Atom elektr stansasy ne úshin kerek?

Turaqty generasııa kózi bolmaq

Álbette, Úkimettiń usta­nymy – atom elektr stansasy salynýy kerek. Energetıka mı­nıstrligi Atom energetıkasy jáne óner­kásibi departamentiniń dırektory Jaslan Qasenovtiń piki­rine qara­ǵanda, mundaı stan­­sa energetıka men ekolo­gııa­daǵy turaqtylyq úshin kerek. Bul parnıktik gaz­dardyń shyǵar­yn­dylaryn azaıtyp, elektr gene­ra­sııasynyń turaqty kózine aı­nalmaq.

– Elimizde elektr energııa­syn tutyný kólemi ulǵaıýda. Tıi­sinshe, qolda bar qýat kóz­deriniń qor­lary taýsylýǵa jaqyn. Turaqty generasııanyń bolmaýy­nan al­daǵy ýaqytta elektr ener­gııasyna degen qa­jettilik týyndaýy múmkin. Ási­rese oń­tústik óńirlerde. Oń­tús­­tikti energııamen jabdyqtaý júıesin­degi aqaýlar saladaǵy bir­sha­ma problemanyń betin ash­qan­­daı boldy. Qysqasy, aldaǵy ýa­qyt­ta energııa tapshylyǵy oryn ala­tyndyqtan, jańa bazalyq qýattardy engizý qajet, – deıdi J.Qasenov.

Álemdik qoǵamdastyq sońǵy jyldary kómirtektiń beıtaraptyǵyna erekshe kóńil bólýde. Halyqaralyq qarjy ıns­tıtýttary kómir elektr stansalaryna ınvestısııa quıýdan jappaı bas tartýda. Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý máselesin kún tártibine shyǵarǵan kóp faktordyń biri osy. О́ıtkeni, jappaı gazǵa kóshý múmkin emes. Onyń da qory shekteýli. Al jańǵyrmaly energııa kózderi klımattyq jaǵdaıǵa táýeldi. Demek, ol da turaqty jáne bazalyq generasııa kózi bola almaıdy.

– Atom elektr stansasyn salý – isten shyqqan qýattardyń ornyn toltyrýdyń tıimdi sheshimi, – deıdi mınıstrlik ókili.

Álemdik trendten tys qalǵysy joq

Atom energetıkasynyń energetı­kanyń dástúrli salasyna aınalǵanyna da jarty ǵasyrdan asty. Qazir álemniń 31 eli atom elektr stansasyn paıdalanýda. Dúnıe júzinde jalpy qýaty shamamen 391 kVt bolatyn 439 energetıkalyq reak­tor bar. Budan bólek qýaty 55 GVt bolatyn 52 reaktor salynyp jatyr. Atom-energetıkalyq qýaty mol elder­diń qatarynda AQSh, Fransııa, Qytaı, Japonııa, Reseı jáne Koreıany aıtýǵa bolady.

– Álem energetıkalyq daǵdaryspen arpalysyp keledi. Sol sebepti birqatar el ıadrolyq-energetıkalyq baǵdar­la­many qaıta bastaý týraly sheshim qabyldady. Máselen, taıaýda Fransııa ıadro­lyq energetıkany jandandyrýdy qolǵa aldy. 2035 jylǵa qaraı bul memleket jańa reaktor sanyn 14-ke jetkizýdi josparlap otyr. Sondaı-aq Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Belarýs memleketteri atom energetıkasyn damytýǵa kóńil bóle bas­tady. Qazir bul elderde tıisti qurylys ju­mystary júrip jatyr. Buryn atom elektr stansasynan bas tartqan Polsha da energetıkalyq baǵdarlamasyn ja­ńart­paq. Eýrokomıssııa Eýroodaq el­deri­ne 2050 jylǵa qaraı kómir­tegi beı­taraptylyǵyna kóshý baǵdarla­masyna atom energetıkasyn qosýdy usyndy. Qazaqstanda da bul salany damytýdyń áleýeti zor. Atom elektr stansasyn salý mýltıplıkatıvti áser bermek, – deıdi J.Qasenov.

Qazir elimizde atom energetıkasyn damytýǵa qatysty zertteýler júr­gizilýde. Onda tabıǵı-klımattyq fak­tor­lar men stansanyń qorshaǵan orta­ǵa áser etýi barynsha eskerilmek. J.Qa­senov­tiń pikirine súıensek, ázirshe 6 álem­dik jetkizýshiniń ıadrolyq tehnologııa­lary zerdelený ústinde. Bular – amerıkalyq, amerıkalyq-japondyq, koreıalyq, qytaılyq, reseılik jáne fransııalyq tehnologııalar. Eger Qazaqstan atom elektr stansasyn salatyn bolsa, joǵa­ryda atalǵan alty tehnolo­gııanyń birin negizge alady.

