“TALPYNǴANNYŃ TOQPAǴY TASQA ShEGE QAǴADY...”

Elordada Bilim jáne ǵylym qyzmet­kerleri kásipodaqtarynyń HII sezi ótti. Jıynǵa 9191 bastaýysh uıymǵa birikken 770 myń kásipodaq múshesiniń 136 delegaty qatysyp, 2005-2009 jyldary atqarylǵan jumys­tarynyń jetistigi men kemshiligin saralap, aldaǵy mindetterdi pysyqtady. Negizgi baıandamany odaqtyń tóraıymy Maıra Amantaeva jasap, ótken jyldar ishinde kásipodaqtardyń ózgermeli qoǵamda óz ornyn tabýy ońaı bolmaǵanyn, kúrdeli joldardan ótkenin, jumys ádis-tásilderi nysandaryn jańǵyrtyp, Otanymyzdaǵy jańarýlarmen ushtastyryp otyrý qajet bolǵanyn, bul qadam oń jemisin bergenin atap ótti. Qazaq eli degen baıtaq elimizdiń álemdegi orny, qýatty bolýy onyń bilim deńgeıimen ólshenetini anyq. Olaı bolsa, qandaı jaqsy reforma men keremet jospar­lardy júzege asyryp, memle­ketimizdiń kúsh-qýatyn álemge tanytýda bilim salasy qyzmetkerleriniń, ásirese ustazdardyń alar orny, atqarar isi ár kez erekshe. Osy esep­ti kezeńde Qazaq eli bilim qyzmetker­leri­niń álemdik daǵdarys kezinde el birligi men ty­nysh­tyǵyn saqtaı otyryp, adamdar quqy­ǵy­­nyń buzylýyna jol bermeýge degen talpy­ny­symyzǵa búkil jurtshylyq kýá dep bilemin. Muǵalim bedeli kóterilse, el mereıiniń asqany bolyp esepteledi. Sodan da bolar, Elbasy Nursul­tan Nazarbaev jyl saıyn bilim sala­­synyń qyzmetkerlerine erekshe kóńil aýda­ryp, aılyqtaryn ósirýge pármen berip, ony Úkimet oryndap keledi. Áıtse de, muǵalimder­diń qazirgi jalaqysy kóp jaǵdaıda kóńil kónshite bermeıdi. Aıta­lyq, olar ala­tyn eńbekaqy eldegi orta­sha jalaqy­nyń 60 paıy­zyn ǵana quraıdy. Eger bıýdjet qyzmetker­leri­niń aılyǵy ómir súrýine jet­ki­lik­ti bolsa, olardan jumysty jan-jaqty talap ete ala­myz, dedi ol. Baıan­da­mashynyń sózine qara­ǵanda, mektepterdegi muǵalimderdiń deni ere­sek­ter enshisine tıse, jalpy oqytý­shy­lar­dyń 81,3 paıyzyn áıelder quraıdy eken. 3 jyl qyzmet etken muǵalim 13 paıyz bolsa, bilim uıalaryna jastardyń kelýi 2,6 paıyz kórinedi. Eldiń keleshegi sanalatyn jastarǵa bilim berý men tárbıe úıretý máselesi de bir sát na­zar­dan tys qalmaı kele jatqanyna naqty dálel-dáıekter keltirildi. Munymen qatar muǵalimderdiń mártebesin kóterip, ynta-yqylasyn oıatý maqsatynda qoǵamdyq uıym­darmen birlese otyryp, ár jyl saıyn ótkizi­lip kele jatqan jarystar nátıjesi boıynsha júzden júırik shyqqandarǵa “Jyldyń ozat muǵalimi”, “Ozat synyp jetekshisi”, “Úlgili tárbıeshi” degen ataqtar berilip keledi. Halyqpen jumys isteıtin kásipodaq uıymy qyzmetkerlerin zaman talabyna saı qaıta daıyndaý jumysy da úzdiksiz júrgizilý ústinde. Qyzmetkerlerimiz Túrkııa, Taıland, Kıpr, Reseı, Belarýs, Ázirbaıjan, taǵy bas­qa memleketterde ótken halyqaralyq semı­nar­­lar men kongress, forýmdarǵa qaty­syp, Otany­myzdyń ómir tynysynan baıan­damalar jasap, semınarlar ótkizdi. Táýelsiz memle­ke­ti­mizdiń jaqsy isine ár kez qoldaý kórsetip, kemshiligi bolsa túzeýge qolushyn berip kele jatqan bizdiń myńdaǵan uıym