Teatr syny sahnaǵa serpin berip otyr ma?

– Kórermenniń qoıylym ózegindegi oıdy túsingeni mańyzdy. Búgingi teatrdyń jańashyl baǵyttaǵy spektaklderiniń keıbiri – rebýs-krossvord sııaqty. Tú­si­ný úshin óre kerek, bilim, oı kerek. Sahnada bolyp jatqan oqıǵany saraptaıtyn, qarapaıym kórermen boılaı bermeıtin spektaklderdiń syryn, mánin ashyp beretin adam – teatr synshysy. Al teatr synshysy bolýdyń qıyndyǵy nede? Bul mamandyq sizderdi nege mindetteıdi?

Baqyt Nurpeıis:

– Teatr synshysy bolýdyń basty qıyndyǵy – spektakldi durys kóre bilý. Spektakldiń kórkemdik ereksheligi týraly pikir aıtý úshin ejelgi grek, shyǵys teatrlarynan bastap, búgingi teatr óneriniń damý úrdisin jetik meńgerýiń kerek. Sonymen qosa, spektakldi aýyzsha taldap, oıyńdy jazbasha túrde jazýǵa mindettisiń. Osy eki qasıet boıyńda bolmasa, teatr synymen aınalysý óte qıyn. Bul bólimge túsken jastardyń deni oqý bitirgenshe seleýdeı seldirep, adasqanyn túsinip, shyǵyp ketetinderi kóp. О́ıtkeni teatr sıntezdik óner bolǵandyqtan onyń tabıǵatyn durys uǵyp, spektakldiń kórkemdik-ıdeıalyq ereksheligin túsinip, sóz aıtý bilimdilikti, ıaǵnı, ónerdiń barlyq túrinen habardar bolýdy talap etedi. Kórgenińdi, oqyǵan-túıgenińdi aq qaǵazǵa sýretteı salyp jazý tek eńbekpen júzege asady.

Bolashaqta zeınetinen beıneti kóp bul mamandyqpen aınalysatyn jastardyń bolmaı qalý qaýpi de joq emes. Bizdiń pikirimizshe, teatr synshylaryna da úlken qamqorlyq qajet. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin olardy jumysqa ornalastyrý isine Mádenıet jáne sport mınıstrliginen bastap, barlyq teatr basshylary atsalysqandary jón. Jasyratyny joq, oblystardaǵy teatrlardyń ádebıet bóliminiń meńgerýshileriniń basym bóligi teatrtanýshylar emes. Teatr synshylary – teatrdyń bir bólshegi. Onyń qoǵamdaǵy róli akterlerden, rejısserlerden, dramatýrgterden kem emes.

Búgingi tańda álemdik teatr ónerinde teatr synshylary teatrdyń tarıhyn ja­sap shyǵatyn shejireshi-ǵalym ǵana emes, teatrdyń jumysyn nasıhattaıtyn jar­namashyǵa da aınalyp ketti. Olar eń úzdik spektaklderdi basqa memleketter­ge kórsetýge belsene aralasady. Al biz­diń elimizdegi teatr synshylarynyń bili­mi olardan kem emes. Sondyqtan da qazaq­standyq teatrlar teatr synshylarymen jumystaryn kúsheıtse, jaqsy nátıjelerge qol jetkizýge bolatynyna senimimiz mol.

Amangeldi Muqan:

– Suraǵyńyzdyń sońynan bastaıyn. Ár salanyń ózindik erekshelikterin ashatyn, ǵylymı turǵyda zerttep zerdeleıtin, zań­dylyqtaryn qarastyratyn, sahnanyń prak­tıkalyq máselelerin ǵylymı-teorııa­lyq tujyrymdarmen baılanystyratyn ne­gi­zi bolady. Ol teatrda – teatrtaný. Maman­dyq­ty ıgergen adamnyń teatr óneriniń búge-shúgesine deıin bilip, ony jiliktep sha­ǵyp beretin maman bolý qajet. Keıbir oppo­nentterimiz teatrtanýǵa akter men rejısser bolýda joly bolmaǵandar barady degen pikirler aıtylyp júr. Oqýǵa túsýge kelgen talapkerlerdiń belgili bir mólsheri múmkin osy salaǵa keler de. Desek te, bul túbegeıli jańsaq pikir. Mamandyqty tań­dap alǵan adamnyń atqaratyn sharýasy shash-etekten. Dıplom alyp shyq­qannyń bári teatr synshysy emes. Onyń ishinde teatrǵa berilgen tabandylary teatr­dy tóńirektep, teatr týraly jazyp, bel­sen­di pikir aıtyp qalyptasady. Jalpy, álemde teatr tarıhshysy, teatr synshysy bolyp bul salanyń zertteýshilik hám synshylyq jaǵyn eki bólek aınalysatyn qalyptasqan úrdis bar. Onyń zertteý nysany teatr, sol teatrdyń tarıhyn da, synyn da birge alyp júrýinde. Osy salanyń praktıkasy men teorııasyn tereń ıgergen, sol ónerdi súıetin, sol óner úshin óziniń je­ke ýaqytymen sanaspaıtyn jandar teatr synynda turaqtap qalady. Durys aıtasyz, búgingi qoıylatyn spektakldi túsiný, túsindirý úshin de óre, bilim, tereń oı, sony kórkem tilmen jazyp jetki­zetin sheberlik kerek. Jaqynda teatrtaný­shy áriptesimiz Nartaı Eskendirdi stýdııasyna shaqyrǵan baǵdarlamasynda «Teatr synshysynyń da januıasy bar, olar aılyqty qaıdan alady?» – degeni. Qıyndyǵy teatr synshysy kúndiz aı­lyq beretin jumysymen, qalǵan keshki, túngi bos ýaqytyn teatrtanýmen aınalysyp, spektakldi bir emes, birneshe márte kórip, resenzııa jazǵany úshin kók tıyn da aqsha almaıtyny. Ol másele eshkimdi de oılandyrmaıdy. Sol aıtqandaı, teatrdyń spektakline jazylǵan syn pikir, resenzııa, maqalalaryna eńbekaqy tólenbeıtin bolǵandyqtan, teatr synynda óz isiniń jankeshtileri qalady desek, qatelespeısiz. Otandyq teatr júıesinde synshysynyń quqyqtyq mártebesi qarastyrylmaǵan. Osy mańyzdy máselelerdi aldaǵy ýaqytta sheshýimiz kerek.

Anar Erkebaı:

– Árbir qoıylymnyń, jalpy kez kelgen óner týyndysynyń jaqsy jaqtary men kemshilikteri bar jáne olardy taldaý kemeldikke bastaıtyn qadam. Eger qoıy­lym sahnaǵa shyǵyp, ony qoıǵan rejısser, oryndaýshy akterler, tamashalaǵan kórer­men bar bolyp, synshy, taldaý bolmasa, óner týyndysynyń ómirlik sıkli aıaq­tal­maıdy. Munyń nátıjesi – rejısser men akterlerdiń baǵyttarynyń durys ne durys emestiginiń, neni jaqsartý, ne nársege kóńil bólý kerek ekendiginiń bilmeýshiligine ákeledi. Al bul ózine degen senimdilik pen ózgergisi kelmeýshilikke ulasatyny da zań­dylyq. Qazirgi teatrlar syndy ınternet jelisindegi blogerlerdiń postymen shatastyrady. Kásibı teatr baspasózi kelesi kúni shyǵatyn sholý emes, kúndelikti jańa­lyqtar lentasy emes, kúndelikti oqıǵa kon­tek­si emes. Kásibı teatr baspasózi – teatr ómiriniń qoǵamdyq-saıası konteks­ten shyǵarylǵan portreti, túrli janrda ór­nek­telgen tereń taldaý – rejısser men ak­ter portreti, maýsymnyń qorytyndysy, kási­bı teatrlyq resenzııa, problemalyq maqala, t.b.

