Urpaqqa úlgi ulaǵat

Oǵan dálel – qoly qalt etse, únemi oqyp-izdenip, kórkem áde­bıetpen, tiltaný jáne ádebıettaný ǵylymymen shuǵyldanyp otyrǵan. Basyna is túsip júrse de, «Qyryq mysal», «Masa», «Er Saıyn», «Áde­bıet tanyt­qysh» sekildi kitaptardy jazyp, daıyndaýmen boldy. Aldyńǵy eki kitapta orys qalamgerlerinen aýdarǵan shyǵarmalary da bar. Qazaq til bilimin alǵash qalyptastyrýshy retindegi eńbekteriniń ózi bir tóbe.

Arab grafıkasyn qazaq tilinde qoldaný úshin tóte jazýdy engizgen ǵulama babamyz 1926 jyly Bakýde bolǵan túrkitanýshylardyń Búkilodaqtyq 1 sezine qatysyp, «Túrki tilderindegi termınologııa jaıly» degen taqyrypta baıandama oqıdy. Halyq aǵartý salasynda jasaǵan eńbekteri – «Oqý quraly», «Til quraly», eresekterdiń saýatyn ashýǵa arnap «Álipbı», «Jańa álipbı» atty oqýlyqtar.

«Qyryq mysal» (1909 jyly, Peterbýrg), «Masa» (1911 jyly, Orynbor) atty kitaptarynyń mazmunyna qarap otyrsaq, «Qyryq mysal» jınaǵyna engen dúnıeleriniń basym bóligi balalar men jasósipirimder túsinigine jaqyn. Bilim men ǵylymdy kórkem sóz arqyly alqalap, nasıhattaýǵa arnalǵan bul jınaq óz kezinde jaqsy tanymal bolǵan.

Bajaılap qaraǵan jaǵdaıda A.Baıtur­syn­ulynyń «Qyryq mysal» kitabyndaǵy shyǵar­ma­lardyń kóp bóligi aýdarmadan turatynyn ańǵa­rýǵa bolady. Bul jóninde avtordyń ózi:

Orystyń tárjime ettim mysaldaryn,

Ázirge qoldan kelgen osy barym, – (Baı­tur­synuly A. 61-b.) dep túsindirgen. Qysqa shyǵar­malarynyń birazy tanys sıýjetterdi negizge ala otyryp jazylǵan. Biraq A.Baıtursynuly kez kelgen sıýjetti ala bermeı, taǵylymdyq-tálimdik jaǵyna basa mán beretini baıqalady.

Kóp mysaldyń sıýjettik qańqasy I.Kry­lovtiki bolǵanymen, olardyń jalpy rýhanı usta­nymyna qarasańyz, qazaqı túsinikten onsha alys emes. Osyndaı dálelderden kelip, keı­bir zertteýshiler A.Baıtursynulyn qazaq ádebıe­tindegi jazbasha mysal janryn damytýshy retinde tanysaq degen pikir aıtady.

Bul máseleni akademık S.Qırabaev mynandaı qarapaıym tilmen taldap beredi: «Sondyqtan da ol aýdarmalaryn mektep baǵdarlamasymen shektemeı, qalyń qazaqqa arnaıdy, qarańǵylyq pen ezgige qarsy kúresýge, eldi bilim, ǵylym jolyna úgitteýge paıdalanady. «Qyryq mysaldyń» el ishine keń tarap, Ahmettiń atyn da shyǵarýǵa sebep bolǵany osydan. «Qyryq mysal» ádebıet tarıhyna jaı qatardaǵy aýdarmalardyń biri ǵana emes, jańa maǵynadaǵy salmaqty, salıqaly oıy­men, jarqyn kórkem beınelerimen tyń eńbek bolyp kirdi».