músheleri bıylǵy qystyń qytymyr­lyǵynan zardap shekken otandastarymyzǵa kómek berýde. Mysaly, Almaty oblysy, Aqsý aýdanyndaǵy Qyzylaǵash qasiretin estı salyp, bar múmkin­digimizdi esepteı otyryp 1,5 mln. teńgeni quraı­tyn aqshalaı da, zat­taı da kómek kórset­tik. Mundaı kómekti Shyǵys Qazaqstan, Qy­zyl­orda, Ońtústik Qazaqstan, Almaty ob­lys­­tary­nyń mektep­terine de berdik. Kásip­odaq uıymy qashanda azamattardyń eńbegin qorǵap, qaýipsizdigin saqtaýmen aınalysatyny belgili. Sondyq­tan da bizge ótinishpen shyǵatyndar myńdap sanalady. Máselen, mekteptegi kıkiljińniń ­kesirinen, moraldyq ahýaldyń ýshyǵýynan bilim sapasy tómendep, oqýshylardyń tárbıesine jete mán bermeý oryn alǵan Almaty oblysy, Ile aýdany Jetigen aýylyndaǵy orta mekteptegi jaǵdaı­dy mınıstrlikpen birlese otyryp qaradyq. Nátıjesinde shyndyq saltanat quryp, dırek­tor jumystan alyndy. Oblys ákimi aýdandyq bilim basqarmasynyń bastyǵyn qyz­metine saı emes dep taýyp, aqyry orny­nan bosatty, deı kelip, Maıra Amantaeva kásipodaq ju­my­synyń pármendi bolýy, ony basqaryp otyrǵan kóshbasshylaryna baılanysty ekenin aıtty. Budan keıingi sózdi joǵary oqý oryn­dary assosıasııasynyń prezıdenti, belgili ekonomıst-ǵalym Rahman Alshanov jalǵas­tyryp, eli­mizdiń ekonomıkasyna jan-jaqty sholý jasap, Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń bıyl­ǵy Joldaýynda atap ótken shıkizat óndirýden óndiristi elge aınalý jónindegi tapsyrmalaryn tilge tıek etip, ony oryn­daý­dyń basty joly jastarǵa bilimdi tıimdi berý kerektigin atap ótti. Ol sonymen qatar, 40 myńnan asa stýdenttiń jataqhanasyz júr­ge­nin, keıbir oqý oryn­darynyń bazasyna kóńili tolmaıtynyn, birneshe aýysymda oqyǵan jerde sapaly maman ázirlenbeıti­nin, jaǵdaı jasaı almaıtyn kúıde turyp stýdent qabyldaý qate ekenin nazarǵa saldy. Aldy­men bilim berýdiń tórt qubylasyn túgendep alyp baryp talapkerlerdi qabyl­daý kerekti­gin aıtqan ol, bilim oryndaryn tekserýshi­ler­diń kóp ekendigine ókinish bildirdi. Demo­kratııalyq qoǵamda senimge selkeý túsirip, senimsizdik kórsetý, ózin-ózi basqarý jónin­degi ádemi ıdeıany ysyryp qoıý jaqsy ny­shan emestigine, mundaı jaǵ­­daıda oqytý­shy­lardyń kóp ýaqyty esep berý­men kete­tinine, aqsha tólenbeıtin qoǵam­dyq jumys­tardyń da adamdardy jalyq­tyra­ty­nyna dálel-dáıekter keltirip, mundaı jaısyz isterdiń aldyn alýdy aldaǵy ýaqytta kásipodaq uıymdarymen birlese otyryp júrgizý oń nátıje beredi, degen ol elimizdegi Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaq­tarynyń jumysyna kóńili tolatynyn, qashanda ha­lyq­qa qyzmet etý jaǵynan aldyńǵy shepten kórinip kele jatqanyn erekshe atap ótti. Parlament Májilisiniń depýtaty Svetlana Ferho Parlamentte qaralyp jatqan zańdar týraly oı qozǵasa, Jambyl oblysy bilim jáne ǵylym qyzmet­kerleri kásipodaǵy keńesi­niń apparat jetekshisi Erulan Maǵzym­bekov qoldanys­taǵy “Kásipodaqtar týraly” Zańdy ózgerte­tin ýaqyttyń jetkenin aıtyp, oǵan dálel retinde jańa