Merýert Jaqsylyqova:

– Búgingi rýhanı qundylyqtar arzandap, ómir súrý fılosofııasy ózge sıpat alǵan sátte sahna salty men dástúriniń jańa bir túrge, erekshe keıipke engeni sózsiz. Per­for­matıvtik yńǵaıdaǵy qoıylym­dar­dyń kópshiligi alǵash qaýyshqan adamǵa (kórermenge) túsiniksiz qalypta kórinýi de zańdylyq. Alaıda qandaı qoıylymdy alsań da, onyń ishki naqty qurylymy bar ekenine kóz jetkizýge bolady. Qurylymnyń ózegi – rejısserlik traktovka nemese re­jısser usynǵan «oıyn sharty» dep qabyl­daý kerek. Spektakldiń kiltin tap­sańyz, onyń ishine túıgen qupııasynda anyqtaý qıyn emes. Mine, teatr synshysy rejısser ıdeıasyn osylaı qarastyrady. Joldyń taýqymetin jolaýshy túsinetini sekildi, teatr synshylyǵynyń qıyndyǵy týraly sol ortada júrgen adam retinde tańdy tańǵa soǵyp baıandaýǵa bolary sózsiz. Al qysqasha aıtsam, álemdegi teatrlyq dástúrler men tendensııalardy, teorııalardy tolyqtaı bilmeıinshe, synshy bolý múmkin emes.

Zýhra Islambaeva:

– Barlyq teatrdyń repertýarlyq saıasatyn, kezeńdik qoıylymdaryn, shy­ǵar­mashylyq tynysyn der kezinde salmaq­tap, baqylaýda ustap otyrý da teatr synshy­synyń negizgi fýnksııasy bolyp tabylady. Aýyzsha taldaýmen birge teatrdyń baǵytyn, dramatýrgııa men rejıssýradaǵy, akterlik óner men ssenografııadaǵy izdenister men kemshilikterdi dóp basyp taný, spektakldiń jekelegen komponentteriniń shyǵarmanyń ıdeıasyna, janryna qaraı oryndy qoldany­lýyn ádebı-ǵylymı negizde qaǵaz betine túsirý synshy mamandyǵy úshin asa mańyz­dy. О́ıtkeni teatr synshysynyń árbir sózi, teatrtanýshynyń jazbasy teatrdyń tarıhyn quraıdy. Bul mamandyqtyń qıyndyǵy sonda. Iаǵnı teatr synshylary – úlken rýhanı-mádenı jaýapkershilikti kóterip júrgen maman ıeleri.

Aızat Qadyralıeva:

– Teatr syny kúrdeli sala, ádebıet synyna qaraǵanda teatr syny áldeqaıda qıyn. О́ıtkeni biz árdaıym bir emes, birneshe (tiri) adamdarmen jumys isteımiz (dramatýrg, rejısser, akter, sýretshi, kompozıtor, bet árleýshi, t.b.). Olardyń árqaısysy óz isine qatysty jaǵymdy sóz estigileri keledi. Al kóńil tolyp aıtatyndaı tórt qubylasy teń qoıylymdar aldan shyǵa bermeıdi. Sondyqtan joǵaryda atalǵan san salaly shyǵarmashylyq topqa bir nárse deý de ońaı emes. Jandaryn jaralap almaý úshin san túrli jolyn izdeıdi. Árıne, tabıǵatyna qaraı ár synshy árqıly jetkizip jatatyny ras, biraq barlyǵynyń maqsaty bireý. Kózge kórinip turǵan kemshilikterdi búkpesiz ashyq aıtý. Qıyndyǵy da osy shyǵar. Mindetine keler bolsaq, sahnadaǵy shyǵarmanyń kem-ketigin túzep, kórkemdik sapasyn jetildirýine tıtteı de úles qosý bolar. Teatr syny – teatr óneriniń órisin anyqtar eń basty ólshem ǵoı, túsine bilgen janǵa.

– Respýblıkalyq teatr festıval­derin uıymdastyrý jáne ótkizý jumys­taryna synshylar aralasa ma?

Baqyt Nurpeıis:

– Respýblıkalyq teatr festıvalderin uıymdastyrý jáne ótkizý jumystaryna synshylar aralaspaıdy. Elimizde jylyna birneshe teatr festıval ótki­zi­ledi. Olardyń kórkemdik deńgeıi, jú­ze­ge asý barysy, statýstary da san alýan. Ha­lyqaralyq, respýblıkalyq, aı­maq­­tyq deńgeıde uıymdastyrylatyn bul festıvalderdiń kórkemdik sapasy da ár­qıly. Bizde festıval ótkizý isi Qa­zaq­stan Respýblıkasy Mádenıet já­ne sport mınıstrligi tarapynan bir izge qoıyl­maǵan. Aıtalyq, barlyǵymyz jaqsy biletin búkilreseılik «Zolotaıa maska», halyqaralyq «Chehov» festıvali men orystildi teatrlardyń «Baltııskıı dom» festıvalderiniń myqty krıterııleri bar. Bul festıvalderge spektaklderdi tek qana teatr synshylary tańdaıdy. Al bizde festıvaldiń ótkizilý merzimi ja­qyndaǵanǵa deıin anyqtalmaıdy. Qaı teatrlar qandaı spektakldermen qaty­- ­s­atynyn da eshqaısymyz bilmeımiz. Keıbir festıvalderdi jergilikti oblys ákimdigi ótkize qalsa, mindetti túrde sol jer­degi teatrǵa buryp, qazylar alqasynyń ju­my­syna kedergi keltiredi. О́tken jyly Qa­raǵandy qalasynda ótken «Syn – shyn bolsyn» teatr festıvali týraly arnaıy ma­qa­lam­da jazdym. Bir festıvalde eki bas júlde eshýaqytta bolmaıdy. Sondyqtan da, jergilikti ákimdik tarapynan qazylar alqasynyń jumysyna aralasýǵa jol berilmeýi kerek. Bul jaı mádenı meıram emes, naǵyz kásibıliktiń joǵary deńgeıin kórsetip, báseke kórigin qyzdyratyn jarys dep qaraǵanymyz jón.

 Búgingi tańda qazaq teatrynyń álemdik mádenı keńistikte básekelestik deńgeıine jetý úshin áli talaı jumys isteý kerektigin elimizde ótip jatqan teatr festıvalderi dáleldep otyr. Biz álemdik teatr keńistigine erkin shyǵý úshin mindetti túrde, birinshiden: festıvaldiń uıymdastyrýshylyq-mened­jer­lik negizin kúsheıtýdi, ekinshiden, fes­tıval krıterııin jasaýǵa teatrtanýshylardy qosýdy, úshinshiden, festıvalge qatystyrylatyn spektaklderdi irikteýdi kem degende bir jyl buryn bastaýdy qolǵa alýymyz kerek. Sodan keıin fes­tıval ótkizý máselesine Qazaqstan Res­pýblıkasy Mádenıet jáne sport mı­nıs­trligi, Teatr qaıratkerleri odaǵy, Qa­zaqstan Teatrlar assosıasııasy, Ha­lyq­­aralyq teatr synshylary birlestigi jaýap­kershilikpen qarap, birlesip jumys jasaýy kerek. Sonda ǵana festıvaldiń shoqtyǵy kóterilip, shyn máninde kórkemdik tutastyqqa jetken spektaklder kórsetiler edi. Respýblıkalyq teatr festıvalinen bas júldeni jeńip alǵan spektaklderdi alys-jaqyn shetelderde ótkiziletin teatr festıvalderine qatystyrylýyna memleket tarapynan qoldaý kórsetilýi kerek.