Personajdardyń qarym-qatynasyndaǵy psıhologııalyq-áleýmettik túıtkilder qazaqı uǵym­­men beınelenedi. Keı mysaldarda kezdesip qa­latyn jylqy, qasqyr, qozy, qymyz, qoı jáne t.b. detaldar – orys uǵymyna jýysa qoımaıtyn taza qazaqı atrıbýttar. Avtordyń keıde, tipti qazaqsha maqal-mátelderdi de esh ózgertpesten, sol qalpy qoldanyp jiberetin tustary da joq emes. Endeshe bulardyń qazaqtyń tól shyǵarmalary retinde tanylǵany qısyndy.

«Masa» jınaǵyndaǵy «Oqýǵa shaqyrý» óle­ńiniń mazmuny taza dıdaktıkalyq sıpatta.

«Balalar! Oqýǵa bar! Jatpa qarap!

Jýynyp, kıinińder shapshańyraq.

Shaqyrdy taýyq mana áldeqashan,

Qarap tur terezeden kún jyltyrap». (11-b.):

Qalaı bolǵan kúnde de A.Baıtursynulynyń «Masa» atty jınaǵy balalar ádebıeti talaptaryn tolyq qanaǵattandyra almasa da, ishinara úgit sózderimen nazar aýdarady. Oǵan engizilgen mysaldardyń jas balany oılandyrýǵa, jamannan jırenip, jaqsydan úırenýge baýlıtyn nasıhattyq ustanymy aıqyn. Ondaı týyn­dylarynyń atyn atap, túsin tústesek, aldymen aýyzǵa iligetini – «At», «Balyqshy men balyq», «Altyn átesh», «Qazdar», «Esek pen úki» jáne taǵy basqa mysaldary.

 «Men oqýǵa qalaı bardym?» atty shaǵyn áńgi­me­siniń mazmuny baldyrǵandy oqýǵa yntalandyrý ekendigi aıqyn. «...Bir kúni oınaıyn dep bardym. Ábish kitap oqyp otyr eken. Tyńdasam, kitabynda jumbaq, maqal, óleń, basqa da jaqsy sózder kóp eken. Oqý úırensem, men de sondaı oqyr edim dep, oıǵa qaldym. Úıge qaıtyp keldim. Oqýǵa baramyn dedim. Ákem men apam bul oıymdy unatty. Erteńine ákem meni oqýǵa aparyp berdi» degen baıandaýlar kishi jastaǵy balanyń uǵymyna saı. Munymen tanysqan qarańǵy ortadaǵy jas órenniń de oqýǵa degen yntasy oıanatyny anyq.

Ezý tartqyzatyn shaǵyn áńgimelerdiń ózinde oqyrmandy tapqyrlyqqa, logıkalyq oılanýǵa baýlıdy. Qazaqı anekdot syndy mysaldyń biri «Úleske ustalyq» degen áńgimesin alaıyq. Mun­da eki sart pen bir qazaqtyń atyp alǵan qustaryn qalaı bólisip alǵany baıandalǵan. Eki sart aqyldasyp kelip, bılikti qazaqqa bergen eken. Sol-aq eken, qazaq dereý iske kirisip ketipti. «Bısmılla, bezgeldek!» dep, bezgeldekti alyp janyna, «Bylaı jatsyn dýadaq» dep, dýadaqty bir jaǵyna, «Sybaǵama – qońyr qaz» dep, óziniń aldyna qoıdy deıdi. Sózdiń qysqasy, osylaısha atap-atap kelip, atylǵan qustardyń kóbin ózi alyp, eki sartqa bir-aq úırek beripti.

Árıne, shynaıy ómirde pysyqtyǵymen tanymal bolǵan sarttardyń qyrda kóship-qonyp júrgen ańqaý qazaqqa aldana qoıýy ekitalaı. Avtor bul arada qaıraý maqsatymen qazaqty ádeıi eti tiri etip kórsetken sııaqty.

