Jahandyq qaýipsizdik jolynda kúsh biriktireıik

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev álem memleketteri basshylaryn ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa shaqyrady

Oqyrmandar nazaryna Qazaqstan Prezıdentiniń Gaagada ótken III Jahandyq qaýipsizdik sammıti qarsańynda jarııalanyp, álemniń jetekshi ınteraktıvti saıası alańdarynda – «Euractiv» jáne «Washington Times»-te ornalastyrylǵan maqalasyn usynamyz. Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti. 1991 jyly Qazaqstan táýelsiz­digine qol jetkizgen kezde, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadro­lyq arsenaldy ıelenip qaldy. Biz bul qarýdan óz erkimizben bas tartý týraly sheshim qabyldap, ony qatań qaýipsizdik jaǵdaıynda Reseıge ótkizdik. Osyndaı is-qımyl Qazaq­stan­nyń atalǵan saladaǵy kóshbas­shylyǵyna negiz qalady. Men beıbit kezeńde ıadrolyq qarýdyń saldarynan bizdiń elimizden kóp qasiret shekken birde-bir memleket bolǵan joq dep esepteımin. Semeı polıgonynda aýada jáne jer astynda 500-ge jýyq ıadrolyq jarylystar jasaldy. Qyryq jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan synaqtardan taralǵan radıoaktıvti shógindilerdiń áserinen bir jarym mıllıon adam zardap shekti. Sondaı-aq, orasan zor aýmaq zaqymdandy. Biz, ıadrolyq synaqtardan kóp zardap shekken el retinde, dúnıejúzi ıadrolyq apat qaterinen barynsha qorǵalýy úshin ózimizdiń aıtarlyqtaı úlesimizdi qostyq. «Qyrǵı-qabaq soǵys» teketires kezeńi kelmeske ketkenimen, búginde alańdaýshylyqtyń ózge de sebepteri paıda bolyp otyr. Iаdrolyq qarýdyń ekstre­mıs­terdiń qolyna túsý yqtımaldyǵy da joq emes. Búkil álem úshin ter­rorlyq toptardan shyǵatyn qater arta tústi. Olardyń sany ǵana emes, qatygezdikteri men adam ómirine júrdim-bardym qaraý deńgeıi de ósip otyr. Mine, naq sondyqtan AQSh pre­zıdenti Barak Obama ıadrolyq lań­kestik halyqaralyq qaýipsizdik úshin asa úlken qaterlerdiń biri bolyp tabylatyny týraly alań­daýshylyq bildirdi. Buǵan qosa, bizdiń zamany­myzdyń syn-qaterlerine «ıadrolyq klýb» elderiniń keńeıýin tejeýdi de jatqyzýǵa bolady. Másele mynada: ıadrolyq tehnologııalardyń damýyna kedergi jasamaı, qarýdyń taralýyn qalaı tejeýge bolady? Bul suraqtyń jaýabyn adamzat atom dáýiri bastalǵan kezden beri izdestirip keledi. Osy aptada Gaagada búkil dú­nıejúzinen alpys shaqty memleket basshylary jınalatyn III Jahandyq qaýipsizdik sammıti ótip, onda atalǵan qaterlerge qarsy jaýap tabýdyń tetikteri qarastyrylady. Biz nazarymyzdy aınalymda júrgen ıadrolyq materıaldardyń sanyn odan ári qysqartýǵa jáne olardyń shashaý shyqpaý sharalaryn kúsheıtýge aýdaratyn bolamyz. Qazaqstan atalǵan salada tamasha tájirıbege ıe. Semeı polıgonynan «muraǵa qalǵan» elementterdiń biri plýtonıı men joǵary baıytylǵan ýran bolsa, olardy atom bombasyn jasaý úshin paıdalaný qateri de joq emes edi. Qazaqstannyń, Reseı men AQSh-tyń sarapshylary atalǵan materıaldardy taýyp, zalalsyzdandyrý boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan baǵdarlamany júzege asyrdy. Ol on jylǵa sozyldy. Biz osyndaı sezimtal salada jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdik sekildi joǵary maqsattarǵa qol jetkizý úshin, tipti, ulttyq múddemizdi de qurbandyqqa shaldyq. Gaagadaǵy sammıtte biz ıadro­lyq qaýipsizdikti kúsheıtý úshin birqatar praktıkalyq sharalar qabyldaımyz, jáne eń bastysy, osy sheshimderdi is júzine asyrý úshin saıası erik-jiger tanytamyz ǵoı dep úmittenemin. Munda myna máseleler she­shý­shi bolyp tabylady: bombalar men oqtumsyqtar jasaý maq­­satynda paı­­dalanylýy múmkin joǵary baıy­tylǵan ýran óndirisin qalaı toq­tatýǵa bolady? Bul halyqaralyq qoǵam­dastyqtan atalǵan baǵytta absolıýtti