Amangeldi Muqan:

– Árıne aralasady, festıval teatr syn­­shysynsyz ótpeıtin is-shara. Biraq biz­de túsinik basqa. Teatr synshysynyń minde­tin kúni keshege deıin kim kóringen atqaryp keldi. Festıval kórsetilgen spektakl jaıly taldaýlar, qajet kezde ótkir syn da aıtatyn oryn. Bizdiń respýblıkalyq festıvalderde akter de, rejısser de, aqyn da, jazýshy da, qoǵam qaıratkeri de, jýrnalıst te teatr synshysynyń mindetin qınalmaı atqaratyny tańdandyrady. Etikshi etigin tigip, eginshi eginin ekkeni jón. Árkim óz isimen, aınalysýy kerektigin áli kúnge jıi aýysatyn mınıstrge, mınıstrliktegi teatr isimen aınalysatyn az sandy mamandar túsingenimen, túbegeıli ózgerister jasaýǵa qaýqarymyz jetpeı tur. Ony tómen­nen jasaıtyn qoǵamdyq uıymdar men birlestikterdiń belgili sebeptermen qaq jarylýy teatrlardyń basyn biriktirýge kedergi keltirýde. Respýblıkadaǵy bar teatr­lardy qarjylandyrýyna qaraı mınıs­­trliktiń, oblystyń, qalanyń aýdan­nyń enshisine dep bólshekteýdiń basy aınalyp kelgende ortaq shyǵarmashylyq, uıymdastyrýshylyq máselelerdi sheshýge, bir týdyń astyna jınalýǵa da kesirin tıgizýde. Kezinde jazylǵan qujatqa súıengen olardyń búgingi qazaq teatrynyń damýyna kedergi keltirip jatqany anyq. Zamanǵa saı jańasha ustanymmen osyndaı teatr isin júrgizýdi retteıtin qujattardyń joqtyǵy, álige deıin qabyldanbaýy, sol baıaǵy keńestik dáýirden qalǵan túsinikpen respýblıkanyń repertýarlyq teatrlaryn basqarýyn ári jalǵastyrýda. Sondyqtan da biz otandyq teatrtanýshylar óz birlesti­gimizdi qurdyq. Osyndaı bir ólara shaqta bólshektenip júrgen teatrlardy ortaq paı­da­ly iske jumyldyrýǵa áreket etip jat­qan jaıymyz bar. Sońǵy jyldary aımaq­tarda ótetin teatr festıvalderinde mazmundyq, taqyryptyq, qatysýshylarǵa paıdalylyǵy, kásibı saraptama jasaý, kórkemdik deńgeıi jaǵynan anaǵurlym joǵary kóterildi. Kásibı teatrtanýshy mamandar festıvalderge shaqyryla bastady. 

Anar Erkebaı:

– Álemdegi iri festıvalderdiń ımıd­jin qalyptastyryp jatqan, birinshi ke­zek­te, onyń baǵdarlamasy. Al sol baǵ­dar­lamany qalyptastyrýǵa qol ushyn be­re­tin mamandar – teatr synshylary. Osy taraptan aıtsaq, elimizdiń teatr fes­tı­valderin uıymdastyrýshylar kóp kezekte baǵdarlamany ózderi qurady. Al kórýshiler tarapynan «synshylar qaıda qarap otyr? Bul qoıylymdy nege festıvalge jiberdi?» degen suraqtardyń bo­lyp jatqanyn da estigenimiz bar. Son­dyqtan festıvaldik baǵdarlamany túzýde uıymdastyrýshylardyń teatrtanýshylarmen qatar jumys jasaǵany durys bolar edi. Pandemııaǵa deıingi sońǵy 2-3 res­pýb­lıkalyq festıvaldi Mádenıet mınıs­trligi ótkizgen kezde bizdi sarapshy retinde qoıylymdardy iriktep alýǵa shaqyrdy. Al halyqaralyq festıvalderdiń jaǵdaıy budan da kúrdeli. Festıval bir-eki aı kóleminde daıyndalǵandyqtan sheteldik teatrlardan kelip túsken ótinishterdiń barlyǵy qabyldanyp, qatysýǵa múmkindik bergeninde. Halyqaralyq deńgeıge kóteri­lemiz dep jaǵrapııalyq kórsetkishti qýa­laımyz. Basqalardy aıtpaı, óz basym qatysqan 2018 jyly Taldyqorǵanda ótken Ortalyq Azııa elderiniń festıvali men 2019 jyly Nur-Sultandaǵy «Samǵaý» fes­tı­valindegi Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájik­stan elderinen kelgen qoıylymdar syn kótermeıtin dárejede boldy. Eger sol qoıy­lymdar synshylardyń saraptaýynan ótse, festıvalge joldamany, árıne, almaıtyn edi.

Kúni keshe, ıýtýb kanalyndaǵy Farhad Moldaǵalıdyń ústel basyna qantty sha­shyp tastap, «mynaý saǵan, mynaý saǵan» dep elimizdegi festıvalderde júl­de taratylýyn kúldirip aıtýy da shyn­dyq. Osy kórinis arqyly Farhadtyń Qara­ǵan­dyda ótken «Syn – shyn bolsyn» fes­tı­va­­lin aıtyp otyrǵany túsinikti. Ol tý­­ra­ly jańa Baqyt Kákıqyzy aıtyp ket­ti ǵoı. Qatysqan ár teatr ujymyna at mi­n­­giz­bese de, qulyn jetektetip, al bas júl­­deni óz teatrlaryna, ótkizip otyrǵan oblys­tyń enshisine alyp qalýǵa tyrysady. Festı­val­diń uıymdastyrýshylaryna bul ádet­ten arylýymyz kerek degim keledi. Aqy­ryndap osyǵan kele jatyrmyz da. Sońǵy jyldardaǵy festıvalderde jartysy bolmasa da, úshten bir bóligi júldesiz qaıtyp júrgeni jıýrı músheligine engen synshylardyń arqasynda. Iаǵnı, «ár ujymǵa mindetti túrde qoldan nomınasııa jasap berý durys emes» degendi alǵa tartyp, úlken daý-damaımen jetken kishkentaı jetistigimiz. Sońǵy jyldary festıvalge teatrtanýshylardy shaqyrý úrdisi jaqsy damyp keledi. Osy rette Kókshetaýdyń orys drama teatry uıymdastyryp otyrǵan «TeArt Kókshe» festıvalininiń art dırektory B.Bahtygereevtiń jıýrı múshelerin otandyq jáne sheteldik teatr synshylary­nan túzýi óz nátıjesin jaqsy kórsetip jatyr.

Jalpy, festıval tek úzdik qoıylymdar qatysatyn óner meıramy. Úlken irikteýden ótken spektaklder qatysatyn álemdik deńgeı­degi festıvalderdiń mıllıondaǵan kórermen jınaıtyny da sodan. Bizde de sondaı turaqty is-shara qalyptasyp, elimizdiń ımıdjin kóteretin festıval bolsa eken degen nıetimiz zor. Sondaı-aq respýblıkalyq, halyqaralyq teatr forýmdarynda jas teatrtanýshylar únine de qulaq salǵan jón bolar edi.

