Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigin turmysy tómen turǵyndardyń nesıe alý múmkindigin shekteý emes, nesıe paıyzyn shekteý máselesi oılandyrýy tıis edi. Biraq bul joly da olaı bolmaı shyqty. Qarjy sektoryndaǵy qos ınstıtýt ishki naryqtaǵy halyqty nesıelendirý jumysyn júıelendirýge kirisip ketti.
Tábetin tejeı almaı otyr
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy Mádına Ábilqasymova qańtar aıynyń basyndaǵy Úkimet otyrysynda Qazaqstanda tutynýshylyq nesıelendirýdi retteý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly aıtty. Bul joly da tólem qabileti tómen azamattardyń nesıe alý múmkindigin shekteýge basymdyq berilmek. Bul bap MQU-larǵa da qatysty. Endi ekinshi deńgeıli bankter maquldamaǵan azamattarǵa mıkroqarjy uıymdarynyń da esigi jabyq. Sarapshylar bul múmkindikke MQU-lardyń tábetin tejeý arqyly ǵana qol jetkenin aıtady. Eger júıeli úılestirsek, bul da sátimen kelgen sheshim bolǵaly tur.
Bul másele memlekettik deńgeıde 2019 jyly kóterildi. Halyqtyń EDB aldyndaǵy deńgeıi «qyzyl syzyqtan» asyp bara jatqan soń memlekettik deńgeıde nesıelik amnıstııa jarııalandy. Budan keıin, 2020 jyldan bastap tabysy tómen azamattarǵa kepilsiz kredıt berýge tyıym salyndy. Bul tyıym sońǵy 3-12 aıdaǵy otbasy múshelerine shaqqandaǵy tabysy kúnkóris sheginen tómen azamattar sanatyna qatysty bolyp keldi (2021 jyly – 42 500 teńge). Alaıda bul talaptyń oryndalýy qıyn ekenin sarapshylardyń bári aıtty. Quzyrly oryndar talap qoıǵanymen kópshilik nesıege degen tábetin tejeı almady. MQU men ekinshi deńgeıli bankter kepildik tapqandarǵa nesıe berýin toqtatqan joq. Birinshi nesıe bıýrosynyń málimetinshe, 2011 jyly jeke tulǵalarǵa berilgen kredıt kólemi 2,29 trln teńgeni qurady. Onyń 990 mlrd teńgesi – kepilsiz tutynýshylyq nesıe. Bul kórsetkish tek óse bergen: 2017 jyly – 4,49 trln, 2018 jyly – 5,18 trln, 2019 jyly – 6,38 trln, 2020 jyly – 7,16 trln teńge. 2021 jyldyń 10 aıynda qazaqstandyqtardyń alǵan nesıesiniń jalpy kólemi 9,93 trln teńgege jetti. Sonyń 5,77 trln teńgesi tutynýshylyq maqsatta resimdelgen. Bul statıstıkadan Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy qaryzben ómir súretinin, buǵan Úkimet pen Ulttyq bank te moıynsunyp qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Sebebi 2019 jyldan bergi ýaqyttaǵy tutynýshylyq baǵytta bergen nesıeniń qansha paıyzynyń qaıtqany týraly málimetti esh jerden tappadyq. Sarapshylar munyń sebebi qaıtpaı qalǵan qaryzdyń statıstıka bazasyna enbegeninde deıdi. Sebebi ony naqtylap otyratyn ortaq júıe joq.
Jeke tulǵalarǵa beriletin nesıeniń artýy baǵanyń ósýine jáne óndiristiń damý múmkindiginiń tómendeýine soqtyratyn úderis ekeni belgili. Qarjy naryǵy ókilderi bul joly tek EDB ǵana emes, MQU-ny nazarǵa alyp, táýekeli joǵary tutynýshylyq nesıelerge qosymsha shekteýler engizýdi josparlap otyr. Nátıjesinde, bankterdiń ǵana emes, MQU-nyń da tólem qabilettiligi jetkiliksiz qaryz alýshylarǵa nesıe berýi shekteledi degen úmit bar. Sarapshylar bank sektory bul qadamǵa daıyndyqpen kelgenin aıtýda. 2021 jyldyń 1 qazanynan bastap azamattardyń kredıtteri boıynsha merzimi ótken bereshekti retteýdiń mindetti ortaq tártibi zań júzinde engizildi. «Endi bankter men MQU-lar problemaly boryshkerlerdiń qarjylyq jaǵdaıyn jeke tártippen baǵalaýǵa jáne merzimi ótken bereshekti qaıta qurylymdaý sharttaryn aıqyndaýǵa mindetti bolady», dep habarlady Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi.
