Qaýipsizdik júıesin reformalaý – ómir talabynan týyndaǵan mindet

Bizdiń 30 jyldyq tarıhymyzda mundaı búlik úshinshi ret qaıtalanyp otyr. Biraq sońǵy búliktiń alǵashqy eki búlikten óte úlken aıyrmashylyǵy bar. О́ıtkeni bul búlik, Prezıdenttiń aıtýynsha, shetelden kelgen, arnaýly daıyndyǵy bar, qarýly terrorıs­ter men olardyń elimizdiń ishindegi sybaılastarynyń qatysýymen jasaldy jáne ol bir mezgilde, elimizdiń 10 oblys ortalyǵy men eki megapolısinde oryn aldy. Búliktiń saldarynan  qanshama adam opat boldy, qanshama jan jaraqat aldy, qanshama azamat tutqyndaldy, memleket pen bızneske kelgen shyǵynnyń kólemi shamamen 2-3 mıllıard dollardy qurady. Qantógis bolǵan kúnderi adam sengisiz jaǵdaılar málim boldy. Elimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń (ári qaraı UQK) tóraǵasy men onyń eki orynbasary qańtar oqıǵasy kezinde «Memleketke opasyzdyq jasady jáne bılikti kúshpen basyp alýǵa áreket etti» degen kúdikpen qamaýǵa alyndy. UQK-niń keıbir oblystyq jáne qalalyq departamentteriniń basshylary búlikshilerge toıtarys berýdiń ornyna qarý-jaraq pen qupııa qujattardy tastap, jumys oryndarynan qashyp ketkeni belgili boldy. Keıbir kúshtik qurylymdar men óńirlik basshylar dármensizdik kórsetken, jınalǵan halyqtyń aldyna shyǵyp, olarmen tildesýge jaramaǵan. Al keıbireýleri bolsa jumys oryndaryn tastap, birneshe kún boıy jumysqa kelmeı, buǵyp qalǵan.

Qazir tergeý jumystary júrip jatyr, onyń barysynda UQK búlikke qatysty barlyq laýazymdy tulǵalar men memleket pen beıbit halyqqa qarýly shabýyl jasaǵan adamdar tolyǵymen anyqtalyp, olardyń árbiriniń oqıǵa kezinde istegen qylmystaryna obektıvti túrde qu­qyq­tyq jáne saıası baǵa beriletini sózsiz.

Meniń búkil sanaly ómirim UQK-ge baılanysty boldy, qatardaǵy ýákilden UQK tóraǵasynyń kadr jónindegi orynbasaryna deıin kóterildim. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń IV shaqyrylymynda Qorǵanys, qaýip­sizdik jáne halyqaralyq ister jónin­degi komıtettiń múshesi boldym. Qor­ǵa­nys mınıstrliginiń Bas áskerı barlaý bas­­qar­masynyń basshylyǵynda qyz­met ettim. Sondyqtan bıylǵy qań­taryn­da bol­ǵan oqıǵalar UQK-niń búkil jeke quramyna jáne ásirese onyń arda­­ger­­leri­ne óte aýyr tıdi dep aıta ala­myn. Biz­­diń dana halqymyz mundaı jaǵ­daı­da «Tas túsken jerine aýyr» dep aıta­dy. «Qań­­tar tragedııasy» UQK atyna kel­ti­ril­­gen óshpes qara daq bolyp qalatyny anyq.

Degenmen, men UQK qyzmetkerleriniń basym bóligi óz anttaryna adal ekenine senimdimin. О́ıtkeni bizdiń elimiz jalpy keıingi 30 jyl boıy beıbit, turaqty jáne jaıbaraqat ómir súrgeni barsha jurtshylyqqa málim. Oǵan UQK-niń qosqan úlesi orasan zor ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

Elimizde birneshe ret oryn al­ǵan bú­lik­shiliktiń sebepteri týra­ly kópte­gen otandasymyzdyń kó­keıinde týyn­da­ǵan suraqtar meni de qatty oıǵa qal­dyrǵany sózsiz. Nege mundaı oqıǵalar qaıtalana beredi? Nege alǵashqy eki búlikten ke­rek­ti sabaq alynbady, nege sol kezderi qajet­ti sharalar qabyldanbady? Nege mun­daı oqıǵalar tek UQK-niń eń joǵar­y laýazymdy basshylarynyń uıym­das­tyrylýymen ótip jatyr? Bulardyń sebebi nede?