Merýert Jaqsylyqova:

– Respýblıkalyq teatr festıvalderiniń uıymdastyrý jáne ótkizý jumystaryna kóp qatysa bermeıtinimiz ras. Ár festı­val­diń qazylar alqasy quramynda teatr rejısserleri, qoǵam qaıratkerleri, kórnekti tulǵalar bolady. Tek bir ǵana teatr synshysy júredi. Taldaý kezinde sol synshyǵa salmaq túsedi. Qalǵandary syn­­shynyń aıtqanyn maquldap, qosyla sal­­ǵan­yn talaı kórip júrmiz. Sondyqtan shy­ǵar teatr synshylarynyń kóp kózge túse bermeıtini. Jalpy, festıvalderdi ót­kizýdiń jańa júıesin jasaý kerek. 1, 2, 3-oryn dep júlde bólý álemdik praktıkada joq. Osy tusty qaıta qaraý mańyzdy. Alaı­da tájirıbe almasý prosesi toqtamaýǵa tıis.

Zýhra Islambaeva:

– Festıval degenimiz – teatrlardyń, naq­tysyn aıtqanda, rejısserlerdiń, akter­lerdiń, teatr sýretshileriniń, t.b. tá­ji­rıbe almasatyn shyǵarmashylyq shara. Sol úshin teatr synshylarynyń saraby­nan ótken kórkemdik deńgeıi joǵa­ry qoıylymdar kórse­tilýi kerek. Bul má­sele aıtyldy da, aı­ty­lyp ta júr, bi­raq eshqan­daı nátıje joq. Sol baıaǵy qalyp­tasqan dástúrden ajy­raǵysy kelmeıtin nıetten aryla almaı júrmiz.

Aızat Qadyralıeva:

– Synshy men shy­ǵarmashylyq adamda­ry­­nyń arasy áli de alshaq jatqany jasyryn emes. Úl­ken ónerdiń bir shetinde júrgen­dikten, ıleıtin terimizdiń pushpaǵy da bireý ekenin túsindirýmen áýremiz.

Teatr festıvali degen ol – jarys. Oǵan kil júırikter jınalý kerek. Al bizde qan­daı, oı-qyr demeı órge shabatyn arqar júı­rikten góri júk tasýǵa, sharýaǵa paıdala­natyn shaban attar kóbirek qatysady. Kóp jaǵdaıda aýyz toltyryp aıtar dúnıe tappaı qınalamyz. Kez kelgen úlkendi-kishili fes­tıvalderge jiberetin spektaklder eń aldymen, beıtarap synshylardyń saraptaýynan ótýge tıis. Aısyz qarańǵy túnde urlyq jasa­ǵan­daı qolyndaǵy bıligin paıdalanyp ıa bolmasa alys-jaqyn tanystarynyń kóńilin qı­maı sahnaǵa attandyra berýge bolmaıdy, onyń aıaǵy jaqsylyqqa aparmaıdy. Teatr ónerindegi quldyraý anyq osy jerden bas­talady. Jalpy, aldaǵy ýaqytta teatr festıvaliniń mártebesin oılaıtyn esti bi­reý bolsa, kóń-qoqyrdy silkip tas­tap, kór­kem atrıbýttardy tańdaý jaǵyn teatr syn­shylarynyń quzyryna qaldyrǵan jón. Festıval talaptarǵa jan-jaqty jaýap izdeý – jalǵyz uıymdastyryp jatqan teatrǵa emes, bárine ortaq mindet. Teatr syn­­shylary festıvaldiń talap-tilegin jú­ze­ge asyrýǵa qaı kezde de múddeli. Sol mú­d­­­de­ni qoldaıtyn estııar basshyǵa aıtarymyz, festıval – rýhanı keńistigimiz úshin asa mańyzdy shara ekenin esten shyǵarmasa bolǵany.

– Joǵarydaǵy saýaldyń qoıylý má­nisi mynada. Teatr synynyń kórnekti ókili bolýymen birge, kúlli ónerimizdiń tamyryn dál basyp tanyp, kemshiligi men jetistigin birdeı saralaǵan Áshir­bek Syǵaı teatr oıshyly retinde jú­re­g­imizdiń tórinde máńgi ornyqqan. Alaıda Áshirbek aǵamyzdyń izin basqan, ózi oqytyp, ózi tárbıelep, baýlyǵan shákirtteriniń birneshe býyndaǵy tutas tolqyny qalyptassa da, olar kásibı syn­nyń qandaı bolatynyn dáleldep, sahna jumysyna qatysyp júrse de, kóp­­­­shilik arasynda ol kisiden basqa teatr synshysynyń eńbegin elemeý, tipti «teatr syny joq» dep aýyzdy qý shóp­pen súrtýge deıin bara­tyn daǵdy áli qalmaı keledi. Sizder bul pikirmen kelisesizder me?

Baqyt Nurpeıis:

– О́te oryndy suraq. Qazaq teatrtaný ǵy­lymynyń qos alybyna aınalǵan Ba­ǵy­­bek Qundaqbaıuly men Áshirbek Tóre­baı­ulynyń ómirden ozýy búkil qazaq teatry úshin ǵana emes, tutas qazaq mádenıeti úshin orny tolmaıtyn aýyr qaza boldy. Ustazdarymyz kózderi tiri kezinde bo­la­­­shaq­ty boljap, kóregendik tanytyp, qazaq teatr synyn kóterý úshin eń áýe­li óz topyraǵymyzda mamandar daıarlaý qa­je­t­tigin birlese qolǵa alyp 1990 jy­ly T.Júr­genov atyndaǵy Teatr jáne kórkem­sýret ınstıtýtynda alǵashqy teatrtanýshylar tobyn qabyldady. Sol jyldary atalǵan oqý ornynyń rektory bolyp turǵan Á.Syǵaı B.Qundaqbaıulyna úlken qoldaý kórsetti.

Men óz basym Baǵybek Qundaqbaı­­ulynyń shákir­timin. Áshirbek Tórebaıuly biz­­ge dáris oqymasa da, ustaz tutamyn. О́ıt­k­eni eki synshymen talaı Respýblıkalyq teatr fes­tıvalderinde qazylar alqasynyń mú­­shesi boldym. Ol kisilerdiń spektakl tal­qylaýlaryn kózimmen kórip, kóńilime toqı júrip, kóp tájirıbe jınaqtadym. Árıne, Áshaǵańdaı «segiz qyrly, bir syr­ly» synshyny kózben kórgen zamandas­tary men keıingi tolqyn jastardyń ol ki­sini saǵynary sózsiz. Biraq dál qazir Á.Syǵaı isin jalǵastyryp júrgen teatr synshy­larynyń bar ekenin bilip turyp, «joq» dep aıtýshylar sol aǵalardyń qanshama jyldar boıy teatrtanýshylar daıarlaǵan esil eńbegine topyraq shashyp otyrǵandaı áser qaldyrady. Sebebi olardan bilim alǵan teatrtanýshylar tek Qazaqstan teatr­laryn zertteýmen aınalysyp keledi. Táýelsizdikten keıingi jyldary joǵaryda esimderi atalǵan teatrtanýshy ǵalymdardyń qalamynan elýden astam kitap, eki myńnan astam maqala jaryq kóripti. Soǵan qaramastan elimizde «teatr synshylary joq», «teatr synshylarynyń deńgeıi tó­men» (jumys ornymyzdaǵy rektorǵa zvondap) dep qaralap aıtyp jatqan sózder basylar emes. Mundaı ispen kimderdiń aınalysyp júrgenin de jaqsy bilemiz. Bizdiń fes­tıval kezinde janashyrlyqpen aıtqan pikirlerimizdi sabyrmen saraptaýdyń ornyna kerisinshe, bizdi jamandaýdan ne utatynyn ýaqyt kórsete jatar. Eger qazaq teatrtanýshylarynyń pikirlerin qabyl­damasa alys-jaqyn shetelden teatr synshylaryn shaqyryp taldata bersin. Osy oraıda, Halyqaralyq teatr festıvalderinde syrt jaqtan kelip pikir bildirip júrgen teatr synshylarynyń qalaı taldaıtynyn tyńdap júrmiz. Bizdiń synshylardan asyp taldaý jasaǵan eshqaısysyn kórmedik. Tipti Eýropa memleketterinen kelgen teatr synshylarynyń spektakl bite salysy­men pikir aıtýdan bas tartqandaryn da bi­lemiz. Grýzın teatr synshysy Lasha Chhartıshvılıden basqa, festıvalde qazy­lar alqasynyń múshesi bolǵan shetel­dik teatr synshylary qazaq teatryna jana­shyr­lyqpen qarap, qaı baǵytpen damyp ba­ra jatqany týraly jarty bet maqala da jaz­­ǵan emes.