Úkimet bul qadamǵa ózge amaldyń joqtyǵynan baryp otyr. Ulttyq bank osy máselege qatysty sheshim qabyldar kezde MQU máselesin de qaperge alý kerektigin jetkizdi. Nesıe alýǵa úırenip qalǵan aǵaıyn bul problemany MQU arqyly sheship kelgeni belgili. 2019-2021 jyldar arasyndaǵy tutyný nesıesindegi MQU úlesin zertteý jeke taldaýdy qajet etedi. Salystyrý úshin aıtsaq, EDB-da nesıe paıyzy – 19-25 paıyz bolsa, MQU-daǵy nesıe 56 paıyzǵa deıin jetedi. Ulttyq banktiń sońǵy sheshimderi MQU men EDB nesıesiniń paıyzyn bir-birimen deńgeılestirýge baǵyttalyp otyr.
Qarjyger Ánýar Úshbaev damyǵan elderde ekonomıkalyq belsendi halyqtyń kemi 50 paıyzy nesıemen ómir súretinin, bul shyndyqty bizdiń de qabyldaýymyz keregin aıtady. Sarapshynyń baılamynsha, elimizde ekonomıkany, halyqty nesıelendirýdiń qazaqstandyq úlgisimen alǵa júre berý múmkindigi ýaqyt ótken saıyn shektelip keledi.
Bank quryltaıshylaryn baıytýǵa qyzmet etedi
Qazaqstandaǵy «Agroprombank» basqarmasynyń tóraǵasy bolǵan qarjyger Beısenbek Zııabekov tabysy tómen azamattarǵa nesıe berýdi shekteý máseleni sheshpeıtinin aıtty. Iаǵnı elimizde nesıeniń mólsherlemesin esepteý amaly ózge elderden ózgesherek. Naqty aıtqanda, halyqty emes, banktiń quryltaıshylaryn baıytýǵa kóbirek nazar aýdaryldy. Máselen, damyǵan elderde qaryzdyń negizgi bóligi men qaryzyn alǵashqy jyldan bastap óteıdi. Al elimizde 5 jyl merzimge nesıe alǵan azamat alǵashqy 1,5 jylda paıyzdyq mólsherlemeni, sodan keıin baryp negizgi qaryzdy óteýge kóshedi. Bul jerde bankter óz paıdasyna basymdyq berip, zańdy ózderine ıkemdep alǵan. Sál ǵana qarjylyq saýaty bar adam nesıe tarıhyn zerdelese, bank aldyndaǵy negizgi qaryz alǵashqy 1,5 jylda óteletinin, qalǵan 3,5 jyldaǵy nesıe bank quryltaıshylarynyń qaltasynda qalatynyn zerdeleýge bolady. Munyń jaı-japsaryn túsinbegen tutynýshy bankten talap ete almaıdy. Qarjylyq saýattylyq kemshin, turmystyq qajettilikti nesıe arqyly qanaǵattandyrý aldy-artyn oılaýǵa múmkindik bermeıdi. Bul – bizdi damyǵan elderdiń qarjy júıesi talabynan alshaqtatyp turǵan faktor. Ekinshi másele, bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligi men mindeti týraly másele bul joly da tasada qaldy.
«Bizde Ulttyq bank te, Qarjy naryǵyn damytý jáne retteý agenttigi de operator qyzmetimen shektelip otyr. Basqasha aıtqanda, Ulttyq banktiń ekinshi deńgeıli bankterden aıyrmashylyǵy azdaý bolyp tur. Halyqaralyq talap boıynsha, bank kapıtalynyń 10 paıyzy aksıonerlerdiń qarjysynan, 90 paıyzy depozıt salymdarynan turýy tıis. Bizde bul talap saqtalmaıdy. Bank kapıtalynda aksıonerler úlesiniń qandaı ekeni búginge deıin qupııa. Bul qupııalylyq bankter bankrotqa ushyrasa, qaıtarylmaǵan qaryzdy problemaly nesıeler sanatyna jiberýge jol ashyp tur», deıdi B.Zııabekov.