Konstıtýsııanyń saltanat quryp jatqanyn, Azamattyq kodeks, Eńbek kodeksi, kommersııalyq emes uıymdar, qo­ǵam­dyq birlestikter týraly zańdar jáne kásipodaqtar qyzmetine, quqyqtary men kepildikterine qatysty ózge de zańnamalyq aktiler qabyldanǵanyn, Qazaq eli Parla­menti Halyqaralyq eńbek uıymynyń kásipodaqtar qyzmetine tikeleı qatysy bar birqatar konvensııalardy maquldap, qol­da­nys­qa engizgeninen dáıek keltirdi. Kásip­odaqtar týraly qoldanystaǵy zań Keńestik kásipodaqtar prınsıpterine negizdelgen jáne kásipodaq qurylymynda jańa betburystar jasap, jańa ádister qoldanýǵa múmkindik bermeıdi deı kelip, muǵalimderdiń aılyǵy áli de bolsa tómen ekendigin aıtyp, pán kabınetteriniń ishinde fızıka, hımııaǵa mán berilgenmen, ózge kabı­netter eskerýsiz qalyp jatqanyn, synyp jetekshilerine bala sanyna qaraı aqsha tóleý qajettigin alǵa tartty. Jas mamandarǵa kredıtti jeńildetip berý, bul tek olarǵa ǵana emes, bilim sala­synyń qyzmet­ker­lerine qatysty bolsa degen tilegin de atap ótti. Bilim salasynyń memlekettik mekemeleri men uıymdarynda barlyq memlekettik quzyrly organdar tarapynan jyl on eki aı úzdiksiz tekserýler júrip jatady. Mekeme basshy­lary osy tekseristerden bas kótermeı, nátıjesinde oqytý men tárbıeleý sharalaryn ótkizýge tikeleı qatysa almaıdy. Ol óz keze­ginde jalpy bilim berý jaǵdaıyna keri yqpal etip, ata-analar men bilim alýshylar tara­­py­nan kóptegen narazylyqtar, aryz-shaǵymdar týdyrady. Bul tekserýlerdi bir jolǵa túsiretin ýaqyt jetti, – degen ol, búginde qoǵam damýyn tejep, halyq aldynda bılikti turpaıy etip, adamdardyń zańdylyq pen ádilettilikke degen senimin joǵaltyp, memleketke shashetekten zııan keltirip otyrǵan qaýipti áleýmettik qubylystardyń biri – sybaılas jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý jaıynda áńgime qozǵady. Biz sezge qatysqan azamattarmen de oı bólisken edik. Alǵashqy pikirlesimiz Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mahmetqalı Sarybekov: – Bizdiń mınıstrlik pen kásip­odaq uıymynyń arasynda 2008-2010 jyl­darǵa arnalyp jasalǵan kelisim-shart bar. Sonyń ne­gizinde jumys istep kelemiz. Eń bastysy, sol sharttyń babynda naqty­lanǵan pedagog qyzmetkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý, olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, ásirese jas ma­mandarǵa birinshi kezek­te jaǵdaı jasaý qarastyrylǵan. Qazir jas mamandardyń aýyl­ǵa barý máselesi birinshi kezekte tur. Biz osy jumysty kásip­odaq uıym­darymen birle­sip atqarýdamyz. Parla­mentke usynylǵan “Bilim týraly” Zańǵa qosylǵan óz­gerister men qo­sym­shalar ara­synda pedagog qyzmetkerler­diń mártebesin nyǵaıtý birinshi kezekte tur. Muǵa­lim márte­besiniń artýy bul bilim sapasy­nyń ósýi­ne, tárbıeniń tııanaqty bolýyna jol ashady, – dedi. Aqtóbe qalasyndaǵy №1 kásiptik lıseı kásipodaq uıymynyń tóraǵasy Nurlan Onbaev: – Kún sanap kásipodaq uıymy jan­danyp keledi. Muǵalimder men óndiris­tik-oqytý sheberleri quqyǵyn qorǵaý, jala­qy­syn