (Mysaly, Aýstralııada JORC, Kanadada 43-101, elimizde QazRC), soǵan baı­lanys­ty kóptegen memlekettik fýnk­sııa basqasha ózgerdi. Alaıda keı­bir memlekettik organdar tarapynan eski júıeni qaldyrý úshin sabotaj­dar jasalyp, sol júıege qaıtý úshin belsendi áreketter jasalýda. Son­dyq­tan jaqynda shyqqan Úkimet qaýly­syna sáıkes Ulttyq geologııalyq qyz­meti «Qazgeoınform» memlekettik kompa­nııa­synyń negizinde qurylyp, oǵan «Qaz­geologııa» AQ-yn qosý mindettelip otyr. Al eshqandaı fýnksııasyz qalǵan Geologııa komıteti she? Ár vedomstvoda ógeıdiń kúıin keship júrgen geologııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary she? Naqty aıtqanda, Prezıdent tapsyrmasy atústi oryndaldy dese de bolady. Bul bıýrokratııa men vedomstvo múddeleri úshin kúrestiń nátıjesi ekendigi aıdan anyq.

 Ken óndirý jáne baıytý salasyndaǵy túıtkilder

Eń basty másele – joǵaryda aıtyl­ǵan geologııadaǵy túıtkilderden týyn­daıtyn mıneraldyq shıkizat qor­laryn kóbeıtý. Negizi, taý-ken salasy damyǵan memleketterde shıkizat qorlaryn da­ıyndaý koeffısıenti ekige teń. Iаǵnı ár óndirilgen kenge eki ese kóp shıkizat qory zerttelip, daıyndalýy kerek. Alaı­da bul óte aýyr másele, ken óndirýshi úl­ken kompanııalardyń geologııalyq zert­­­­teýlerdi kúsheıtýi, arnaıy enshiles kásip­­­oryndardy qurýy osyǵan tikeleı baı­­lanysty qajettilik. Joǵaryda aıt­qandaı, shaǵyn kompanııalar da tıisinshe osy sebepti damı almaı otyr.

Ekinshi másele – salyq júıesi. Bul saladaǵy resýrstardy esepteýdiń halyq­aralyq standarttaryna ótkenine qara­mastan, salyq júıesi Keńestik kezeń­degideı júıede qalyp otyr. Damyǵan mem­leketterdegideı satylatyn ónim kólemine salynatyn roıaltıdyń ornyna óndirilgen ár ken salmaǵyna salynatyn paıdaly qazbalar óndirý salyǵy saqtalǵan. Bul – ónimdi tereń óńdeýge yntalandyrmaıtyn, jer qoınaýynda metall qalmaıtyndaı qoparyp alýǵa mindetteıtin júıe. Iаǵnı qorshaǵan ortany saqtaý sharalary úshin de tıimsiz. Aıtylǵan usynystardy salyq organdary múldem qabyldamaıdy, erteńgi kúndi, uzaq merzimdi josparlaýdy oılastyrmaıdy. Budan basqa, negizgi metaldarmen birge kende kezdesetin sırek metaldardy óndirýdi yntalandyrý úshin olardy fakti boıynsha esepke alý júıesin engizýdi de salyq organdary qabyldamaı tastady. Bul degenimiz, sırek jáne jerde sırek kezdesetin metaldar óndirý isine balta shabý degen sóz. Eger usynylǵandaı mehanızm engiziletin bolsa, ol salyq túsimin kóbeıtetini de shúbásiz.

Úshinshi másele, 2010 jyldarǵa deıin zańnamalarda bolǵan Qazaqstanda óndirilgen metall konsentrattaryn ıns­peksııalyq baqylaýdan ótkizý júıesiniń «joǵalyp» ketýi. Osy sebepti, elden eksportqa ketip jatqan konsentrattar quramynda óndirýge jaramdy baǵaly nemese sırek metaldardyń bar-joǵyn eshkim bilmeıdi. Bul da salyq salynbaı ketip jatqan metaldardyń esebi joq ekendigin kórsetedi. Mundaı baqylaý árıne elimizdegi iri kompanııalarǵa asa unaı qoımaıdy.

Geologııa jáne taý-ken salasyndaǵy ǵylymnyń jaǵdaıy qandaı?

Búginde biz burǵylaýdan alǵan kern­nen (burǵylaý kezinde alynatyn nusqa) bastap, kennen metaldy bólý ádisin tabýǵa synaq jasaý maqsatynda alynatyn ken kólemine deıin barlyǵyn zerttep, zerdeleý úshin shetelderdegi halyq­aralyq laboratorııalyq ǵyly­mı ortalyqtarǵa jiberemiz. Sol ortalyq­tarda kezekke turyp, óte kóp kólemde ýaqyt pen qarjy jumsaý arqyly nátı­jelerin alamyz. Iаǵnı «Mendeleev keste­sindegi barlyq metall bar» dep maq­tanatyn elimizde halyqaralyq deń­geıde tanylǵan laboratorııalar men synaq ót­kizetin ǵylymı ortalyqtar joq. Kóp­tegen nusqa Eýropa, Kanada, Reseı jáne Qytaı ǵylymı ortalyq­tary­na jiberilip, sol jaqtan nátıje kú­tip telmiremiz. О́zimizdegi bar ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýttary men orta­lyq­tardyń qorytyndylary halyqara­lyq deńgeıde moıyndalmaıdy. Bul – ulttyq qaýipsizdikke de qatysty másele ekenin umytpaıyq.