Meniń oıymsha, munyń birneshe sebepteri bar, solardyń ishindegi eń bas­ty sebebi, ol UQK jumysyn kúndelikti qada­ǵalaıtyn tetikterdiń joqtyǵy.

Bizdiń elimizde kúshtik qurylymdar tikeleı Prezıdentke baǵynatyny belgili. Al UQK bolsa, ol  kúshtik qurylymdardyń ishindegi eń kúshtisi. О́ıtkeni UQK qazirgi qol­danystaǵy zań boıynsha kóptegen baǵyt­tarda, sonymen qatar kúshtik or­gan­­dardyń barlyǵynda derlik jedel ju­mystar júrgizedi, olardyń ishinde bolyp jatqan jaǵdaılar týraly Memleket basshysyna baıandap otyrady. Al basqa qurylymdarda ondaı quqyqtar joq.

UQK tóraǵasyn tek Qazaqstan Res­­pýb­­lıkasynyń Prezıdenti ǵana tań­daıdy jáne taǵaıyndaıdy. Ol úshin Prezıdent Parlamentke bul týraly usynys engizedi. Al Parlament depýtat­tary onyń kandıdatýrasyn qolda­ǵan jaǵdaıda, Prezıdent saıası se­nim bildirgen adam ol laýazymǵa taǵaıyn­dalyp, quzyretti bılikke ıe bolady. Eger ol adam senimge saı, bilimdi, bilikti ári kásibı tájirıbeli maman jáne pat­rıot bolsa, onda UQK oıdaǵydaı jaq­sy jumys istep, óz mindetterin adal atqa­ra alady. Al olaı bolmaǵan jaǵ­daıda, ult­tyq qaýipsizdik kerekti deń­geı­de qam­ta­masyz etilmeıdi, ondaı taǵaı­yn­daý­lar túrli keleńsiz jaǵdaılarǵa alyp keledi.

Bizdiń elimizde keıingi 15 jyldyń shamasynda, UQK men kúshtik qury­lym­dardyń basshylyǵyna «saıası salmaǵy bar» dep atalatyn adamdardy alyp kelip taǵaıyndaý ádetke aınalǵany belgili. Ondaı basshylar kúshtik qurylymdardyń kadrlary men jumystarynyń qyry men syryn jete bilmeıdi. Eldegi jáne jumystyń ár baǵytyndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty týyndaıtyn máselelerdi durys baǵalaı almaıdy, jeke quramnyń aldynda talaptar qoıyp, eldegi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa sáıkes qajetti tapsyrmalar berip, olardyń oryndalýyn tıisti deńgeıde qadaǵalaýǵa shamasy kel­meıdi. Ondaı basshylar ózderimen birge syrttan, ózine ǵana senimdi adamdardy ákelip, olardy negizgi basshylyq qyzmet­terge taǵaıyndaıdy. Solardy ǵana tyń­daıdy. Olar oıyna kelgenin isteıdi, zań men jumys isteýge qajetti negizgi nor­matıvtik qujattardyń talaptaryn belden basady. Kadrlyq saıa­sat aıaqasty bolady, merıokratııalyq prınsıp jaıynda qalady, qolynan is keletin, bilimdi ári tájirıbeli mamandar kadrlyq rezervte turǵanyna qaramastan, kóp jyldar boıy otyrǵan oryndarynda otyra beredi. Al onyń esesine bilimsiz, eki sózdiń basyn qosyp aıta almaıtyn, jedel qyzmettiń ısi murnyna da barmaıtyn adamdar jaýapty basshylyq qyzmetterge taǵaıyndalady. Kereksiz reformalar men ózgerister jasalady. Solardyń saldarynan kúshtik qurylymdardyń eń basty mindeti – ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge kerekti derekterdi izdestirýge baılanysty agentýralyq jumystar júıeli túrde jáne tıisti deńgeıde júrgizilmeıdi. Shuǵyl qımyldar men sheshimderdi qajet etetin kóptegen derekter durys baǵalanbaıdy nemese eskerilmeıdi. Kóz­boıaýshylyq pen qaǵazbastylyq oryn alady. Sóıtip, osyndaı úlken mekeme memlekettiń ishindegi baqylaýǵa jatpaıtyn memleketke aınalady. Bulardyń bári túbinde kadrlardyń degradasııa­lanýyna, moraldyq quldyraýyna jáne nemquraıdylyqqa alyp keledi. Sondyqtan olardyń arasynda qyzmet ba­byn asyra paıdalaný faktileri, zań buzýshylyqtar, sybaılastyq pen jem­qorlyqtar oryn alady.