Byltyrǵy jyly rejısser Ersaıyn Tó­leý­baı «Teatr qur maqtaýmen damymaıdy» degen maqalasynda («Qazaq ádebıeti», 12.11.2021) teatr syny týraly biraz oıla­ryn ortaǵa sala kelip: «Árkimniń tor­qa­ly toıyn toılap, bir kıer shapan, alar aqsha «gonorar» úshin jazý da jaqsy­lyq emes» degen pikir bildirdi. Avtor syn­shylardyń aty-jónin atamasa da, neni meńzep otyrǵanyn túsiný qıyn emes. Ne­mese oblystyq teatrlar spektakl premerasyn talqylaýǵa teatr synshysyn sha­qyratyn bolsa, jol men qonaqúı shy­ǵy­nyn kóteredi. Al spektakldi taldap, jazǵanymyz úshin eshqandaı da qalamaqy tólemeıdi. О́ıtkeni «teatrtanýshylarǵa aqy tólensin» degen zań joq. Teatr dırektorlary zań bolmasa, qalaı tóleıdi? Sol sııaqty rejısser Murat Ahmanov «Jaıyq úni» (04.11.2021) gazetine: «Synshy da joq. Áshir aǵamyz ketkeli synshyny joǵalttyq. Bireýlerdiń sózine erip, arnaıy maqsatpen kelip, kótermeleıtin synshylar synshy emes», – dep suhbat berdi. Bizdińshe, M.Ahmanov jumbaqtamaı, sol synshynyń aty-jónin ashyq aıtyp, qaı spektakldi kótermelep jazǵanyn aıtsa, naqty jaýap berýge daıynbyz.

Oıymdy túıindeıtin bolsam, akterler men rejısserler teatrtanýshylardy men­­­sinse de, mensinbese de, qazaq teatr ta­r­ı­­hyn osy teatrtanýshylar jazatynyn umyt­­­paǵandary jón. Bizdiń teatrymyz tek ózimizge ǵana kerek ekenin uǵatyn mezgil jetti.

Amangeldi Muqan:

– Biz aıtylǵan sóz, oı-pikirler júre tyń­­dalyp nemese múldem nazarǵa ilinbeıtin «ózim bilem» dep keýdege urǵan keri ketken ke­zeńde turǵanymyzdy moıyndaýymyz ke­rek. Qoǵamda bolyp jat­qan saıa­­sı daǵ­darysqa, áleýmettik teńsiz­dik­ke, kor­rý­psııa­ǵa, lepire maqtaý men maq­ta­ný sekildi aınalany jaılaǵan keleń­siz­dikterdi kórmeý, baıqasa da baıqa­maǵan bolyp óte shyǵý teatrda da, teatrdyń tóńiregindegi máseleden de kórinis tapty. Aıtyńyzshy, kim kimniń synyn tyńdap, qandaı qorytyndy shy­ǵaryp jatyr? Kimniń syn pikiri kimge oı salarlyqtaı oń qabyldanypty? Bári paıǵambar, bári talant! Mundaı aıtylǵan synǵa er-toqymyn baýyryna alyp týlaıtyn «ulyq sýretkerdiń» ókpe-renishi baıaǵydan bar desek te, aǵa býyn teatr syn­shylarynyń kezinde tártip, júıeli ju­mys boldy. Mınıstrlikte teatrmen arnaıy aınalysqan bólimder jumys istep, birizdilikpen baqylap otyrdy. Árıne, mı­nıstrlik ózi qadaǵalap otyrǵan soń, synshylardy arnaıy issaparǵa jiberip, repertýa­ryn taldatyp, nátıjesinde, gazetke shyqqan maqaladaǵy árbir syn pikirler men usynystar naqty talqylanyp, qory­tyn­dy shyǵarylatyn. Kemshilikter jón­de­letin. Mamandarmen sanasatyn, mamandar aıtqany nazarda bolatyn. Al qazir syn spektaklge aıtylsyn, mınıstrlikke aı­tyl­syn, sol jerde jeke basqa, rejısser­diń, akterdiń, mınıstrdiń jeke quqyqtyq keńistigine qol suqqandaı jaý kóre qabyl­daıtyn zamanda turmyz. Bul – shyndyq. Syn aıtqandy oqýdan shyǵar, jumystan shy­ǵar degendeı qoqan-loqy kórsetýler de biz­diń búgingi kúnimizdiń «keremet» kórinisi. Sondyqtan synyn jaza-jaza, aıta-aıta qansha kósilseń de, synalǵan nysannan, ony basqaryp otyrǵan resmı mekemeden keri jaýap bolmaǵasyn bosqa aramter bolyp, keý­de­sin oqqa baılaıtyndar qatary da azaıa beredi. Qalasań da, qalamasań da, bul taǵy shyndyq.

Teatr synynda ustazdarymyz B.Qundaq­baıulynyń, A.Qadyrovtyń, Á.Syǵaıdyń, S.Qabdıevanyń t.b. árqaısysynyń qazaq teatr ónerin damytýda ózindik orny, úle­si bar. Sonyń ishinde Áshekeńniń ózin­dik orny bar. Ult teatrynyń otymen ki­rip, kúlimen shyqqan, osy salada resmı mekemelerge basshy bolǵan iri tulǵa. Búgin ekinshi Áshekeńdi izdeý qıyn sharýa. Ekinshi Áshekeń týmaıdy da. Esesine, sol kisiniń jolyn jalǵaýshy, ózi tárbıelegen qanshama talantty shákirtteri bar. Qazaq teatr syny bar dep anyq aıta alamyn. Odan da otandyq teatr synshylaryn ornymen paıdasyna jarata almaı jatqan resmı mekeme – Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoǵamdyq uıymdarmen jumysyn jandandyrý kerektigin basa aıtar edim. Qolǵa alynyp jatqan «Jańa Qazaqstan» jobasy aıasynda otandyq teatrlardy basqarýda aldyńǵy mınıstrler jibergen kemshilikterdi retteý, bólshektenip ketken qazaq teatr qaýymdastyǵyn biriktirý mańyzdy máselelerdiń biri.

Merýert Jaqsylyqova:

– «Teatr synshylary joq», «synshylar jazbaıdy»... Mine, qazirgi tańda jıi aıtylatyn teatrlyq ortanyń áńgimesi osyndaı. Biraq teatr synshysy nege tegin pikir bildirip, nege maqala jazýy kerektigin oılap, bastaryn qatyryp jatqandardyń qatary kóp emes. «Joq» deýge aýzym barmaıdy... Sebebi arnaıy sapaly syn, kásibı pikir tyńdaǵysy kelip, oń-solyn, barar shyǵarmashylyq baǵytyn tanýdy maqsat tutatyn ujymdar joq emes. Biraq olar saýsaqpen sanarlyq...