Joǵaryda aıtylǵan jaıttar osy saladaǵy negizgi máselelerdiń az ǵana bóligi. Taý-ken salasynyń áleýeti bizdiń elde zor ekendigi belgili. Mysaly, bir úlken ken ornynyń ashylýy tikeleı jáne janama on myńǵa jýyq adamdy ju­mys­pen qamtıtyny, óńirdiń jáne tutas eli­miz­diń ekonomıkasyna sa­lyqtar men tú­sim­der artatyny qupııa emes. Mundaı ken oryndarynyń kóp­tep ashylýy ındýst­rııa­­­­l­andyrýdy qar­qyndy júrgizýge úlken ser­pin bere­di, áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa tike­leı yqpal etedi. Sondyqtan sala­nyń qarqyndy damýy úshin jańa zańna­mamen bastalǵan reformalardy aıaǵyna deıin jetkizý qajet dep esepteımiz. Sózimizdi túıindeı aıtsaq, geologııalyq máli­metterdi sıfrlandyryp, ony ekolo­gııalyq, jer qatynastary, eldi mekender, ınfraqurylymdyq obekti­lermen úılestirip, qoljetimdi etý, memlekettik organdardyń yqpalyn azaıtyp, adam faktoryn joıý kerek. Bul ishki jáne shetel ınvestorlaryn kóptep tartýǵa kómek beredi.

– Qazaqstan aýmaǵynyń túgel qol­jetim­diligin ashyp, memlekettik jer qoınaýy qoryn basqarý baǵdarlamasyn (MJQQBB) joıý qajet. Bul ýaqytsha ótpeli kezeńde qoldanylýǵa tıis bolatyn. Qazirgi kezde sybaılas jemqorlyqqa jeteleýi múmkin faktorǵa aınaldy.

– El ekonomıkasynda paıdalanatyn jańa koordınattar júıesin engizý, masshtaby kishi geologııalyq kartalardy jasaý jumystaryn jedel qolǵa alý;

– Jer qoınaýyn memlekettik geolo­gııalyq zertteý jumystaryna osy kúnge deıin bólingen qarjynyń jumsalýyn zerttep, sol jumystardyń qorytyndy esepterin ashyq jarııalaý. Memlekettiń esebinen tek aýmaqtyq zertteýlerdi júrgizý, spýtnıktik, aerogeofızıkalyq zamanýı ádisterdi qoldaný, memleket esebinen burǵylaýǵa tyıym salý;

– Geologııa jáne taý-ken salasynda salyqtyq júıeni retteý, geologııalyq jumystarda alynatyn qyzmetter men jumystardy qosymsha qun salyǵynan bosatý, birneshe jer qoınaýy telimderin alǵanda, bireýinen eshqandaı paıdaly qazbalar tabylmaǵan jaǵdaıda, onyń shyǵyndaryn basqa telimderge esepke alý, roıaltıdy engizý, kende kezdesetin sırek metaldardy fakt boıynsha esepke alý júıesin engizý;

– Geologııalyq zertteý jumystaryn qarjylandyrý úshin qarjy kózderin yntalandyratyn quraldardy uıymdastyrý. Mysaly, Halyqaralyq «Astana» qarjy ortalyǵy negizinde shaǵyn kompanııalar úshin bırja uıymdastyrý, arnaıy tikeleı ınvestısııalar qorlaryn qurýǵa jeńildikter jasaý;

– Tıimdi Ulttyq geologııa qyzmetin qurý. Onyń quramyna «Qazgeoınform» memlekettik kompanııasy, «Qazgeologııa» AQ (burǵylaý qurylymdaryn jáne basqa kompanııalarmen qurylǵan birlesken kásiporyndaryn naryqqa shyǵaryp tas­taý arqyly), Geologııa komıteti jáne geologııa salasyndaǵy barlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary kirýge tıis;

– Metall konsentrattaryn ınspek­sııalyq baqylaýdan ótkizýdiń júıesin qalpyna keltirý. Ondaı baqylaýdy júrgizýge memleket arqyly akkredıtasııa jasap, halyqaralyq zerthanalardy tartýǵa bolady;

– Halyqaralyq deńgeıde tanylǵan laboratorııalyq ǵylymı ortalyqtar quryp, olardyń jumysyn yntalandyrý qajet.

Qanat QUDAIBERGEN,

bıznes sarapshy, Grey Wolf Management kompanııasynyń dırektory