Al mundaı keleńsiz jaǵdaılardan Memleket basshysy kóp rette habarsyz bolady. О́ıtkeni UQK erekshe jáne óte jabyq mekeme. Onyń qyzmetkerleri tek áskerı jarǵyǵa jáne arnaıy buıryqtar men erejelerge ǵana baǵynady. Bir qyz­metker ekinshi qyzmetkerdiń nemen naqty aınalysyp júrgenin bilmeıdi jáne bilýge tıis emes. Sondyqtan ol me­keme­niń ishinde bolyp jatqan jaǵdaıdy tolyq bilý jáne olarǵa der kezinde baǵa berý múmkin emes. Sonymen qatar kóp jaǵ­daıda sheksiz bılikke ıe bolǵan, pat­rıottyq sezimi, adamı qasıeti men belgili ustanymy joq, jemqorlyqqa beıim basshylar men onyń senimdi adamdary belgili bir saıası tulǵalar men toptardyń ne­mese olıgarhtardyń qolshoqparyna aınalady, solardyń jetegine erip ártúrli qylmystarǵa barady, tipti tóńkeris jasaýdan da taıyn­baıdy. Mundaı faktiler keleshekte UQK-den basqa da kúshtik qurylymdarda oryn alý múmkin. Muny bılik durys túsinip, ondaı faktilerdiń qaıtalanýyna jol bermeý kerek.

Joǵaryda aıtylǵandaı, táýelsizdik jyldarynda elimizde birneshe ret memlekettik tóńkeris jasaýǵa áreket jasa­lyndy. Bir nárseniń úsh ret qaıtalanýy, bilgishterdiń aıtýynsha, zań­dylyqqa jatady. Sondyqtan bolar, osy jyldyń 11 qańtarynda Prezı­dent Ulttyq qaýipsizdik júıesin toly­ǵymen qaıta qaraý týraly tapsyrma berdi. Prezıdenttiń bul sheshimi óte durys, kóńilge qonymdy jáne kúshtik qury­lymdardyń jeke quramy tarapynan qoldaý tabatyny sózsiz. Meniń oıymsha, Prezıdenttiń bul tapsyrmasyn oryndaıtyn adamdar reforma jasaý kezinde, biraz máseleni eskerse durys bolar edi. О́ıtkeni reforma tek reforma úshin jasalmaýy kerek ekenin bizdiń 30 jyldyq tarıhymyz óte jaqsy kórsetti. Osy kezge deıin bizdiń kúshtik qurylymdarda sansyz reforma júrgizilgeni málim. Árbir jańadan taǵaıyndalǵan basshy óz jumysyn reforma júrgizýden bastaıdy. Mysaly, tek UQK óziniń ishinde negizgi qurylymdar san ret bólinip, san ret qaıta qosyldy, jańa qurylymdar paıda bolyp, biraz ýaqyt ótken soń qurdymǵa ketip otyrdy. Árıne, júrgizilgen reformalardyń tıimdi jáne tıimsiz jaqtary bolatyny sózsiz. Keıingi jyldary jap-jaq­sy vedomstvo bolyp qalyptasyp kele jat­qan Syrbar (Syrtqy barlaý), Shekara qyzmeti, Úkimettik baılanys júıesi jáne de basqa qurylymdar UQK aıasyna qaı­taryldy. Sóıtip, ol qaıtadan «mem­le­kettiń ishindegi memleketke aınaldy». Halyq sol «Memlekettiń» basshysynyń atyn ataýǵa qorqatyn boldy. Onyń aıaǵy qańtar aıyndaǵy búlikke alyp keldi. 

