Zamanaýı aýyldardyń sáni – jańa mektep, balabaqsha, ambýlatorııa, klýb, sporttyq nysandarmen birge sapaly aýyz sýmen qamtý, kógildir otyn júrgizý, joǵary jyldamdyqtaǵy ınternet baılanysy. Bir sózben aıtqanda, áleýmettik jáne ınjenerlik sapaly ınfraqurylymdar – aýylǵa adamdardy turaqtandyrýǵa negiz. Taǵy bir basty másele – eldi mekenderde mal sharýashylyǵy men kásipkerlikti jandandyrý, sonyń ishinde ónim óndirýshi, óńdeýshi irili-usaqty sharýashylyqtar sanyn arttyrý. Sonda ǵana turaqty jumys oryndary qurylyp, aýyl bıýdjeti tolyǵyp, eldiń eńsesi kóterileri anyq.
Birneshe jyl buryn elimizde qolǵa alynǵan «Aýyl – el besigi» jobasy, «Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan «Eńbek» baǵdarlamasy, kásipkerlikti damytý maqsatyndaǵy «Bıznestiń jol kartasy», «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalarynyń túpki maqsaty da jumyssyzdyqty joıý men tabysty aýyldardyń qataryn kóbeıtý bolatyn. Alaıda osy baǵdarlamalardyń ıesi ár mınıstrlik bolǵandyqtan da, memleketten bólingen birneshe júzdegen mlrd qarjynyń ıgerilýin qorytyndylaıtyn ortaq úılestirýshisi bolǵan joq. Búginde osy jobalardyń jetistigi men kemshilikterin saralap, aradaǵy qajetsiz qurylymdardy qysqartý, memleket qarjysynyń maqsatty jumsalǵanyn anyqtaý kún tártibinde tur.
Osy baǵdarlamalardyń nátıjesinde, elimizde shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyn azamattardyń sany 4 mln-ǵa jetti. Osy kórsetkishter úlken jetistik sanalsa da, kedeıshiliktiń batpaǵynan shyǵa almaı otyrǵan aýyldarymyzdyń jaǵdaıy máselege basqasha kózben qaraýdy qajet etedi.
Jeke kásip ashqysy kelgen adamnyń aınalymǵa jiberetin belgili bir somada qarjysy bolýy kerek. Kóp jaǵdaıda bankter kómekke keledi. Al turaqty jumysy, eski úıinen ózge eshteńesi joq aýyl adamynyń bankten nesıe alýyna kepildik múlki jaramaıdy, ne qarjysy jetpeıdi. Kásipkerlikpen aınalysqysy kelgen aýyl turǵyndarynyń basyndaǵy jaǵdaıdy Temir aýdany Tasqopa eldi mekenindegi mysaldan-aq kórýge bolady.
700 turǵyny bar Tasqopa – aýdan ortalyǵy Shubarqudyqtan 110 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan shalǵaı aýyl. Tórt túlik ósiredi, irgesinde Ashy Oıyl ózeni aǵyp jatyr. Tórt jyldan beri ózen sýy tartylyp sharýaǵa jaısyz bolyp tur. Aýylda mal baǵyp, shóp shaýyp satatyn 12 sharýa qojalyǵy tirkelgen. Aýyl ákimi Márzııa Qojaqovanyń aıtýynsha, óz kásibin ashqysy kelgen turǵyndar nesıe alý úshin turǵyn úıin bankke kepildikke qoıa almaıdy. Sebebi qabyrǵalary qamystan, ne laıdan quıylǵan eski úıler kepildikke jaramaıdy. Retin taýyp, nesıe almaq bolǵanda da, osy baspanalardy bankter óte arzanǵa baǵalaıdy, sáıkesinshe nesıe somasy da aıtarlyqtaı az bolady. Mundaı somadaǵy qarjy ádette qural-jabdyq, ne shıkizat satyp alýǵa jetpeıdi. Soǵan qaramastan, tynymsyz eńbektenip, istiń kózin tapqan aýyl adamdary belgili bir nátıjege qol jetkizip te júr. Bul jerde jumyssyz tasqopalyqtar «Bastaý Bıznes» jobasynyń paıdasyn kóp kórdi. Kásipkerlik kýrstarynda oqyp, jobasyn sátti qorǵasa, memleketten 690 myń teńge qaıtarymsyz grant beriledi. Osy aýyldyń úsh turǵyny ótken jyly grant alyp, oǵan sútti eshki, saýyn sıyr satyp alsa, úshinshi kásipker kıiz úı qurastyryp, qazir ony jalǵa berip tabys taýyp otyr.