Qazaqta «Sezikti sekirer» degen maqaldyń bary belgili. Osy oıdyń túbi qaıdan shyqqanyn A.Baıtursynuly «Baqsy» degen áńgimesinde baıandaıdy. Onyń mazmuny eske salsaq, bir qazaqtyń aqshasy urlanady da, aýyl adamdary baqsyny shaqyrady. Baqsy jınalǵandardyń aıaq kıimin sheshtiredi de: «Men jynymdy shaqyramyn. Ol jylan bolyp kelip, aqshany alǵan urynyń aıaǵyn shaǵady» dep eskertedi. Sonan qobyzyn tartyp, sarnap otyrady da, kenetten: «Al, shaqty!» dep, shar ete qalady. Sol-aq eken, manadan beri kútip otyr­ǵan adamdardyń biri turǵan ornynan sekirip ketip­ti. Sóıtip, bári uryny osylaı taýyp alypty. «Sezikti sekirer» degen maqal osydan qalǵan kórinedi.

A.Baıtursynulynyń joǵaryda aıtylǵan­dardan basqa «Eki balyqshy», «Talas», «Enshi úlesý», «Ata nasıhaty», «Aqyldy soqyr» áńgime­leri qysqa jazylǵanymen, beligili bir fıloso­fııa­lyq oıǵa negizdelgen. Eń basty túıini – úlkendi de, kishini de tapqyrlyqqa, eńbekqorlyqqa baýlý.

Al «Qarǵa men qumyrsha», «Jibek qurty», «Jibek qurty men órmekshi», «Balyqshy men ba­lyq», «Serke men túlki», «Torǵaı men qarlyǵash» tárizdi mysaldary uǵymǵa jeńil bolyp kelgenimen, aıtar oılarynyń salmaqtylyǵymen taǵylymdy.

О́z kezinde áli qarańǵylyq bulty seıile almaı jatqan kezde qoǵamdyq sanaǵa áser etip, bilimniń jylt etkizip sáýlesin shashqan kitaptardyń biri –Ahmet Baıtursynulynyń Teljan Shonanulymen birigip jazǵan «Bastaýyshqa arnalǵan oqý kitaby» atty eńbegi. 1928 jyly jaryq kórgen osy­naý qunarly oqý quraly negizinen 3-4-sy­nyp oqýshylaryna arnalǵan eken. Munda da avtor­lardyń oqýshylardyń uǵymymen, daıyndyǵymen sanasatyn tustaryn ańǵarý qıyn emes.

Sodan beri toqsan jyldan astam ýaqyt ótse de, atalǵan kitaptyń quny eskirdi deýge bolmaıdy. О́ıtkeni atalǵan kitapta jınaqtalǵan bilim kózderi, oqýshy balaǵa usynylatyn túrli aqparattar bú­gingi kún talabynan tym alys jatqan joq. Kitap­taǵy «Jandyqtardyń jer júzine taralýy», «Alǵashqy adamdar», «Ertedegi qazaq turmysy», «Tórt túlik», «Qustar», «О́simdiktiń taralýy» jáne «Qurylyqtar» dep atalatyn taqyryptarǵa úńilsek, sonda keltirilgen málimetterdiń áli de baǵaly ekendigin baıqar edik.

Iаǵnı ýaqyt talabyna búgin de jaýap beretin­dikten, bul materıaldardyń maǵynalyq quny múlde kónerip ketti dep aıta almasaq kerek. Bú­gin­gi tańda oǵan tarıhtan qalǵan jaı eksponat re­tinde ǵana emes, áli de kádege asa alatyn múmkin­digi bar asyl mura retinde qaraǵanymyz abzal.

Aǵartýshy uly oqymystynyń qazaq balalar ádebıetin damytýǵa da qosqan úlesi bar ekendigin bireý bilse, bireý bile bermeıtindikten, osy shaǵyn málimetterdi usynýdy jón kórdik.

Nurdáýlet AQYSh,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory