Qımyl poezııasy

Apta sońynda «Astana Ballet» eki kún qatarynan ońtústik astanada shabytpen  óner kórsetti. Ulttyq ónerdiń aıdynyna qosylǵanyna kóp bola qoımaǵan  qarlyǵash qanat ansambl bolashaqta álemge qazaqtyń atyn tanytyp, bolmysyn pash etedi, bı tilimen ásemdikke kózqarasymyzdy jarnamalaıdy degen ıgi tilekpen tusaýyn kesken. Mádenıettiń Mekkesindeı Almatyda jas ujymnyń arnaıy konsertin uıymdastyrýdyń da nyshandyq máni bar. О́ner­diń qaı janrynyń da qara­­shańyraqtary qonys tepken oń­tústik astana­­­­­nyń aq batasyn alyp, sahna maı­talmandarynyń usynys-tilekterine qulaq tú­rip, baıyrǵy mektepterden taǵ­lym alyp baryp álemdik aıdynǵa qulash urý – «Astana Ballet» bı to­bynyń basty maqsattary­nyń biri. Aıtpaqshy, aqpan aıynda ǵana Almatyda «Astana Opera» teat­rynyń alǵashqy gastroli ta­bys­­ty aıaqtalǵan bolatyn. Ar­aǵa aı salyp bul qalaǵa «Astana ­Val­let»­ kelip jatqanda, osy ujymdy ­aldynda atalǵan ujymmen shatas­tyryp júrgenderdi jıi kez­­des­­­­tirdik. Sondyqtan da, óner sa­paryna shyqqan «Astana Vallet» horeografııalyq ujymyn As­ta­nadaǵy Opera jáne balet teatrynyń balet trýppasymen shatas­tyrmaý qajet. Bul derbes ujym áý basta álemdik bı óneriniń aıdynyna qazaqtyń qımyl poemasyn kiriktirip jáne osy arqyly ulttyq ónerdiń kelbetin jasaý úshin qurylǵan kásipqoı bıshilerdiń toby. Ilegenderi bir ónerdiń pushpaǵy bolsa da, ımıdji bólek ansambl. Balapandaı bı tobynyń óz elimizden jyraqtaǵy tuńǵysh gastroli Beıjińde bas­talyp, Shanhaıda jalǵasyn tapqanyn kóziqaraqty oqyrman umyta qoımaǵan bolar. Mıllıardtaǵan halqy, damyǵan bı óneri bar el óner ujymyn yqylaspen qabyldap, qoshemetin aıamaǵan-dy. Sondyqtan da alǵashqy sheteldik gastrol sátti ótti dep baıan etkenbiz. Degenmen «Astana Vallet» tobynyń Almatyda ótken alǵashqy konsertiniń ózindik orny bar. Bı toby elordada qurylǵanyna qaramastan, ujymdaǵy bıshilerdiń basym bóligi Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııalyq ýchılıshesiniń úzdik túlekteri. О́zderi bir kezderi armandaǵan úlken sahnaǵa aqqýdaı sylanyp shyqqan sulýlar ári synshy, ári tilekshi ustazdar tobynyń, ıaǵnı, bı mektebiniń aıtýly ókilderiniń zalda otyrǵanyn biledi. Tipti, birqatar balet bıshileriniń ata-analary kásipqoı sahnada saltanat quryp jatqan balalarynyń ónerin  alǵash tamashalap, taqym qysyp otyrdy dese bolady. Ne desek te, bul konsert bıshilerdi de, zalda otyrǵan kórermenderdi de kóp tolqynysqa saldy. Almatydaǵy konsert shymyldyǵy  «Arýlar sherýimen» ashyldy. Osy arada birden aıta ketý kerek, balet trýppasy tek qana arýlardan quralǵan. Ár qımyly án salǵandaı bıshilerdiń kelesi bıi «Qus joly» nómirine ulasty. Kórermenniń kóz aldynda jalt etip óte shyǵatyn ǵajaıyp qımyldardy minsiz meń­gerý úshin ónerpazdar aptalap, aılap jattyǵyp, jyldar boıy tájirıbe jınaıdy. Bul týraly  «Astana Ballet» memlekettik teatrynyń kórkemdik jetekshisi Alıla Álisheva: – Qyzdar 3 sekýndtyq qımyl úshin aptalap daıyndalady. Sondyqtan olardyń ár qımylynda sezim shynaıylyǵy bar. Balet artısterin irikteýde 2 jyldaı kas­tıng júrgizildi. Solaı eń úzdik túlekter tańdalyp alyndy. Olar jas teatrymyzdyń ózindik bet-beınesin qalyptastyrý úshin esh