zańdy tilegi bar elderdiń azamattyq sek­torynda ıadrolyq tehnologııalar­dy damytýǵa quqyq berýdi talap etedi. Sonymen bir mezgilde, olar bul tehnologııalardy yqtımal qarý jasaý úshin paıdalanbaýlary tıis. Qazaqstan MAGATE-niń atal­ǵan máseleni sheshý atom elektr stansasy úshin joǵary baıytylǵan ýrannyń kepildendirilgen kólemi usynylatyn elderge tikeleı qatysy bar degen pi­­kirimen tolyqtaı kelisedi. Mine, osy oraıda MAGATE halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin qurý maqsatyn kóz­dese, biz óz aýmaǵymyzda ony or­na­­­lastyrýǵa kelisimimizdi berip otyrmyz. Ýran óndirisinde álemdik kósh­basshy, ıadrolyq nysandardaǵy qaýipsizdik sharalaryn qamtamasyz etý boıynsha tájirıbesi mol el retinde Qazaqstan bul salada tamasha kepildemege ıe. Biz barlyq ıadrolyq derjavalarmen, sondaı-aq, atom tehnologııasyn azamattyq sektorda damytýdy josparlaıtyn ózge de eldermen jaqsy qarym-qatynas qalyptastyrdyq. Qazaqstan qazirgi zamanǵy ómir shyndyǵyn esepke ala otyryp, ıadro­lyq qarýdy taratpaý rejimin jańǵyr­tý bastamasyn birneshe márte kóter­di. Birinshi kezekte Iаdrolyq qarý­dy taratpaý týraly sharttaǵy sáı­kessizdikterdiń ornyn toltyrý qajet. Búginde taratpaý rejimi men MAGATE-niń Taratpaý týraly shart­qa qatysýshy memleketter­­diń ıadrolyq qyzmeti boıynsha tıisti kepildigin is júzinde jú­ze­ge asy­­­rýdy qoldanýy «ıadro­lyq­ bestik» elderine aıtar­lyq­­­taı ekonomıkalyq jáne teh­no­logııalyq basymdyqtar bere­tini eshkimge de qupııa emes. Olar ózderiniń ıadrolyq sekto­ryn­daǵy málimetterdi erikti negiz­de ashyp kórsetedi. Bul olarǵa kom­mersııalyq múddesi bar ǵylymı jáne tehnologııalyq jańalyqtardy saqtaýǵa, ıadrolyq sektordyń jekelegen baǵyttaryn damytýǵa jáne ózge de mańyzdy aqparattardy MAGATE-niń kepildik júıesi arqyly jarııa­laýǵa múmkindik beredi. Sonymen bir mezgilde, ózderine shart boıynsha mindetteme alǵan jáne ózderiniń beıbit ıadrolyq qyz­metterine tolyq aýqymdy kepildik qoldanylatyn qalǵan memleketter MAGATE-ge barlyq ıadrolyq baǵ­darlamalary, zert­teýleri, ondaǵan jyldarǵa buryn josparlanǵan atom salasyn damytý boıynsha baǵ­darlamalary jóninen tolyq jáne jan-jaqty aqparattar beredi. Kóptegen elder­diń osyndaı teń emes jaǵdaılarǵa narazylyqtaryn túsinýge de bolatyndaı. Eger «ıadrolyq bestik» memle­ketteri álemdik qoǵamdastyq aldynda ıadrolyq qarýsyzdaný bo­­ıynsha mindettemelerin oryn­­­­­da­ǵandyqtary týraly jyl saıyn esep berip tursa, ádiletti bolar edi. Bul úshin Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń janynan Iаdro­­lyq qarýdy taratpaý týraly shart boıynsha mindettemelerin oryn­daǵandary týraly saraptama júrgi­ze­tin arnaıy komıtet quryp, BUU QK-niń mandatyn paıdalanýǵa bolar edi. Aqparattardyń sezimtaldyǵyn eskere otyryp, memleketterdiń esep­teri tyńdalatyn komıtettiń jyl saıynǵy májilisin jabyq rejim­de ótkizýge bolady. Biraq mindet­temelerdiń jalpy oryndalý jaǵdaıyn aıǵaqtaıtyn qorytyndy qujat BUU-ǵa múshe barlyq elder úshin jarııalanýy tıis. Qazirgi kezde álem qaýip­siz­diktiń jahandyq júıesi úshin jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵanyn da atap ótpeske bolmaıdy. Onyń ústine olar qoldanystaǵy ıadrolyq taratpaý júıesiniń berik­­tigine tekserý de bolyp tabylady. Barlyq «tabaldyryqta turǵan» memleketterge olardyń qaýipsizdikteri tıisti deńgeıde jáne ıadrolyq baǵdarlamalarsyz qamtamasyz etile alatynyn kórsetetin saıası sheshimder qabyldaýdyń da mańyzy zor. Qorytyndysynda biz qaýip­siz­­­­­diktiń jahandyq júıesi ıadrolyq­ ar­­senaldyń qıratatyn múm­kin­­­­digine emes, kerisinshe, múdde­ler toǵy­sy­nyń jasampazdyq kúshi men ha­lyq­ara­lyq mindet­teme­lerdi oryn­daýǵa negiz­deletinin dáleldeýge tıispiz.