Iá, tutynýshylyq nesıelendirý kólemi ósýiniń sebebi osy. Bank sektoryna qatysty zań talaptaryn qataıtpaı jaǵdaı túzelmeıdi.
«2000 jyldardyń basynda bank pen memleket bir-birinen ajyrady. Áý basta Úkimette «bankter jekemenshikke aınalsa, kapıtaly quryltaıshylarynyń jeke qarjysy esebinen kóbeıedi, Úkimetke qol jaımaıdy. Bul nesıe paıyzynyń tómendeýine alyp keledi», degen úmit boldy. Biraq Úkimet tarapynan qatań talap bolmaǵandyqtan, jaǵdaı kerisinshe boldy. Bank quryltaıshylary úkimetten demeýqarjyny ústemelete surap, tabysyn ofshor arqyly shetelge jiberdi. Sol kezde biraz qatelikterge jol berip aldyq. Bankterge ıelik etkisi kelgen quryltaıshylarǵa jeke qarjysyn bank kapıtalyn kóbeıtýge jumsaýǵa mindetteýimiz kerek edi. Biraq biz ol talapty qoıa almadyq. Táýelsizdik tarıhynda jeke kapıtalyn banktiń jumysyn jaqsartýyna jumsaǵan bank jaıly estimeppin», deıdi B.Zııabekov.
Bank júıesi senimsizdik sındromynyń qurbanyna aınalyp keldi. Sebebi eldegi iri kompanııalar sheteldik bankterge júginse, ShOB ekinshi deńgeıli bankterdiń esigin aınalsoqtap keldi. B.Zııabekov osy rette «Agroprombankty» ashatyn kezde tájirıbe almasý úshin Germanııa, Aýstrııanyń EDB-da tájirıbeden ótkenin, bul elderdegi jekemenshik bankterdiń memleketten táýelsiz ekenin, nesıe paıyzy quryltaıshylarynyń qarjysy arqyly júretinin eske túsirdi. Jeke quryltaıshylar men bank arasyndaǵy mundaı baılanys naryqta ashyq báseke ornaýyna múmkindik beredi.
«Eldegi iri kompanııalarda sheteldik kompanııalardan tómen paıyzben nesıe alý múmkindigi bar. Al ShOB, qarapaıym halyq EDB-nyń 25 paıyz nesıesine táýeldi», deıdi ol.
«Qazan-tabaq» ekonomıkasynan asa almadyq
Qarjyger elde nesıe paıyzyn tómendetýge bolatynyn jetkizdi. Bul úshin bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligin kúsheıtý kerek. Sonymen bir mezgilde Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń azýly bolýy biraz máseleni sheshýge sep bolary anyq. Qazirgi jaǵdaıda, Ulttyq bankti qarapaıym halyqtyń nesıe alý múmkindigin shekteý emes, ony barynsha qoljetimdi etý máselesi tolǵandyrýy tıis. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bank kapıtalyna jeke quryltaıshylardyń qarjysyn tartý elimizdiń tájirıbesinde joq úrdis. Ulttyq banktiń qarjy uıymdaryna beretin mólsheri – shamamen 12 paıyz. Muny qarjy tilimen aıtqanda «Ulttyq banktiń marjasy» deıdi. Bul kórsetkish eldegi ınflıasııa deńgeıine baılanysty ózgerip otyrady. Ulttyq bankten 12 paıyzben nesıe alǵan EDB 15 paıyzben nesıe berse de shyǵynǵa batady. Al Ulttyq bankte ınflıasııa deńgeıinen tómen paıyzben nesıe berýge múmkindik joq.