jalyqpastan aıanbaı eńbek etýge bel baılaǵan. Biz usynyp otyrǵan ár bı shynaıylyq pen sezimge toly. Artıster ár yrǵaqty jan-júregi arqyly sezinedi. Osynyń arqasynda biz kórermen men sahnany tutastyratyn tylsym baılanys jasaýǵa umtylamyz, – deıdi. Bar bolǵany eki jyl buryn ǵana  dúnıege kelgen balet trýppasynyń qazir­­diń ózinde repertýary baı. 40 shaqty bıdi náshi­ne keltirip oryndaı alady, álemdik bı jaý­har­larynyń úzdik úlgilerin meńgerip úlger­gen. Olardyń ishinde álem halyqta­ry­­nyń bıleri, klassıkalyq balet, jańa zaman­nyń mýzykalyq kompozısııalary bar. Bul bılerdi daıyndaýda otandyq horeograftarmen qatar Amerıka men Eýropanyń balet­meısterleri de eńbek etken. Sonyń arqa­synda bı túsinetin qaýym «Qarlyǵash», «Jibek­tiń túsi», «Qus joly» syndy erekshe kór­setilimder arqyly erekshe kúıge bólenbek. Alaıda, joǵaryda atap ótkendeı, jas ujymnyń uly maqsaty álemge qazaq degen halyqtyń jáne onyń ózgeshe bı óneri bar ekenin tanytyp, tutas bir konserttik nómir­di ulttyq naqyshpen aıshyqtaý bolyp tabylady. «Astana Ballet» ujymynyń bas balet­meısteri Aıgúl Tatı: – Halyqtyq bet-beınemizdi saqtap, ony jańasha túrlendirip, jańa zaman bılerimen ushtastyryp, bizdiń ulttyq mádenıetimizdegi bı ónerin jańasha kózqaraspen halyqqa kórsetý – negizgi maqsat, – deıdi. Aıta ketýge tıisti bir jaıt bar, jańa bı tobynyń tujyrymynda álem-jálem álem, jalańash bıler, oǵash ta anaıy qımyldar joq. Kez kelgen ulttyń bıin bıigine jetkizip oryndaı alatyn qyzdarymyz ulttyq bııazylyqtan ajyramaǵan. Sahnalyq kelbet, boıanýlary men kıinýlerinde de ustamdylyq bar. Jáne árbir bıge arnalǵan kostıýmder tektilikpen tigilgen. Qyzdardyń ústindegi ulttyq kıimderdiń barlyǵy da qymbat ári kelisti. Ásirese, qazaq bılerine jasalǵan ulttyq kıimderdiń úlgileri kóz qýantady. Mysaly, «Qyz Jibektiń túsi», «Qus joly», «О́rnek», «Shattyq», «Qazaq valsi» bılerine tigilgen kostıýmder Astana Ballet-tiń ǵana emes, sheteldik sahnalarda  ulttyń da maqtanyshy bola alady. Muny jipke tizgendeı baıandap otyrǵanymyz, jas ujym Beıjiń men Shanhaı qalalarynda óner kórsetkende qytaı kórermenderi «Shashý», «Áshekeı» bılerindegi qazaqtyń ulttyq kıimderine kóp mán berip, bul órnekterdi qandaı mánerge jatqyzýǵa jáne oıýlardyń ásemdigin qalaı sýretteýge bolady dep ózimizge saýal tastaǵan bolatyn. Han szý halqynyń aldynda júziktiń kózinen ótkendeı balerınalar ulttyq oıý órnekterin sıpattap sylań qaqty. Oǵan qosa alyp ekrandaǵy bilezik-saqınalardyń san túri tarıh qaltarystarynan syǵalap, ýaqyt sýsylymen sylańdap «qazaq degen el biz bolamyz» degendeı, kóz qaryqtyrǵan-dy. Al Almatydaǵy kórermenderine «Astana Ballet» 17 bı usyndy. Joǵaryda atap ótkendeı, bul nómirler baı repertýardyń bir bóligi ǵana. Horeografııalyq ónerdiń úzdik úlgilerin beıneleýge bet alǵan «Astana Vallet» qoıylymdarynynyń artyqshylyǵy – eń kórnekti kompozıtorlardy talǵap qana qoımaı, qazaq motıvine bólek bolmys syılaǵan brıtandyq Karl Djenkınstiń qoltańbasyn, odan basqa Qýat Shildebaev, Serik Ábdinurov, Serik Erkinbekov, Edil Qusaıynov syndy otandyq talanttardy tanytyp otyr. Osy arada mýzykasyn Karl Djenkıns jazǵan «Qarlyǵash» bıine erekshe toqtala ketý kerek. Bir jaǵynan atalmysh nómir  Astana Ballet-tiń bet-beınesi deýge de bolady. Bul bıdi amerıkalyq Pol Gordon Emerson qoıǵan.  