Elimniń qaıratker bir qyzy

El-jurtymyz Qazaqstan Res­­pýblıkasy­nyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly To­qaev­tyń, Elbasy – Tuńǵysh Pre­zı­dent Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń halyqqa arnaý sóz­derin jyly qabyldady.

Osyndaı jaqsy sezimmen 2022 jyl­dyń da tabaldyry­ǵyn attap edik...

...О́kinishke qaraı, qańtardyń birinshi aptasy qandy oqıǵalarǵa ulasyp, beıbit halyqtyń úreıin týǵyzdy...

Azamattardyń beıbit sherý, mı­tıngiler ótkizý quqyqtary biz­­de zańmen rettelgen. Jáne ár­túrli talap, tilektermen mı­tın­giler ótkizý jańalyq emes. Má­sele, sol beıbit sherýdi paı­da­lan­ǵan sodyrlyq kúshter­diń ǵı­ma­rattardy, materıaldyq ıgi­lik­terdi talqandap, jappaı órt­ke shal­dyryp, adamdarǵa oq atyp, qy­ryp-joıýdy uıymdasty­rýyn­da.

Árıne, qazir ótken alapat oqı­ǵalar­ǵa júrgizilip jatqan ter­­geý, tekserý jumys­tary aıaq­­talmaı, eshkim de eshnárse aıta almaıdy. Biraq bul oqıǵa bári­mizge, búkil qoǵamǵa, ásirese «men qazaqpyn» degen ár adamǵa ári synaq, ári sabaq bolsa kerek.

Bárine de ýaqyt tóreshi.

30 jyl tarıh úshin qysqa ǵana ýaqyt bolsa da memlekettigimiz úshin, onyń dúnıe­júzilik qoǵam­dastyqtaǵy orny úshin, bolashaq úshin mańyzy óte zor ekenin de ár azamat biletini belgili.

30 jylda ulttyq tarıhymyzdy, ulttyq qundylyqtarymyzdy, ulttyq tilimizdi jańǵyrtý jolynda az dúnıe jasalǵan joq. Osy kezeńde ómirge jańa býyn, jas urpaq keldi. Olardyń aldy dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynan bilim alyp, jas mem­leketimizdiń ár salasynda eń­bek etý múmkindigine ıe bolyp júr.

30 jyl buryn táýelsizdigimizdi baıandy etemiz dep memleket isine belsene aralasqan qyryq jastaǵylar búgin el aǵasy jasyna keldi. Olardyń negizgi deni ultjandy otan­shyldar. Biz, búgingi aǵa urpaq elimizdiń eko­nomıkalyq daǵdarysyn, kúı­zelisin, burynǵy saıası-eko­nomıkalyq júıeniń qulaýyn, Odaqtyń taralýyn kózimizben kórip, basymyzdan ótkizdik.

Ata-babalarymyzdyń talaı urpaǵy armandaǵan táýelsiz mem­leket bolý baqyty bizdiń ýaqy­tymyzǵa buıyrdy.

Biz úshin ult bolyp birigip, táýelsiz el bolyp, óz tilimizde sóıleý barlyq turmys qıyn­dy­ǵynan joǵary turdy.

Respýblıkada, óńirlerde, oblystarda, qalalarda, aýdandarda, aýyldarda «Qazaq tili» qoǵamdary qurylyp, bedeldi halyqtyq qozǵalysqa aınaldy.

Ábdýálı Qaıdarov, Rabıǵa Syzdyqova, Shora Sarybaı, Sa­lyq Zımanov, Manash Qozybaev, Jabaıhan Ábdildın, О́zbekáli Jánibekov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekil­baev, Myrzataı Joldasbekov, О́mirzaq Aıtbaev, Qadyr Myrzalıev, Farıza Ońǵar­synova, Nurlan Orazalın, Muhtar Shahanov sııaqty tanymal qazaq zııalylary bastaǵan qozǵalysqa óńirlerde myńda­ǵan, mıllıondaǵan azamat qoldaý kórsetip, ana tilimizdiń rýhy da, mártebesi de kóterilip, qoǵamda jetekshi orynǵa shyqty,

Qoldanystaǵy Ata Zańymyz – Kons­tıtýsııada qazaq tili mem­lekettik til bolyp qabyldandy.