kóterý, ómirge sábı ákelgen anaǵa járdemaqy tóleý máseleleri boıynsha atqa­ryp jatqan jumystarymyz az emes. Keı jaǵdaılarda ákimshilikpen kelise almaı qala­tyn tustar da bolyp jatady. Ondaı kez­de zańǵa júginemiz. Jalpy, halyqtyń bizge degen senimi erekshe. Oblysymyzda 34 myńnan asa adamnyń basyn biriktirip otyr­ǵan 523 bastaýysh uıym bar. Sońǵy jyl­dary bir kezderi kásipodaqtyń keregi ne degen azamattar qaıtadan kelip jatyr. Baıa­ǵy kezeń joq, demokratııa saltanat qurǵan dáýirde aıtylar sóz ashyq. Bizdiń lıseı 60 jylǵa taıaý ýaqyttan beri 9 maman­dyq boıynsha qurylysshylar ázirleıdi. Sońǵy jyldary túlekterge degen suranys erekshe. Osynyń bárinde de bizdiń kásipodaq uıymy ákimshilikpen birlikte jumys jasap keledi, degen oıyn bildirdi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıteti “Suńqar” stýdenttter kásip­oda­ǵy­nyń tóraıymy Araılym О́mirbekova: – Bizdiń kásipodaq uıymy 1991 jyldan beri jumys istep keledi. Zańdylyq, jarııalylyq, demo­kra­tııalyq negizde jumys atqarýdy basty min­detimiz dep bilemiz. Eń negizgisi – stý­dent­­ter­diń áleýmettik quqyǵyn qorǵaý, otanshyldyq rýhyn oıatý. Bul ıgilikti ju­mys­ty iske asyrý kezinde atqarylatyn is-shara­lardy bizdiń kásipodaq uıymy derbes atqara­dy. Jastarǵa degen ýnıversıtet basshy­lyǵy­nyń qamqorly­ǵy ár kez mol. Ýnıversıte­ti­mizdiń Ystyqkól jaǵasynda sporttyq-saýyq­tyrý kesheni bar. Oǵan jyl saıyn jaqsy oqı­tyn, belsendi 100 stýdentti tegin, al 300 stý­dentti 50 paıyzdyq jeńil­dikpen jiberip oty­ramyz. Men kásipodaq uıymyn ustaz, stýdent, ákimshilik arasyn­daǵy dáneker dep bilemin. Oqý ornyndaǵy jastarmen tııanaqty jumys istep kele jatqan uıym “Suńqar” ekeni ras, dep oı qorytty. Quryltaıda bilim qyzmetkerleriniń quqyqtary men múddelerin qorǵaý men eńbek zańnamasynyń oryndalýyna qoǵamdyq baqy­laý jasaý, kásipodaqtyń rólin kóterý, pedagog kadrlardy orynsyz qysqartýǵa jol bermeý, sol sekildi ustazdardyń, stýdentter­diń kons­tı­týsııalyq quqyqtary men kepil­dikterin iske asyrýǵa baǵyttalǵan keshendi uıymdyq jáne quqyqtyq is-sharalardy ótkizý, bilim uıym­darynda eńbek qaýipsiz­digin saqtaý, qyzmet­ker­lerge jeńildikter men tólemaqy­laryn alýǵa múmkindik jasaý, basqa aımaqtan kelgen stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý jáne ózge naqty máseleler boıynsha áńgime órbip, arnaıy qaýly qabyldandy. Qazaqtyń has batyry Baýyrjan Mo­mysh­uly “Talpynǵannyń toqpaǵy tasqa shege qaǵady...” degen eken. Shynynda, bilim salasy qyzmetkerleriniń quqyǵyn tıisti oryndarmen til tabysa otyryp qorǵap kele jatqan Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaqtarynyń 5 jyl ishindegi jumys qory­tyndysyn baǵdarlaı kelip, alda atqa­ra­­tyn isterine kóz júgirtkende qııýyn tapsa bitpeıtin jumys, alynbaıtyn qamal joq degenge at baıladyq. Qalaı desek te, buqara­nyń joqshysy bolyp otyrǵan kásip­odaqtyń qadir-qasıeti keleshekte artyp, kemel isterge uıytqy bolady degen senimdemiz. Súleımen MÁMET.