Álemdik jáne otandyq tájirı­belerden belgilisi, eń durys reforma ol – memleketke jáne onyń qyzmetkerlerine barlyq jaǵynan tıimdi jáne shynaıy jumys isteı alatyn reforma. Eger olaı bolmaǵan jaǵdaıda, memleketke de, onyń qyzmetkerlerine de orasan zııan keledi.

Menińshe, bizdiń elimizde ótkennen sabaq alyp, bolashaqty baǵdarly etý ulttyq ıdeıanyń negizgi prınsıpteriniń birine aınalý kerek. Sonda ǵana qoǵam men memleket birge bolyp, alǵa qoıǵan mejelerge jete alady.

Al endi joǵaryda atalǵan búlikterdi, qaýip-qaterler men keleńsiz jaǵdaılardy keleshekte boldyrmaý úshin ne isteý kerek degen máselege toqtalatyn bolsaq, ol jóninde mende tómendegideı naqty da dáıekti usynystar bar.

Joǵaryda aıtylǵandaı, bizdiń memlekette kúshtik qurylymdar tikeleı Prezı­dentke baǵynady. Biraq olardyń kún­delikti jumystaryn tekserip, olarǵa baǵa berip otyratyn jumysshy organdar men mehanızmderdiń joqtyǵynan, atalǵan memlekettik organdarda ulttyq múddeler aıaqasty bolyp, zańdy, quqyqty jáne antty buzýshylyqtar oryn alady. Sonyń nátıjesinde halyqtyń bılikke degen senimsizdigi paıda bolady. Sondyqtan bizdiń memlekettegi barlyq kúshtik qu­ry­lymdardyń kúndelikti jumystary jiti qadaǵalaýdy talap etedi. Ondaı júıeler álem elderinde barshylyq. Mysaly, AQSh-ta kúshtik qurylymdardyń ju­mysyn Kongress pen Senattyń arnaýly komıssııalary qadaǵalaıdy. Jáne ol elde negizgi memlekettik organdardyń quramynda ondaǵan barlaý jáne qarsy barlaýmen aınalysatyn qurylymdar bar. Olar kóp jaǵdaıda biriniń jumysyn biri qaıtalap jáne qadaǵalap otyrady. Sondyqtan básekelestik paıda bolady. Sonyń nátıjesinde eldiń qaýipsizdigi qajetti deńgeıde bolady. Bir qurylym baıqamaǵan máseleni basqa qurylym baıqaıdy. Sóıtip, biriniń bilmegenin biri tolyqtyryp otyrady. Táýelsizdik jyldary bizdiń elde de ondaı júıeni qalyptastyrýǵa talpynys boldy. Biraq joǵaryda kórsetilgendeı, bári birazdan soń sol báz-baıaǵy qalpyna keldi. Qazirgi jaǵdaıda, bizdiń elge eń tıimdisi, meniń oıymsha, Prezıdent janyndaǵy Qaýipsizdik Keńesiniń quramynda tájirıbeli mamandardan turatyn turaqty jáne arnaýly qu­qy­ǵy bar komıssııa qurý qajet. Olar júıeli túrde kúshtik memlekettik organ­dardyń kúndelikti jumystaryn qada­ǵalap, kerek bolǵan jaǵdaıda olar­dyń jumystaryn jan-jaqty tekserip, nátıjelerin Qaýip­sizdik Keńes­ke baıandap otyrýlary kerek. Al Qaýipsizdik Keńesi olardan der ke­zin­de qorytyndy shyǵaryp, kerekti sheshimder qabyldap, olardyń tolyǵymen iske asyrylýyn qamtamasyz etýi qajet. Bul jumystarǵa Parlamenttiń qos pala­­tasyndaǵy qorǵanys, qaýipsizdik jáne halyqaralyq ister jónindegi komı­tet­terin de qatystyrý kerek. Sonymen qatarUQK-niń qazirgi kezdegi fýnksııalaryn qaıta qarap, olardy jemqorlyq pen ekonomıkalyq qylmystardy tekserýge jáne tergeýge qatystyrmaǵan jón.