Ol qarlyǵashtaı erke qustyń ár qımylyn ymmen sybyrlap, árbir yrǵaqty baladaı mápelep, tolyqqandy taza da móldir bı týǵanda baladaı qýanyp, qýanyshtan jany sabat tabady. О́z eline qazaq baletine ǵashyq bolyp, shyǵarmashylyq lázzatpen  attanyp ketken amerıkalyq izdenimpaz, qaǵylez bı tobymen qazir de áriptes bolýǵa árqashan qaıyl. Aqıqatynda, biri kerilip, ekinshisi oıanýǵa erinip, úshinshisi tań shapaǵatyna shomylyp jatqan qarlyǵash qustyń beınesi endi boıjete bastaǵan qazaq qyzynyń bolmysymen sonshalyqty úndes.  Kórermendi erke qylyqtarmen baýraǵan bul bı shetelderde ulttyq brend bolýǵa talasa alady. Sonymen, biri kámeletke endi jetken, biri endi ǵana asqan balań bıshilerge álemniń áıgili prıma-balerınalary óner kórsetken úlken sahnaǵa shyǵatyn sát te kelip jetti. О́tken jyly Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda tusaýkeserin ótkizip, Qytaı Halyq Respýblıkasynda eki apta gastrolde bolyp, bıylǵy óner saparyn О́skemen qalasynda jalǵastyrǵan jas ujym Almaty kórermenderi aldyna úlken jaýapkershilikpen shyqty. Bul saltanatty sátke olar 2,5 jyl boıy úzdiksiz daıyndaldy emes pe?! Soǵan qaramastan, kóńil tolqýly, dálizde, aına aldynda, grımerlyq bólmelerde daıyndyqtar úzdiksiz jalǵasýda. Qalaı desek te, úlken ambısııalyq maqsatqa bel baılaǵan bı tobyna artylar mindet kóp. Álemniń ár túkpirinde óner kórsetedi, ulttyq bıimizdi bı aıdynyna shyǵarady dep otyrǵan ujym eshqandaı bı tobyn qaıtalamaıtyn kelbetin taba ala ma? Talant pen symbat bir bólek, «Astana Ballet» stıli qandaı bolady? Bul kókeıkesti saýaldyń jaýabyn ıdeıa avtorlary qazaq qyzynyń tárbıesinen, tylsym sulýlyǵynan, ótkenge qurmetinen, kishige izetinen izdeıdi.  Arýlarymyz  uıań, tań nuryndaı názik ári jumbaq ta bola alady. Alaıda, qazaq qyzynda kerek bolsa jaýǵa da shabar qaısarlyq bar. Osynyń bári bıdiń tilinde bar álemdi sharlamaq qoı. Kórermendi sulýlyqqa elittirip, birde oıǵa shomǵyzyp, birde delebe qozdyrǵan konsert ásirese, jastarǵa unady. Bıshilerden taraǵan talant qýaty eshkimdi beıjaı qaldyrmaǵany sózsiz. Keı bıge qıqýlaǵan qoshemetterde záredeı de jasandylyq baıqalmaıdy. Konsert bir demmen ádemi aıaqtaldy. Qushaq-qushaq jaýqazyn gúlderine kómilgen balǵyn bıshiler tereń tynystap, bir belesti eńserdi. Jas ujymǵa aqjoltaı tileýge qala ákimi Ahmetjan Esimov te kelgen bolatyn. Shahar basshysy kórermen yqylasynan keıin shymyldyq syrtyndaǵy bı ujymyna, ıdeıa avtorlary men baletmeısterlerge úlken alǵysyn bildirdi. – Álemdik týrne aldynda «Astana Ballet» Almatyǵa kelip, bekzat ónerdiń qarashańyraǵyna taǵzym etip, bı mektebiniń sańlaqtarynan aq bata alýy quptarlyq bastama. Qaı kezde de talǵampaz, talapshyl almatylyq kórermenderdiń shynaıy yqylasyna bólengenderińizge shyn júrekten qýanyshtymyn. Almaty elordada týǵan jańa bı tobyna qashanda tilekshi bolady, tabysyna birge qýanady. Qazaq degen halqymyzdyń mádenıetin barsha álemge tanytyp, tamsandyryp, bıik tabystarǵa jete bergeısizder, – dedi. Sahna syrtynda bı óneriniń baıyrǵy tarlandary – bı mektebiniń