«О́tken jyldyń sońynda aýylǵa gaz tartyldy, qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn «Atyraý – Aqtóbe» tasjoly Tasqopanyń irgesinen ótedi. Aýylǵa gaz kelgen soń bir aýyldasymyz monsha, naýbaıhana ashýdy josparlasa, taǵy biri Atyraýǵa baratyn jol boıynda kólik jóndeıtin ortalyq ashqysy keledi», deıdi aýyldyq okrýg ákimi.
Osydan kórinip turǵandaı, jumyssyz, basy artyq qarjysy joq aýyl adamyna eń tıimdisi – «Bastaý Bıznes» jobasy. Osy baǵdarlama operatory – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, al «Atameken» kásipkerler palatasy qarjylaı emes qoldaý kórsetedi. 2019 jyldan bastap el aýmaǵynda iske asyrylyp jatqan osy jobanyń maqsaty – tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen az jumyssyzdardy, ózin ózi jumyspen qamtyǵandardy, tehnıkalyq jáne kásiptik bilimi joq nemese biliktilikteri tómen jumys oryndarynda isteıtin azamattardy oqytyp, óz kásipterin ashýǵa kómektesý. Úsh jyldan beri kedeıliktiń eń sheginde kúnkóristeri óte tómen muqtaj jandarǵa, sonyń ishinde jumyssyz qyz-kelinshekterge jaqsy qoldaý boldy. Biraq osy jyldar ishinde baǵdarlamanyń kemshilikteri de baıqaldy. Eń negizgi kemshilik – grant qarjysyna qadaǵalaýshy mekemeler tarapynan durys baqylaý bolmady. Baǵdarlamada grant qarjysy tek qural-jabdyq satyp alýǵa jumsalsyn degen qatań shekteý bolmaǵandyqtan, keıbir jandar esepshotyna túsken somany birden qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp, basqa maqsattarǵa jumsaǵan. Máselen, grant qarjysy burynǵy qaryzdaryn jabýǵa ketti, toı ótkizip, smartfon satyp alǵandar da bar. Bul bir jaǵynan kóp adamda qarjylaı saýatsyzdyqtyń joqtyǵyn bildirse, ekinshi jaǵynan memlekettiń qarjysyn tegin úlestirip jatqandaı kórgen masyldyq psıhologııanyń kórinisi. Onyń ústine «Bastaý Bıznes» boıynsha eki jyldan soń qaıtadan grant alýǵa ótinish bildirýge bolatyndyqtan, kóp adamdar memlekettiń osy qoldaýyn eki jyl saıyn tegin aqsha úlestiretindeı kóretini ras.
«Bastaý Bıznes» jobasymen qoıdyń júnin jýyp-tazalap, jún tútetin jabdyq satyp alýǵa grant alǵan bir turǵyndy aýylyna izdep bardyq. Sol joly osy azamatty aýylynan taba almaı, kútip-kútip qaıtyp kettik. Bir aýyldy qyryq aınalsaq ta bizden qashyp júrgen kisimen jolyqtyrýdy aýyl ákiminen surasaq ta, nátıje shyǵara almadyq. Qaıtar jolda qaıtarymsyz grant alǵandardyń qarjysyna qoǵamdyq baqylaý kerek degen oı túıdik. Týrasyn aıtqanda, grant alǵan boıy bıznes jobasynda kórsetilgen qajetti qural-jabdyqty satyp alǵanyn dáleldeýi tıis. Olaı etpese qarjyny keri qaıtarýy kerek. О́kinishke qaraı, osy salada talap kúsheımese, beıbereket qarjy jumsap, qaǵaz júzinde ǵana kásip ashýshylar qatary azaımaıtyn tárizdi. Kez kelgen iste jaýapkershilik bolmasa, túpki nátıje kórinbeıtini anyq. Osy jaǵynan qaraǵanda búginde 600 myń teńgege jaraqty jabdyq kelmeıtini belgili. Inflıasııa, baǵanyń kóterilýin eskere otyryp, jumyssyz jandardyń kásip ashýy úshin beriletin qaıtarymsyz grant baǵasyn 1 mln teńgege deıin ulǵaıtý qajet bolar.
«Bıznestiń jol kartasy-2025» memlekettik baǵdarlamasynyń kásipkerliktiń damýyna yqpaly zor bolǵanyn aıta ketý kerek. Baǵdarlamanyń ulttyq operatory – Ulttyq ekonomıka mınıstrligi. О́ńirlerde kásipkerlik basqarmalary men bólimderi, «Atameken» UKP, «Damý» qory ózara baılanysta jumys isteıdi. «BJK-2025» baǵdarlamasynyń negizgi maqsaty – qala jáne aýyl kásipkerlerine qarjylaı kómek berip, jańa jumys oryndaryn ashýǵa kómektesý, óńdeý óndirisin qoldaý arqyly kásiporyndardyń eksporttyq áleýetin qalyptastyrý. Osy kópsalaly baǵdarlamanyń túpki nátıjesi – 2025 jylǵa deıin eldiń ishki jalpy ónimindegi shaǵyn jáne orta kásipkerlik úlesin 33,8%-ǵa jetkizý.
Aqtóbe oblystyq kásipkerlik basqarmasynyń basshysy Nurhan Tileýmuratovtyń aıtýynsha, sońǵy jyldary «BJK-2025» memlekettik baǵdarlamasyna engizilgen tórt ózgeris óńirdegi kásipkerliktiń jandanýyna yqpal etken.
«Bul ózgeristerdiń qataryna sýbsıdııalaý, kepildik berý, jetispeıtin ınfraqurylymdar júrgizý jáne qaıtarymsyz grant taǵaıyndaýdy jatqyzamyz. Nátıjesinde, óńirde ShOB-pen aınalysýshylar sany artty. Kásipker úshin eń mańyzdysy – qarjylaı qoldaýǵa qol jetkizý. «Damý» qory kásipkerdiń ekinshi deńgeıli bankterden alǵan nesıesin sýbsıdııalaıdy jáne kepildik beredi. Bul qalaısha júzege asyrylady? Máselen, kásipker ekinshi deńgeıli bankten 20 mln teńge nesıe alǵysy keldi. Qazirgi ýaqytta bankter nesıeni 14,85% jyldyq mólsherlememen beredi. Endi kásipker bankten alǵan nesıesiniń 6%-yn ózi, al «Damý» qory 8%-yn tóleıdi. Árıne, 6%-dyq nesıe mólsherleme kez kelgen kásipkerge qolaıly. О́ıtkeni búginde naryqta 6 paıyzdan arzan nesıe joq. Bul – bir. Al kepildendirý boıynsha memlekettik qoldaý bylaısha júzege asyrylady. Kásipker bankten 20 mln teńge somasynda nesıe alýdy josparlasa da, kepildikke qoıatyn jyljymaıtyn múlki nesıe somasyna jetpeı qalýy múmkin. Sebebi kóp jaǵdaıda bankter jyljymaıtyn múlikti naryqtaǵy baǵasynan arzanǵa baǵalaıdy. Bul jerde de «Damý» qory kásipkerge kómekke kelip, jetpeı turǵan 10 mln teńge úshin bank aldynda kepildik beredi. Birneshe óńirlik qarjy ınstıtýttarynyń jan-jaqty júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde Aqtóbe oblysy 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha ShOB kepildendirý men sýbsıdııalaýdan elimizde birinshi orynǵa shyqty. Bul «Damý» qorynyń resmı málimeti», deıdi N.Tileýmuratov.
Aıta ketý kerek, 2021 jyly Aqtóbe oblysynda «BJK-2025» baǵdarlamasy boıynsha 2 096 kásipkerdiń jobasy sýbsıdııalanyp, 1 931 jobaǵa kepildik berildi. 2019 jyly nesıeni sýbsıdııalaý men kepildik berýde óńirde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń 430 jobasy, 2020 jyly 2 108 jobasy, 2021 jyly 4 myńnan astam jobasy qoldaýǵa ıe boldy.
Kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan baǵdarlamalardyń sany jaǵynan kórshilerimizden alǵa kettik desek te, joǵaryda atap ótkenimizdeı, sapasy jaǵynan jáne baqylaýdyń jetkiliksizdiginen aqsap jatyrmyz. Sol úshin de ár mınıstrliktiń bosaǵasynda júrgen memlekettik baǵdarlamalardyń ortaq úılestirýshisi jáne ortaq platformasy qurylýy kerek degen oıdamyz. Sebebi bıýrokratııalyq kedergilerdiń kesirinen kóptegen tamasha joba qoldaý tappaı keledi. Memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan kásipkerlerdiń ortaq málimetter bazasy ashyq jáne qoljetimdi bolýy tıis. Biz qalaı bolǵanda da, kásipkerlik damymaıynsha eldiń damýy bolmaıtynyn jaqsy túsinýimiz kerek. Bul sala eldiń qazynasyn ulǵaıtyp, jumyssyzdyqty azaıtatyn, ekonomıkanyń barlyq sektoryn qozǵaltatyn kúsh ekenin baǵalaı almaı júrmiz. Anyǵy sol, elimizde kásipkerlikti damytýǵa jańa saıasatty qolǵa alyp, qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalardy saralap, ozyǵyn alyp, tozyǵyn tastaýymyz kerek. Qazir osy baǵytta jumyla jumystanǵanymyz jón.
Aqtóbe oblysy