Keıingi jyldary memlekettik qyz­metkerlerdiń arasynda sybaılastyq pen jemqorlyqqa baılanysty faktiler, zań men quqyqtyq buzýshylyqtar jıilep, jazylmas indetke aınalyp barady. Sonymen birge keıingi kezderi kóptegen joǵary laýazymdy tulǵalar men jaýapty qyzmetkerler kúndelikti týyndap jatqan máselelerdi sheshýden jaltaryp, jaýapkershilikti ózine alýdan qorqatyny baıqalýda. Kadrlyq rezerv jumys istemeıdi, densaýlyq saqtaý mekemelerinde jáne ekonomıkanyń negizgi salalarynda bilimdi kadrlar jetispeıdi, al bilimdi adamdar shet elderge ketip jatyr, kóptegen jaýap­ty laýazymdarǵa ómirlik jáne kásibı tájirıbesi joq jas mamandar taǵaı­yn­dalýda. Munyń bári memlekettik kadrlyq saıasattyń durys júrgizilmeı jatqanyn bildiredi. Barlyq derlik memlekettik organdardaǵy kadr máselesimen aınalysatyn qyzmetkerler ol istiń mamandary emes, arnaıy bilim­deri joq. Sondyqtan elimizdiń kadrlyq saıasatynyń deńgeıin kóterý úshin kúrdeli ózgerister júr­gizý kerek, ol salada júr­gizilgen refor­malardyń barlyǵyn qaıta qaraý qajet. Elimizdiń belgili jo­ǵary oqý oryn­darynda kadrlyq pro­sesterdi jetik biletin mamandar daıar­laý kerek. Qoly­nan is keletin árbir azamat tikeleı Pre­zıdent Ákimshiliginiń memlekettik qyzmet pen kadr saıasaty jónindegi bóli­miniń nazarynda bolýy tıis, olar deńgeı-deńgeıge bólingen kadrlyq re­zerv­ke alynyp, olardyń kásiptik deń­geıin kóterýge baılanysty ju­mys­tardyń barysy qadaǵalanyp, táji­rıbesi, bilimi men biliktiligine qaraı ósýine jaǵdaı jasalyp, olardy irik­teý men laýazymdarǵa taǵaıyndaý kezinde kadrlyq qaǵıdattar buzylmaı, sybaı­lastyq pen jemqorlyqqa jáne basqa da qatelikterge jol berilmeýi kerek. Mem­lekettiń qarjysyna shetelderde bilim alǵan jastar kem degende on jyl boıy memlekettik qyzmette bolýy tıis. Sonda ǵana jurt aıta-aıta mezi bolǵan, kadrlyq tapshylyq, kóp jyldar boıy belgili bir adamdardy ǵana bir orynnan bir orynǵa qaıta-qaıta jyljyta berý, bilimsiz adamdardy jaýapty qyzmetterge taǵaıyndaý, zań men quqyq buzýshylyqtar oryn almaıdy. Jalpy, bul sala memleket deńgeıinde óte qatań baqylaýǵa alynyp, biryńǵaı jáne jurtshylyqqa túsinikti ári júıeli kadrlyq saıasat júrgizilýi tıis.

Búlikten keıingi jaǵdaı qalpyna kelgenshe, qolynan is keletin basshylardy, olardyń jeke bastaryna tikeleı qatysty óreskel zań buzýshylyqtar bolmaǵan jaǵdaıda, jumystarynda oryn alǵan keıbir kemshilikterge qaramaı, meılinshe durys jáne tıimdi paıdalaný kerek. О́ıtkeni olardyń kóbisi ózi basqaryp otyrǵan jerdegi jaǵdaı men adamdardy jaqsy biledi, sondyqtan búlikshiliktiń saldarynan oryn alǵan máselelerdi, joǵary bılik tarapynan tıisti qadaǵalaý bolǵan jaǵdaıda, tez ári durys sheshe alady. Al jańa basshyǵa jergilikti jaǵdaımen tanysyp, kerekti máselerdi durys sheshý úshin biraz ýaqyt kerek bolady.

Bizdiń dana halqymyz san qıly zamandardan beri elge tóngen qaýipti, týyndaǵan qıynshylyqtardy tez arada birigip, der kezinde jeńe bilgen. Son­dyqtan sózimniń sońynda barsha otan­das­tardy Prezıdenttiń sheshimderin qol­daýǵa shaqyramyn.

Erjan ISAQULOV,

general-maıor, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ardageri, saıası ǵylymdar doktory