negizin qalaǵan jandar toǵysyp, rııasyz tilekterin bildirýmen boldy. Qýanysh JAQYPOVA, QR bilim berý isiniń úzdigi, Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııalyq ýchılıshesiniń negizin qalaýshylardyń biri, óner professory: – Alǵashqy konsertti óte joǵary dep baǵaladym. О́ıtkeni, buryn balet romantıkalyq, klassıkalyq jáne neoklassıkalyq bolyp bólinetin. Bul jerde mýzykany, horeografııa men skýlptýrany, teatraldyq qoıylymdardyń elementterin biriktirgen bútin sıntez bar. Zamanaýı horeografııa halyq bılerimen jarasymdy astastyrylǵan. Munyń bárin bir júıege keltirý bilimdi ustazdardyń ǵana qolynan keledi. О́ıtkeni, ujym óte jas, tipti, tym jas. Mýzykamen árleýde de talǵam men kásipqoılyq bar. Shetelge barǵanda da, shetelderden kelgender de bul ujymnyń kez kelgen álemdik bı jaýharlaryn  tamasha oryndaı alatynyn kóre alatyndaryna qýanamyn. Bıdi baletmeısterler qoıǵanymen, balet bıshilerin joǵary deńgeıge ustazdary kótere alady. Biz osyny kórdik. Svetlana NAÝRYZBAEVA, QR bilim berý isiniń úzdigi, T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń qurmetti professory: – Maǵan bıshiler túgel qatysqan kópshilik nómirler óte unady. Olar ár qımyldy ilip áketip, sát saıyn qubylyp, kórermendi esh beıjaı qaldyrǵan joq. Qoıylymdar sátti tańdalǵan. Balet bıshilerine arnalǵan qazaq bıleri bar ǵoı. Osymen túpkilikti túrde aınalysatyn balet trýppasynyń týylǵanyna qýanyp otyrdym. Lırıkalyq qoıylymdar óte ádemi shyqty. Jandy baýraǵan názik bıler. Biraq, óte yrǵaqty, zalda otyrǵandardyń delebesin qozdyratyn dınamıkasy óte joǵary bıler de kerek. Múmkin, mundaı bıler «Astana Ballet» repertýarynda bar shyǵar. Ony da tamashalaýdyń sáti túser. Alaıda, jas bı ujymynyń qysqa ǵana ýaqytta osynshama nómirdi jasap, jasanyp, mashyqtanyp alǵany meni tańdantty. Jas ansamblderge mundaı úlken konsertter be­rý, áıtpese, óte qıyn. Balerınalardyń ár qı­­myly aıshyqty, jan dúnıelerimen bı­ledi. Jastyqtyń lebin sezinbeý múmkin emes. Dúısenbek NAQYPOV, Qazaqstan Horeografııa odaǵynyń tóraǵasy, professor: – Konsertti tamashalap otyryp, meniń basyma kelgen bir oı – eldiń damýy boldy. Táýelsizdik alǵanymyzǵa kóp boldy ma, az boldy ma dep oıladym. Sahnada bizdi qýantqan bıshiler táýelsizdikten de keıin týǵan­dar. Olardyń orta jasy 18-de. Osy egemendik jyldarynda dúnıege kelgen daryndarymyz da úlken sahnaǵa shyǵatyndaı bolyp qalǵan eken-aý, endi bular álemge qazaq­ty tanytpaqshy dep qýanyp, tolqyp otyrdym. Jáne bul táýelsizdigimizdiń besigi bol­ǵan Almaty kórermenderinen bata alýǵa ke­lipti. Bı kórsetti, bımen birge eldiń ja­nyn kórsetýge talpyndy. Tájirıbe jınaq­­taı kele «Astana Ballet» álemdegi bı ujym­darymen ıyq tirestirgen maıtal­mandarǵa aınalady. Ámbebap ujym týyp kele jatyr. Zaldaǵy kórermenderdiń de basym bóligi jastar boldy. Keıingi urpaqtyń klas­sıkalyq ónerge, baletke kóptep jınal­ǵa­nyna janym jadyrady. Kórermeni bar óner ólmeıdi. Qazaqtyń janyna, erteńge qulash urýyna ekonomıka da, mádenıet te, ádebıet te, bı de – bári-bári kerek. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. Sýretterdi túsirgen: Iýrıı BEKKER jáne «Qazaqparat» halyqaralyq aqparat agenttigi.