– Qazaqstanda atom energetıkasyn damytýǵa múmkindik mol. Biz ýran óndirý boıynsha álemde birinshi oryndamyz. Iаdrolyq otyn komponentterin óndiretin óz óndirisimiz bar. Iаǵnı jylý bóletin quramalardy tabletkalaý jáne óndirý óz jerimizde júzege asyrylady. Sondaı-aq bizdiń elde ýrandy ızotopty baıytý qyzmetteri qoljetimdi. Byltyr Úlbi metallýrgııa zaýytynyń bazasynda Qytaı atom elektr stansalary úshin daıyn ıadrolyq otyn shyǵaratyn zaýyt ashyldy. Atom elektr stansasyn salý Qazaqstannyń energetıkalyq júıesin turaqtandyryp qana qoımaı, jalpy atom salasy men ekonomıkanyń ózge de salalarynyń damýyna úlken serpin bermek, – deıdi ol.

Artyq qýatty atomnan alady

Energetıka mınıstrligi Elektr ener­­getıkasyn damytý departamentiniń dırektory Aıdos Dáribaevtyń aıtýyn­sha, búginde Qazaqstannyń biryńǵaı ener­getıkalyq júıesi ózin ózi teńgerim­deý reji­minde jumys isteıdi. Bul rette júıe­degi júkteme tym kóbeıgen ýaqytta elektr energııasynyń jetispeýshiligi sezi­ledi. Osynyń saldarynan energııa ón­dirýshi uıymdardyń negizgi jabdyq­tary jıi toqtap qalady. Byltyr elektr energııasyn tutyný 113,9 mlrd kVt/saǵat­ty qu­rady. Bul 2020 jylǵy kórsetkish­ten 6 paıyzǵa artyq. Oǵan deıingi jyldary tutyný kólemi orta eseppen 2 paıyzǵa ǵa­na ósetin. Kórsetkish byltyr birden 3 ese ulǵaıǵan. Bul durys emes, álbette.

– Investısııalyq kelisimder sheń­berinde 2025 jylǵa qaraı 1 760 MVt qýat­tylyqty jańǵyrtý josparlanǵan. Son­daı-aq ulttyq elektr jelisin jańǵyr­tý, onyń ishinde batys jáne oń­tús­t­ik aımaqtardyń energııa júıesin kúsheı­tý, batys aımaqty biryńǵaı elektr energetıkasy júıesine qosý ju­mys­tary júrgizilýde. Bıyl shamamen 1 240 MVt manevrlik qýatty salýǵa aýk­sıondyq saýda-sattyq ótkizý kózdelgen. Energetıka – ekonomıkadaǵy júıe quraýshy sala. Sondyqtan basqa salalarǵa qaraǵanda áldeqaıda ilgeri damyp otyrýy kerek, – deıdi A.Dáribaev.

Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes elimizdiń 2035 jylǵa deıingi energetıka­lyq balansy ázirlengeni belgili. Atalǵan qujatta jańa tutynýshylardy engizý eskerilgen. Boljamǵa sáıkes 2035 jyl­ǵa qaraı elektr energııasyn tutyný shamamen 153 mlrd kVt/saǵatty quramaq.

– Biz energııa balansyna sáıkes jumys istep, energetıkalyq qýattardy engize almasaq, jumys istep turǵan energııa kózderi halyqtyń jáne ekonomıkanyń qajettiligin óteýden qalady. Sondyqtan 2035 jylǵa qaraı jıyntyq qýaty 17,5 GVt bolatyn jańa qýattardy iske qosý kerek. Atalǵan qýattyń shamamen 10 GVt-y – kómirtekti generasııa kóz­derinen, 6,5 GVt-y jańǵyrmaly energııa kózderinen alynady dep josparlanýda. Alaıda qarjy ınstıtýttary kómir stansalaryn qarjylandyrýdan jappaı bas tartýda. Sol sebepti kómir gene­rasııasynyń múmkindigi shekteý­li bolmaq. Osyǵan oraı bazalyq genera­sııa­nyń jańa kózi retinde atom elektr stansasy qarastyrylyp otyr, – deıdi A.Dáribaev.

Sonda 2035 jylǵa qaraı iske qosylý­ǵa tıis jańa energetıkalyq qýat­tar­dyń qurylymy kelesideı bolmaq: 6,5 GVt – jańǵyrmaly energııa kózderi, 5 GVt – gaz generasııasy, 2 GVt – sý elektr stansalary, 1,5 GVt – kómir gene­ra­­sııasy, 2,4 GVt – atom generasııasy. A.Dáribaevtyń pikirine qaraǵanda, dál osy qurylym bazalyq jáne retteý qýa­ty­nyń tapshylyǵyn óteýge jetki­lik­ti. Sondaı-aq bul kólem energııa júıe­siniń táýelsizdigin qamtamasyz etedi.