Al «synshy joq» dep júrgenderdiń deni, sol synshylardyń synyna ushyraǵandar. Baǵymyzǵa oraı, siz tilge tıek etip otyrǵan Áshirbek Syǵaıdyń tól shákirti bolý ba­qyty buıyrǵan eken mańdaıymyzǵa. Qa­­zirgi tańda ónerde júrgenimiz de sol ke­­shegi ótken arýaǵyńnan aınaldym Ba­ǵy­bek Qundaqbaıuly men Áshirbek Tóre­baıulynyń arqasy. Degenmen bir sýǵa eki túsý qanshalyqty múmkin emes bolsa, keshegi syn men búgingi synnyń da birdeı bolýy sonshalyqty múmkin emes. Teatr syny da zamanǵa saı qubylyp, ózgerip jatyr. Mindetteri de ózgergen. Áshekeń synaǵan ártisterdiń kópshiligi arnaıy joǵary oqý ornyn bitirmegen ónerpazdar bolatyn. Al qazirgi bizdiń aldymyzda júrgender tabaqtaı joǵary bilimi bar bilikti sahnagerler. Olarǵa «róldi bylaı oına», «myna sózdi durys aıtpadyń» dep synaýdyń qısyny joq. Sebebi spektakl tutas aǵza retinde, gıpermátin (teatrlyq dıskýrs) retinde qarastyrylady. Alaıda búgingi teatrda júrip jatqan ózgeristerdi moıyndaǵysy kelmeıtinder bar. Jylt etken sahnalyq jańalyqty jatyrynda tunshyqtyryp, kózin qurtýǵa tyrysatyndar da joq emes. Ásirese oblystyq óner ordalarynda, teatr qaýymy arasynda osyndaı jaıt anyq baıqalady. Jańalyqty baıqamaı, jazǵyrýǵa beıim. Spektaklde qıt etken jańa ınterpretasııa, erkin oı bolsa bitti deńiz, onda rejısserler ulttyq dilimiz ben dinimizge, ónerimizge qarsy shyq­qan dep tanylady. Osyndaı «óńirlik kóz­qarasty» óz basym kertartpalyq der edim. Sahnanyń syryn, ishki erejelerin, rejısser usynǵan shyǵarmashylyq qupııa­laryn, mánerli mızanssenalar men sóz astaryn, spektakldiń kórkem ıdeıasyn mansuq etip, bas joq, kóz joq synaı bastaıtyn «kva­zısynshylardyń» kóbeıgeni ókinishti. Halyqtyń (kórermenniń) atyn jamylǵan sol «synshylar» qansha kese kóldeneń tursa da erte me, kesh pe, teatrǵa jańa serpin esken jeldeı eneri haq.

Anar Erkebaı:

– Meniń oıymsha, bul sózdermen bizge tıiskisi kelgender birinshi kezekte Baǵybek aǵaı men Áshirbek aǵaıdyń tárbıe men bilimin berip ketken shákirtterine topyraq shashamyz dep, ulaǵatty ustazdarymyzdyń jumystaryn joqqa shyǵaryp otyr. Jalpy, bul sózderdi aıtyp júrgen rejısserler men akterlerdi tyńdasaq, teatr synshylary ulttyq teatrymyzdyń aýtsaıderlerine aınalyp, qazaq teatrynyń basty problemasy tek synshylyqqa tirelip turǵan tárizdi.

Qazirgi teatr synshylarynyń atqaryp jatqan jumystary týraly áriptesterim tolyq aıtyp berdi. Qosarym, barlyǵymyz alys-jaqyn shetelderge festıvalderge jıýrı, ekspert bolyp qatysyp júrmiz, halyqaralyq konferensııalarda baıandama jasaımyz. Sondaǵy bizdiń aýzymyzdan álemdik teatr óneri emes, tek qa­­zaq teatrynyń jetken jetistikteri men ulttyq sahna óneriniń álemdik teatr pro­sesinen qalyspaı jumys jasap jat­qa­n­yn alǵa tartamyz. Reseılik teatr syn­shysy Pavel Rýdnev festıvalden keıingi aýyzsha pikir aıtýdy «orystyń noý haýy» dep otyr. Qazirgi tańda bul bizdiń de «noý haýǵa» aınaldy. Jalpy, qazirgi teatrtanýshylar sóılegende de, jazǵanda da kásibı etıketti basty nazarda ustaıtyndyǵyn aıtqym keledi. Jas rejısserler men akterlerdi árdaıym qoldap, úlken jastaǵylardy syılap, dıplomatııany saqtaıdy. О́kinishke qaraı, buny kóbi durys túsinbeıtindigin kórip júrmiz. Rejısserler, kórkemdik jetekshiler, teatr basshylary bizdi olardyń máńgilik qarsy­lasy, opponenti dep qabyldaıdy. Negizinde synshy ár teatrdyń dosy ári kómek­shisi bolýǵa daıyn. Kóbinese teatrlar taldaýdan góri, maqtaýdy qalaıdy. Bul, árıne, túsinikti, syndy jaqsy kóretinder az, ásirese shyǵarmashylyqtyń adamdary. Biraq teatr qubylys retinde, prosess retinde – saraptamalyq baǵasyz, bolashaqta qandaı tustarǵa kóbirek mán berý kerek ekenin túsinbeı jáne óziniń naǵyz jaqsy, myqty tustaryn bilip, ony tereńdetpeı, qalaı damı alady?

Jalpy, synshy men rejısser-akter-dramatýrgtiń arasynda jandy áńgime órbise, keremet. Bul úshin festıvaldi kútpeı, teatrlar bizdi shaqyryp, repertýaryndaǵy birneshe qoıylymyn kórsetip, taldatqany jaqsy. Bul eki jaqqa da paıdaly: synshy tujyrymdaý qabiletin shyńdap, spektaklde jumys istegenderdi tyńdap, qurmetteýge úırenedi, al shyǵarmashylyq top kásibı pikirdi tyńdap, onymen sanasýǵa úırenedi.

Zýhra Islambaeva:

– «B.Qundaqbaıuly men Á.Syǵaıdan keıin syn joq» degen sóz birjaqty uǵym nemese bul teatr synshylary aıtyp jatqan synı pikirlerdi estimegenderdiń nemese qabyldaǵysy kelmeıtinderdiń, olar jazyp jatqan dúnıelerdi oqymaıtyndardyń sózi dep oılaımyn. Teatr óneri fýnksıonaldyq, formalyq turǵydan ózgeriske túsip jatqan dál qazirgi ýaqytta teatr synynyń da qyz­me­tiniń de, kózqarasynyń da, máneriniń de, kórý, oılaý júıesiniń de ózgeretini zańdy. Múmkin qazirgi sóz saptaý úrdisi nemese jańa baǵytta, jańa formada qoıylyp jat­qan spektaklderge jańa kózqarasta taldaý jasalyp jatqandyqtan kóz de, qulaq ta úıren­gen burynǵy mamandardyń taldaýynan áseri basqasha bolar. Osy jerde aıtqym kelip otyrǵan másele – dramatýrg jazǵan pesasy úshin, rejısser qoıǵan spektakli úshin gonorar alady, ol mindetti, naqty jolǵa qoıylǵan. Al teatr synshylary aıtqan nemese jazǵan dúnıelerine eshqashan qalamaqy alyp kórgen emes. Qazirgi naryq zamanynda bul – synshylardyń úlken máselesi bolyp otyr, ıaǵnı bul – teatr synshylarynyń eńbegi elenbeıdi degen sóz. Sheteldik júıemen salystyratyn bol­saq, olarda teatr synshysynyń árbir sózi úshin, jazǵan resenzııa, maqalasy úshin zııatkerlik eńbek (ıntellektýalnyı trýd) retinde ájeptáýir aqy tólenedi. Keı­bir teatrlardyń synshylar kelmeıdi, repertýardaǵy spektaklderdi kórmeıdi degen ýáji bar. Biraq jol qarajatyn, taǵy da basqa issapar qajettilikterin tólep, arnaıy shaqyrmaǵan teatrlarǵa synshy nege óz qaltasynan tólep barýy kerek? Shyǵarmashylyq ujymdarǵa sol jaǵyn da muqııat oılaný kerek sııaqty.

Aızat Qadyralıeva:

– Meniń úlken baqytym, ulaǵattyǵy ǵa­jap ustazym Áshirbek Tórebaıulynan dáris alǵanym. Men úshin onyń árbir dárisi shóldep turǵan ıendalaǵa nóserlep jańbyr tókkendeı bolatyn. Iá, durys aıtasyz, Áshirbek Syǵaı batyl oı aıtýda álsizdik tanytpaı, jaltaqtyqtan aýlaq naǵyz jaýynger janrdyń ózine aınalǵany sózsiz. Biraq bul Áshekeńnen keıin synshy joq degen sóz emes. Táýelsizdik ja­­rııa­laǵan jyly «teatrtaný» bólimin ash­qan B.Qundaqbaev pen Á.Syǵaıdyń keshegi kúnge deıin mektebinen neshe dúrkin shákirtter túlep ushty. Olar sahnada jaryq kórgen qoıylym muralarynyń denine der kezinde óz oılaryn baspasóz betterine jarııalap júrgender jáne kitaptary shyqqan ónertaný magıstri, kandıdaty, professory, doktory atanǵan teatr zertteýshileri. Sondyqtan taǵy aıtamyz, Á.Syǵaıdan keıin synshy joq deýge negiz joq. Bar! Kerisinshe, syn qabyldaýdaǵy óresi bıik óner adamdary joq. Sońǵy kezde birazynyń suhbattaryn kórip, oqyp otyrsam, arasynda synshylarǵa kóńili tolmaı sóz qylyp, tipti keıbireýleri Reseı synshylarymen salystyryp otyrǵandaryn da baıqadym. Maǵan salsa, men de aıtýǵa turarlyq Reseıdegi myqty rejısser-akterlerden júz mysal keltirip turyp salystyra alamyn. Onyń qajeti qansha? Ol bereke-birlikke jetelemeıdi. Ne desek te, janashyr kóńilmen aıtylǵan taldaýlardy kótere almaı, «syn joq, synshy joq» dep synǵa ósekshiniń kózimen qaraıtyn pendelerdiń nebir sózderin estip júrmiz. О́kinishke qaraı, synshyǵa ókpe artatyndar kóp, al aıtylǵan synnan qorytyndy shyǵaratyndar az. Bul rýhanı ózeksizdiktiń keń masshtabta beleń alýyna ulttyq ıntellıgensııa ókilderiniń basym kópshiligi óz basynyń qam-qareket tóńireginde qalýy, teatr óneriniń damýyna áleýmettik qaıratkerleri bola almaýy da úlken obektıvti sebep qoı. Eldi eleń etkizerlik dúnıeleri bolsa bir sári, basynan jaı ǵana sóz asyrǵysy kelmeıtinder teatr ónerin tereńdete óristeýge kóp kedergilerin keltirip-aq júr.

– Qazaqstan teatrlaryna dál búgin ne jetispeıdi? Sizder sahnadan jıi baıqaıtyn kemshilik qandaı?

Baqyt Nurpeıis:

– Elimizdiń teatr óneri ulttyq sıpa­ty men estetıkasy basqa ulttardan erek­­shelengenimen, onyń damý úrdisterin álem­dik órkenıettegi mádenı kontekster­den bólek qarastyrýǵa kelmeıdi. Sońǵy jyldary bizdiń jas býyn rejısserlerimiz de batyl izdenisterimen kózge túsip júr. Atap aıtqanda: D.Jumabaı, E.Nursultan, F.Moldaǵalı, A.Salban, D.Bazarqulov, G.Adaıdyń, taǵy basqa rejısserlerdiń spek­taklderi kópshiliktiń árqıly piki­rin týdyryp keledi. Tipti qarapaıym kórer­menderdi bylaı qoıǵanda, D.Bazar­qulovtyń «Men», G.Adaıdyń «Juban» spektaklderine H.Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq drama teatrynyń akterleri ashyq qarsy shyqty. Joǵaryda atalǵan qoıylymdar, negizinen, realızmnen góri, teatr ónerindegi sharttylyqtarǵa baǵyndyrylyp, oınaý úrdisiniń fızıkalyq, kognıtıvti ádisterine súıendi. Bulardy rejısserlik ınterpretasııasy aıqyn, izdenis aıasy keń qoıylymdar qataryna jat­qyzamyz. Sonymen birge zamanaýı teatr­lyq formalardyń akterlik ónerge úlken synaq ekeni de osy spektaklderden baıqaldy. Oblys teatrlaryndaǵy keıbir akterlerdiń búgingi álemdik teatr ónerindegi qubylystardan habarynyń bolmaýy, rejısserlik izdenisterdi túsine almaǵany olardyń óz qazanynda «eskishe qaınap» jatqanyna dálel.

Qazaq teatry álemdik deńgeıge kóteril­sin desek, eń aldymen ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy tanytatyn spektaklder qoıý kerektigin jıi aıtyp júr­miz. Sebebi ulttyq rýhy myqty, tamyry tereńge ketken spektakl ǵana ózge jurt­ty qyzyqtyrary sózsiz. Qazirgi kezde bizdiń teatrymyzdan oq boıy alǵa ozyp ketken álemdik teatr maıtalmandaryn Sheks­pırdi, Molerdi nemese Gaýtmandy qoıyp tańǵaldyra almaımyz. Bul sheteldik klassıkany shyǵarmaý kerek degen sóz emes. Ol qashan da sheberlikti shyńdaýdyń bıik kórsetkishi bolyp qala beredi. Al bizdiń qandaı ult ekenimiz ózimizdiń tól týyndylarymyzdy sahnalaý arqyly ǵana kórineri daýsyz. Qazaq ádebıetiniń altyn qoryndaǵy nebir qundy shyǵarmalar áli kúnge deıin sahna tórin kórmeı jatyr.

Mýzykalyq-drama teatrlarynyń repertýarlary da teatrlardyń atyna saı emes. Bul teatrlardyń shyǵarmashylyq quramy taza drama ujymdarynan bólek bolady. Al keıbir qazaq mýzykalyq drama teatrlary repertýarynyń basym bóligi dramalyq shyǵarmalarǵa qurylyp ketken. Tipti sońǵy bes jyldyń ishinde birde-bir mý­zykalyq spektakl shyǵarmaǵan teatr­lar da kezdesedi. Munyń jaı-japsaryn tekse­rip, teatrlardyń óz atyna sáıkes jumys jasaýyn talap etetin ýaqyt ótip barady.

Amangeldi Muqan:

– Aldymen, teatrlardy bir ortalyqtan­dy­rylǵan júıemen basqarýdaǵy kem-ke­tik tustardyń jumys isteýge keder­gi keltiretindigi. Teatrlarymyz re­per­týar­­lyq, memlekettik bıýdjetten qar­jylan­dyrylatyn mekeme bolǵan soń soǵan saı onyń jumysyn retteıtin qarjylandyrý, sharýashylyq pen shyǵarmashylyqty júrgizý, repertýarlyq saıasatyn maman kadr­larmen turaqty qamtamasyz etý, olar­dyń áleýmettik turǵydan qorǵalýy sekildi máseleleri tizbektelip shyǵa beredi. Bul atalǵan salalardyń bárin túbegeıli retteý qajet. Osy jáne ózge de máselelerdi júıeli birizdilikpen qamtıtyn «Teatr týraly» zań qabyldanýy kerek. Bizdegi teatrlardyń qazirgi jumysy «Mádenıet týraly» Zań aıasyndaǵy azyn-aýlaq teatrǵa arnalǵan taraýlary men baptary belgili júıemen jumys isteýge qol jetkize almaı keledi. Kórshi qonǵan TMD elderinde bul zań jumys istep jatyr. Biz qazaq, orys, uıǵyr, koreı, nemis, ózbek sekildi 6 ulttyń tilinde sóıleıtin 60-tan asa memlekettik teatr­larymyz bola tura, solardyń jumy­syn retteıtin negizgi qujatty áli kúnge deıin qabyldaı almaı kelemiz. Basty má­se­le arnaıy zań qabyldaýmen núkte qoıy­lýy kerek. Memlekettik teatrlardan ózge, qanshama jekemenshik, kommersııalyq teatrlardyń bolý-bolmaý taǵdyry qyl ústinde. Bulardyń da quqyqtyq mártebesi, qoǵamdaǵy orny arnaıy zańda kórsetilýi kerek. Sonymen birge teatrdyń damý úderisine baǵa beretin teatr syny da óziniń mártebesin quqyqtyq túrde alýy kerek. Al sahnada jıi baıqaıtyn kemshilik degenge kelsek, sahnadan oı salatyn tereńdikti, rýhty kóteretin asqaqtyqty, jarqyraǵan ádemilik pen sándilikti, qany sorǵalaǵan ótkir shyndyqty kórýden jalyqpaımyn. Al osynyń ornyna qan-sólsiz, teatrǵa berilgen shyǵarmashylyq erkindikti tolyqqandy paıdalana almaý qynjyltady.

Anar Erkebaı:

– Qazaqstan teatrlary qazir jan-jaqty damý ústinde. Jas rejısserlerdiń jańa formattaǵy, jańa janrlardy ıgerýdegi jumystary orasan zor. Biraq teatr quryl­ǵannan beri ony «mektep», «kafedra», «trıbýna», «tárbıeleıtin jer» dep kelgen biz úshin ashyq sóıleı almaý, ózimizge ózimiz ja­sap alǵan senzýraǵa jaltaqtaý áli de bolsa jıi kezdesedi. Oılaryn búrkemelemeı aıtatyn ashyq alańdar kóbeıýi kerek. Sondaı-aq teatrlarǵa joǵary jaqtan qalaı ma, qalamaı ma arnaıy bir taqyrypqa spektakl qoıdyrý ujymnyń kórkemdik dárejesin ósirmeıtini aqıqat.

Merýert Jaqsylyqova:

– Qazirgi teatr sahnasynda mýltıme­dıanyń tilin jetik meńgergen jaryq be­rýshiler jetispeıdi. Sonymen qatar teatr­ǵa arnaıy mýzyka jazatyn kompo­zıtorlardyń qarasy az. Tipti saýatty dybys berýshilerdiń sırep ketkenin jasyr­ǵanmen bolmas. Zamanaýı tehnıkanyń ti­lin biletinderdiń kezeńi jetkeni qashan. Degenmen biz kórip júrgen spektaklderde jaryq pen dybys berý máseleleri jıi kezdesip jatady. Basshylyq olarǵa bólinetin jalaqynyń azdyǵyn alǵa tartady. Alaıda bul másele de sheshimin tabýǵa tıis. Qazirgi teatrlarda menedjment ja­ǵyn kúsheıtý mańyzdy. Sonymen qatar oblystyq, qalalyq ákimshiliktiń «arnaıy tapsyrmasymen» spektakl qoıý máselesi de shyǵarmashylyqty kórkemdik bıikke jetelemeıtindigin aıtar edik.

Zýhra Islambaeva:

– Kórkemdik sapasy joǵary deńgeıdegi dramatýrgııanyń ózi úlken másele. Sol sııaqty dál qazirgi tańda qazaqstandyq teatrlarǵa saýatty rejıssýra jetispeıdi. Naqtysyn aıtqanda, zamanaýı oılana alatyn rejısserler tym az. Jahandyq teatr óneriniń kóshine erekshe oqylymdaǵy qoıylymdarmen ilese almaı jatyrmyz. Álemdik teatr prosesindegi damýdyń qazaq­standyq teatrlardyń alǵa jyljýyna yq­pa­ly joq dep aıta almaımyz. Alaıda áli de bolsa aýyz toltyryp aıtatyn dúnıe­ler bolmaı otyr. Kóbinde burynǵy izben qoıyl­ǵan dástúrli qoıylymdar oryn alý­da. Akterlerde, barlyǵynda dep aıta al­maı­myn, biraq basym kópshiliginde óz maman­dyǵyna degen fanatızmniń joqtyǵy anyq baıqalady.

Aızat Qadyralıeva:

– Búgingi rejısserler, ásirese jas rejıs­serler bir teatrda premerasy oı­nal­ǵan kúnniń erteńinde jolǵa shyǵyp, ekinshi teatrǵa barǵanyn doǵarsa eken deımin. Bir teatrdan bir teatrǵa úzilissiz júgirip, shyǵarmanyń shaýjaıyna jabysa berýdi qoıý kerek sekildi. Araǵa jarty jyl salmasa da, tym bolmasa bir aı ózine demalys berip, entigin basyp, kelesi dúnıege asyqpaı-aptyqpaı kirisse, durys bolar edi. Sebebi qarqyndy qozǵalystyń kesirinen bir-birine uqsaıtyn qoıylymdar qaptap ketti. Uqsas bolǵandary bylaı tursyn, asyǵystyq saldarynan sahnada jasandy kórinister keńinen etek jaıa bastaǵany da múlde jasyryn bolmaı qaldy. Rejısserler ár aktermen jeke-jeke jumys isteýi kerek degen uǵymdy túısikten shyǵarǵaly qashan?! Sahnagerlerdiń sóz sheberligi, oıynyń júıeliligi, til tazalyǵy kúndelikti tájirıbelerden qalyp bara jatqany ókinishti jaǵdaı. Ásirese bul kemshilik oblystaǵy teatrlarda qatty baı­qa­lady. Muny nemquraıdyq deımiz be, álde jaýapsyzdyq pa bul? Ne desek te, ónerge qııanat.

Sosyn memleket qaraýyndaǵy keı­bir teatrlar jekemenshik seriktestik dáre­jesinde jumys júrgizýi bizdi qatty oı­landyryp júr. Bul jaǵdaı ózimiz bile­miz dep, aıtylǵan pikirlerdi eskermeýi shyǵarmashylyq deńgeıine zııanyn tıgizip júrgenderi bar. Tipti bireýler óz laýazymdaryn asyra paıdalanyp jatqandary da kezdesetin shyndyq. Teatr óneriniń damýyna kedergi bolyp jatqan kóptegen kúrdeli máseleler áli sheshilmeı júrgenin de jasyrmaýymyz kerek. Ol qordalanǵan problemalar únemi aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Onyń bárin túgel qaıtalap shyǵý múmkin emes. Qysqasy, munyń bári memlekettik ıdeologııanyń bolmaýynan. Al Mádenıet mınıstrligi sol memleket ıdeologııasyn iske asyratyn organnyń biri. Jalpy, myna bylyq-shylyqty qurtatyn, onyń kózin joıatyn irgeli memlekettik reforma kerek.

Teatr basshylaryna sózimiz ótpese de, únimiz bálkim jańa mınıstrge jetip qalar. Qudaı ońdap jetip jatsa, teatr tóńiregindegi tolǵaqty oı-pikirlermen birge bildirer usynys-tilegimiz de joq emes.

 Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»