Álemdik tájirıbede memlekettiń bas qarjy ınstıtýty ekinshi deńgeıli bankterdi qarjylandyrýǵa mindetti emes. Ulttyq bank ekonomıkany qarjylandyrýdy bir ortalyqtan úılestirip otyrý úshin osyndaı qadamǵa baryp otyr. Osy rette sarapshy 2008-2009 jyldardaǵy qarjy daǵdarysy kezinde bankterdi saýyqtyrýǵa 4 mlrd dollar bólingenin eske saldy. Sol kezde táýelsiz sarapshylar «banktiń artynda turǵan quryltaıshylar qarjy naryǵynda ashyq básekelestikti qalyptastyrý úshin qandaı qurbandyqtarǵa bardy?» degen saýaldy ashyq qoıdy. Biraq oǵan jaýap bolmady. 2017 jyly 410 mlrd teńge berildi. Bul qarjy naryǵyn saýyqtyrýǵa janama áser ete almady. 2018 jyldan bergi mezgilde bank paıyzynyń tómendegeni baıqaldy. Bul tómendeý nesıe resimdegen kezdegi komıssııa shyǵynyn shegerip tastaýmen ǵana shekteldi.
«Dál qazirgi 19-25 paıyzdyń ózi qaltany qaryp ótedi. Dál qazir halyqtyń nesıe alý quqyǵyn shekteýdiń ornyna nesıe paıyzyn tómendetýdiń múmkindigin qarastyrý kerek. Bank qaltaly adamdar úshin tabysty bıznes bolǵandyqtan, oǵan qarjy salýǵa kez kelgen ınvestor múddeli. Qazaqtyń óz ishinen shyqqan qaltaly azamattardyń bankterdi jekeshelendirip alýyna, jeke qarjysyn bank jumysyn jaqsartýyna jaǵdaı jasaıyq. Qazirgi jaǵdaıda banktiń quryltaıshylary tabysyn ekonomıkaǵa salýǵa yqylasty emes. Olar tabysty Qazaqstanda taýyp, shetelde jumsaýǵa basymdyq beredi. Al IJО́-niń generatoryna aınalýy tıis ShOB-qa paıyzy tómen jáne uzaq merzimge berilgen nesıe kerek. Dál qazir bankterge ekonomıkany nesıelendirý emes, 5-6 aılyq tutynýshylyq nesıe áldeqaıda tıimdi. Bul baǵyt jalǵasa berse, biz naryqtyq ekonomıka emes, qazan-tabaq ekonomıkasyna basymdyq bergen elge aınalamyz», dep sózin aıaqtady B.Zııabekov.
Táýelsiz sarapshy Andreı Chebotarev te osy pikirdi qoldaıdy. DSU arqyly bank nesıesin tómendetýge bolady degen úmit aqtalmady. Ishki naryqtaǵy júıesizdik banktik landshaftyń ózgerýine yqpal ete almady. Qarjylyq kapıtaly mol bankter elge kelýge yqylas tanytpady. Elge kelgenderiniń ózi kelgen izi sýymaı qaıtyp ketip jatyr. Bul qubylys bizdiń elge abyroı ápermeıdi.
«Qazaqstandyq bankterdiń nesıe kólemi Ulttyq bank belgilegen bazalyq mólsherlemege táýeldi. Birde-bir banktiń odan tómendeýine múmkindigi joq. Sodan keıingi nesıe paıyzyna áser etetin faktor – táýekel. Qaıtarylmaı qalǵan nesıeniń bir bóligi bank táýekelin jabýǵa jumsalatyn paıyz esebimen jabylady. Sodan keıingi paıyz mólsheri bank depozıtiniń paıyzyna, ınfaqurylymyna, qyzmetkerleriniń jalaqysyna jumsalatyn shyǵyndy jabýǵa baǵyttalǵan. Munyń bári saıyp kelgende bank júıesine qurylymdyq ózgerister qajettigin kórsetip tur. Bank salasyna qatysty sheshimderdi bank quryltaıshylarynyń paıdasyna emes, salymshylardyń múddesine basymdyq beretin kez keldi. Sol kezde ǵana tabysy tómen azamattardyń nesıe alý múmkindigin shekteý máselesi ózektiligin joıady», dedi A.Chebotarev.
ALMATY