Boljamǵa sáıkes 2035 jylǵa qaraı elektr energııasyn óndirý quryly­myn­da kómirdiń úlesi 40 paıyzǵa deıin tómen­demek. Qazir onyń úlesi 70 paıyz­ǵa teń. Jań­ǵyrmaly energııa kózderi 23 paıyzǵa deıin artady dep kútilýde. Sol sekildi gaz generasııasy 18 paıyzǵa, sý elektr sta­n­salarynyń úlesi 7 paıyzǵa, atom elektr stansasynyń úlesi 12 pa­ıyz­ǵa jetpek.

Qysqasy, bazalyq qýattylyqty tolyqtaı hám turaqty qamtamasyz etý úshin atom elektr stansasyn salý kerek. О́ıtpegen jaǵdaıda eldegi elektr stansalary jerge qaratýy múmkin.

– Búginde elimizde 214 elektr stansasy bar. Onyń deni 30 jyldaı úz­diksiz qyzmet etip keledi. Sol sebepti stan­sa­lardyń tozý deńgeıi 53 paıyzǵa jetip otyr. Jyl saıyn qarjy jumsap qurylǵylardy jańartpasaq, jaǵdaıdyń nasharlaı túseri anyq. Manevrlik rejimde jumys isteıtin stansalardyń azdy­ǵyna baılanysty bulardyń barly­ǵyn keshki ýaqytta tolyq júktememen paıdalaný múmkin emes. Onyń ústine, kún energııasyn paıdalanatyn elektr stansalary keshki ýaqytta jumys istemeıdi. Sondyqtan jetpeı jatqan qýatty keshkisin Reseıden alyp, túnde qaıtaryp berýge tyrysamyz, – deıdi ol.

Energetıkalyq táýelsizdikti nyǵaıtady

Elimizde atom elektr stansasy salyndy dedik. Alaıda stansada jumys isteıtin mamandar bar ma? Onyń qalyp­ty jumysyn kimder qadaǵalamaq? «Samuryq-Energo» AQ О́ndiris jáne aktıv­terdi basqarý jónindegi basqarýshy dırektory Serik Tótebaevtyń pikirine súıensek, mundaı másele týyndamaýy kerek.

– Kezinde Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetinde atom stansasy boıynsha mamandar daıarlanatyn. Atom stansasynyń jylý bóligi Ekibastuz stansasyndaǵy týrbınalarmen birdeı. Biz olardy uzaq jyldar boıy paıdalanyp kelemiz jáne asa bir másele týyndaǵan emes. Sondyqtan maman tapshylyǵyna qatysty másele týyndamaıdy dep oılaımyn, – deıdi S.Tótebaev.

Onyń aıtýynsha, ıadrolyq qon­dyr­ǵy­lar barynsha qaýipsiz bolýy kerek. Parıj kelisimi boıynsha kómirtek deńge­ıin tómendetý kerek. Biraq búginde jańa nysandardy engizýge baılanys­ty kómirtegi shyǵaryndylarynyń ishinara ósýi baıqalyp otyr. Kómirdi neǵur­lym kóp jaqqan saıyn kómirtegi shyǵa­ryndylary da soǵurlym kóbeıe túsýde.

Energetıka salasynyń sarapshysy Almaz Ábildaevtyń aıtýynsha, atom elektr stansasy Qazaqstannyń energe­tıkalyq táýelsizdigin nyǵaıta túspek.

– Atom energetıkasy – elektr energııasyn óndirýdiń áleýetti túri. Bul sala álemde suranysqa ıe. Ásirese Parsy shyǵanaǵyndaǵy munaı óndiretin elder osyǵan den qoıa bastady. Bul tegin emes, árıne. О́ıtkeni atom energetıkasy ekologııa men energetıkanyń teńgerimin retteıdi. Eýrokomıssııa sarapshylary da reaktorlarda óndiriletin elektr energııasynyń zııany kún panelderine qaraǵanda tómen degen qorytyndyǵa kelgen, – deıdi A.Ábildaev.

Sarapshy atom energetıkasy kez kelgen ýaqytta jáne kez kelgen jerde qaýipsiz energııamen qamtamasyz etýge qaýqarly ekenin alǵa tartty.

– Sondyqtan atom energetıkasyna kóshý kerek. Elimizdiń ońtústiginde paıda bolǵan energııa tapshylyǵy energetıkalyq qaýipsizdik máselesin kún tártibine shyǵardy. Muny moıyndaýy­myz kerek. Al atom energetıkasy­na qatysty problemalar ázirshe ıdeo­logııalyq sıpatqa ıe. Oıdan shyǵa­rylǵan fobııalar kóp. Qazaqstanda atom elektr stansasynyń qurylysyna kem degende 10 jyl ketedi, – deıdi ol.

Atom salasy Qazaqstannyń ǵyly­myn ilgeriletýge jol ashady degen pikir de aıtylyp júr. Bul óz kezeginde teh­nı­kalyq joǵary oqý oryndarynyń deń­geıin kótermek. Muny ýaqyttyń enshi­sine qaldyrǵan durys, álbette.