Endigi jerde osy, taǵy basqa resmı quzyrly oryndardyń she­­shimderi, qaýly-qararlary jú­zege qalaı asyrylady, zań qa­laı oryndalady?

Osyndaı búkilhalyqtyq qoz­­ǵalysqa, árıne, el bolyp ju­myldyq. Kóptegen til qaırat­ker­iniń eńbegi kórindi. So­lar­dyń eń aldyńǵy óne­ge­li qa­tarynda Orazkúl Asan­ǵa­zy­qy­zynyń aıqyn sózi men batyl isteri kóp­shilik qoldaýyna ıe boldy.

Onyń depýtattyq qyzmeti de tilmen tikeleı baılanysty boldy. 2012 jyldyń qańtar aıynda saılanyp, jumysqa kirisken Parlament Májilisiniń V sha­qyrylymynyń Máýlen Saǵat­hanuly Áshimbaev bastaǵan bir top depýtat halyqaralyq qaty­­nastar, qaýipsizdik jáne qor­ǵanys komıtetine biriktik. Oraz­kúl de bizdiń komıtettiń mú­shesi bolyp bekitildi. Kelgen bette bir-eki aı saılaý kezinde jınalyp qalǵan zań jobalaryn komıtet tóraǵasy jańa saılanǵan depýtattarǵa bólip, tapsyryp, ju­mys toptary qurylyp, ju­mys­qa kirisip kettik.

Alǵashqy komıtet otyrys­tary­nyń birinde áriptesterimiz ózine tapsyrylǵan zań jobalary týraly baıandamalaryn jasap, talqylaýlar júrip jatty.

Kezek Orazkúl Asanǵazyqyzy­na keldi. Zań jobasy Qazaqstan men Armenııa memleketteri ara­syndaǵy dostyq, áriptestik qa­rym-qatynas týraly kelisimdi ratı­fıkasııalaýǵa baılanysty eken. Orazkúl Asanǵazyqyzy áýel basta zań jobasyn baıandaýǵa kelgen Syrtqy ister mınıstri orynbasarynyń baıandamany memlekettik tilde jasamaǵanyna mán berip, Kelisim mátininiń kóp jerde saýatsyz jazylǵanyna jan-jaqty toqtaldy:

– Men óz kózime ózim senbedim. Memle­ket basshylary qol qoıǵan óte joǵary dárejedegi qujattyń qazaq tilindegi mátinin­de 56 qate júr, – dedi áriptesimiz bárimizdi de osharyldyryp...

Sol joly uzaq talqylaý, pikir­­talastan keıin Máýlen Áshim­baevtyń usynysymen al­daǵy ýaqytta osyndaı ke­leń­siz­dikterge jol bermes úshin Parlamenttiń qos palatasynyń ortaq kelisimimen komıtetter ara­synda aýdarma bólimderimen bir­lesip, Parlamentke kelgen zań jobalarynyń eki tildegi má­tinderin salystyra otyryp, bir júıege keltirý úshin arnaıy ju­mys toby qurylyp, naqty shara belgilendi. Bul jumys bolashaq zań jobalarynyń sapasyna oń áser etti.

Orazkúl osydan keıin de Par­lamentte qazaq tili márte­besiniń qýattanyp, órisiniń ke­ńeıýi­ne, kúndelikti turmysta tu­raq­tanýyna kóp eńbek sińirdi.

Ultymyzdyń baı tarıhynda «elim», «jerim, «tilim» dep ósken, ótken arda uldarymyz ben qyzdarymyz da, sóz bastaǵan dúldúl sheshen kósemderimiz de, qol bastaǵan batyrlarymyz da barshylyq.

Memlekettik táýelsizdigimiz­diń jańa dáýirinde onyń al­dyn­daǵy uzaqqa sozylǵan otar­shyl­dyq, odan Odaq quramynda Máskeý bıligine baǵynyshtylyq, óktemdigine táýeldi bolǵan jaǵdaıymyzdan bostandyq alyp, eńsemiz kóterilgen tusta ulttyq rýhymyz qaıta jańǵyryp, óz tegimizdi, tárkilengen tarıhymyzdy, ulttyq qundylyqtary­myz­dy, jazyqsyz qýdalanǵan ult tulǵalaryn qaıta tanı bastadyq.

Árıne, munyń bári de resmı memlekettik táýelsizdigimiz ja­rııalanyp, dúnıejúzilik qo­ǵam­dastyq tarapynan tanylyp, moıyn­dalǵan tustan, ıaǵnı «Qa­zaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyl­da­nyp, memlekettik ınstıtýttar qurylyp, óz dárejesinde ju­mys istele bastaǵannan keıin múmkin bolǵan orasan jetis­tik­ter ekenin de árbir qazaq esten shyǵarmaǵanymyz abzal.

Endigi jerde sol taǵdyr men tarıh týǵyzǵan múmkindiktiń ózin ult múddesine jumyldyra alatyn adamdar qajet boldy. Syn, usynys, pikir aıtýshylar jetkilikti. Máselen, ana tili­miz­­diń taǵdyry, onyń tynysy, qoǵamdaǵy orny, qoldanylý aıasy, oqytylýy týraly sóz aıtpa­ǵan qazaq kemde-kem. Al «Ár qazaq ne istedi? Ne istep júrmiz?» de­gende ár azamat qarapaıym ǵana óziniń tabıǵatynan, jaraty­ly­synan, otbasynan bastasa, qa­zaq­qa «qazaqsha sóıle» dep taýsylmas edik.

Qazaqqa «qazaqsha sóıle!» dep jany aýy­ryp, daýysy jetkenshe qajymaı aıtyp júrgen qoǵam qaıratkeriniń biri de biregeıi – bizdiń áriptesimiz, zamandasymyz, baýyrymyz Orazkúl Asan­ǵazyqyzy Asanǵazy.

Orazkúldiń bilimi fızıka, ma­tematıka bolsa da, eńbek joly, memlekettik qyz­meti áýel bas­tan tilmen, tildik qor, til má­­­de­nıetimen baılanysty bol­ǵa­ny da kez­deısoqtyq emes. Orta mektepti bitir­gennen keıin qyzdar pedagogıka ınstı­tý­tyn támamdap, mektepte mu­ǵalim, mektep dırektory qyz­met­­terin atqarýynyń ózi jas mu­­ǵalimdi adamdarmen jumys is­teýge úıretti. Aýdan, oblys kó­le­mindegi partııalyq bas­shy­lyq qyzmetteri tikeleı rýhanııatpen baılanysty boldy.

Orazkúl Asanǵazyqyzynyń naǵyz qaıratkerlik kelbeti mem­lekettik táýelsizdik jyldary ashyldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń táýelsiz elimizdiń jańa astanasyn Arqa­ǵa kóshirgende, ońtústik óńirden kelgen alǵashqy isker toptyń bel ortasynda osy bizdiń Orazkúl qa­ryndasymyz keldi. Jaı kel­gen joq, ejelden ásirese elimiz­diń soltústik óńirlerinde ana ti­limizdiń jaǵdaıynan habardar maman uıymdastyrýshy re­tin­de ultymyzdyń tarıhynda qaıta jańǵyrý úrdisine «bir kir­pish bolyp qalanýǵa jararmyn» dep bilek sybanyp, bel býyp, óz qulshynysymen keldi. Shyn mánisinde, sol jyldarda, tipti keı quzyrly resmı mem­lekettik oryndarda, ákimdik apparattarynda qazaq, orys tilderinde teń sóılep, saýatty jaza alatyn mamandardyń jet­kiliksiz bolǵany da jasyryn emes. «Biter istiń basyna, jaq­sy keler qasyna» demekshi, Oraz­kúldeı isker, bilimdi, elge jan­ashyr ári batyl adamdar, mem­lekettik qyzmetkerler jańa as­tana shańyraq kóterip, jańa dástúr qalyptasyp jatqan tus­ta kerek-aq boldy. Ol kezdegi Aqmola (Selınograd) qalasynda 260 myń halyq turatyn, onyń nebári jeti-aq paıy­zy qazaqtar. Jańadan uıymdastyrylyp, ornalasyp jatqan memleketimizdiń eń bas­ty qalasy talap dárejesine jetýi úshin qanshama irili-ýaq­ty jumys atqarylýy qajet bolǵanyn Nursultan Nazar­baevtyń esteliginen bas­tap kóp­tegen kitap, maqala, sheji­re­de jetkilikti jazyldy, áli de jazylary anyq. Qysqa qaıy­ryp, bir ǵana salys­tyrmaly sıfr­larǵa nazar aýdarsaq, búgingi Nur-Sultan qalasynda elimizdiń barlyq óńirinen kelgen azamattar bir mıllıon eki júz myń bolsa, onyń seksen paıyzǵa jýyǵy qazaqtar. Olardyń deni jas­tar. Bile bilgenge bul – táýel­siz memlekettigimizdiń eń úlken kórsetkishi ári sońǵy júz jylda arman bolǵan jete almaǵan jetistigi.

Bizdiń Orazkúl Astana qa­lasynyń Saryarqa aýdany áki­mi­niń orynbasary, qalalyq til bas­qarmasynyń tóraǵasy, Máji­lis depýtaty qyzmetterinde qoǵa­mymyzda qazaq tiliniń óz qu­qynda ornyǵyp, turmys-tir­shili­gimizdiń salty men saltanaty­na aınalýyna barynsha eńbek sińir­genin biz – osy jańa qala turǵyndary kózimizben kórip, qulaǵymyzben estip, kýá boldyq.

Jańa Nur-Sultan qalasynyń kóshele­rine, kórnekti qoǵamdyq oryndarǵa qazaq tilindegi ataýlar, ultymyzdyń kórnekti tarıhı tulǵalarynyń esimderi berilýi, sondaı-aq Keńes dáýirin­de qazaqqa esh qatysy joq beıtanys adamdar men jer, sý attaryn, onomastıkalyq komıssııa oty­rystarynda jan-jaqty zertte­lip, táýelsiz elimizdiń ta­rı­­hy­men ­baılanystyryla qaı­­ta qa­ralýynda Orazkúl Asan­ǵa­zy­qyzynyń bastamashyl eńbegi ­zor ekenin osy qala jurtshyly­ǵy biledi ári súıispenshilik­pen ­aıtady.

Májilis depýtaty bolyp júr­­­gende de, memleketimizdiń zań shy­ǵarýshy quzyrly ornynda – Parlament májilisterinde, komıtet otyrystarynda, jumysshy toptarynda qazaq tiliniń quqyq­tyq aıasyn keńeıtýge bar kúshin salyp, aıanbaı, tartynbaı, aıtaryn aıtyp eńbek etti. Keıbir óz ana tilin bilmeıtin nemese bilse de sóıleı almaıtyn laýazymdy qazaq qyzmetkerler Orazkúldiń talap, «shabýyldaryn» ishteı jaqtyrmasa da amal joq moıyn­dap, keler joly daıyn­dalyp, «baıandamamdy, sózimdi qazaqsha jasaımyn», dep ýádelerin de beretin, sóıte-sóıte úırenetin.

Orazkúl resmı memlekettik qyzmetten qurmetti demalysqa shyqqannan keıin de damyl tap­qa­nyn kórgenimiz joq. Ol ózine jaqyn bilim salasynyń sharýalaryna belsene qatysady. Únemi stýdent, oqýshy jastarmen kezdesýlerde nemese ult sózi aıtylatyn telebaǵdarlamalarda ult qundylyqtaryn, ulttyq sana, dástúr jetistikteriniń, otbasy birliginiń qajymas qaıratkeri, nasıhatshysy ári ónegesi bolyp, oıyn ortaǵa salyp júredi.

Onyń búkil qoǵamdyq qaırat­ker­lik eńbeginiń bas tiregi de, demeýshisi de – asyl tuqymdy mal ósirýshi kásipker jary, ota­ǵasy Jora Toılybaıuly Al­man­taı, azamat bolǵan uldary men qyzdary, ósip kele jatqan nemere, shóbereleri bas qosqan berekeli qazaq otbasynyń úlgisi dep aıtarlyq negizimiz jetkilikti.

Orazkúl – baqytty ana, úl­gisi, ónegesi óristi azamat, tek qana Nur-Sultan qalasy emes, jańa zamandaǵy Qazaqstannyń keńis­ti­gine tanymal qoǵam qaıratkeri.

Qýanysh SULTANOV,

Qazaqstannyń eńbek

sińirgen qaıratkeri