Munaıly óńir turǵyndaryn alańdatatyn problema kóp. Sonyń qatarynda aýa atmosferasynyń lastyǵy bar. О́ıtkeni Atyraý – elimizdegi eń lastanǵan aımaqtyń biri. Osyǵan baılanysty ótken aptada Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev óńirdiń ekologııalyq ahýaly talqylanǵan keńes ótkizdi. Onyń aıtýynsha, qorshaǵan orta tazalyǵyn jaqsartý, turǵyndarǵa qolaıly ómir súrý ortasyn qurý maqsatynda 2024 jylǵa deıingi Jol kartasy bekitildi.
– Shyǵaryndylardy túbegeıli azaıtý jáne ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jónindegi jospardyń barlyq is-sharasyn sapaly ári merziminde oryndaý qajet. Bul másele Memleket basshysynyń erekshe baqylaýynda ekenin eskertemin. Ásirese, «Teńizshevroıl» JShS-nyń alaý jaǵylatyn tehnologııalyq qondyrǵylarynda júıeli irkilis oryn alady. Bul kompanııa aýa atmosferasyn negizgi lastaýshylardyń biri bolyp otyr. Alaıda «Teńizshevroıldyń» nysandaryna irgeles eldi mekenderdiń turǵyndary alaý qondyrǵylarynyń shyǵaryndylary úshin únemi shaǵymdanady. Kompanııa gazdy eriksiz jaǵý kólemin azaıtý, onyń sebebin anyqtaý, gazdy jaǵýdyń barlyq ssenarııine tolyq taldaý jasaý men ony azaıtý jónindegi is-sharalar josparyn usynýy qajet, – dedi S.Brekeshev.
Mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, gazdy jaǵýǵa baılanysty shtattan tys jaǵdaılardyń ár deregine Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 328-babyna sáıkes naqty sharalar qabyldaý josparlanǵan. О́ıtkeni munaı óndirý men gazdy óńdeý kóleminiń ulǵaıýyna baılanysty qorshaǵan ortaǵa júkteme arta túsedi. Ásirese, «Teńizshevroıldyń» qyzmet aımaǵyndaǵy qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi týraly derekterdi naqtylaý jáne jańartý qajettiligi týyndap otyr. Sol sebepten atalǵan kompanııaǵa 1 jeltoqsanǵa deıingi merzimde qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin barlyq parametr boıynsha (eldi mekenderdiń radıoekologııalyq jaǵdaıy, halyq densaýlyǵy, TShO qyzmetiniń halyqqa shaqqandaǵy mólsherlik júktemesi) baǵalaý jóninde ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý tapsyryldy.
Al 1945 jyly iske qosylǵan Atyraý munaı óńdeý zaýyty oblys ortalyǵynyń shetinde ornalasqan. Zaýyttan atmosferaǵa tastalatyn shyǵaryndylarǵa baılanysty qala turǵyndary tarapynan shaǵym kóbeıgen. Jyl saıyn zaýyt atmosferaǵa 10 myń tonnadan astam lastaýshy zattardy shyǵarady.
– Bul zaýytta atmosferaǵa zııandy zattar shyǵaryndylarynyń 277 kózi bar. Osyǵan baılanysty taldaý júrgizý, zııandy zattardyń sanyn azaıtý, munaı quıý estakadalaryn býlardy rekýperasııalaý qondyrǵylarymen jaraqtandyrý qajet. Zaýytta 2019 jyly júrgizilgen tekserý nátıjeleri boıynsha munaı ónimderi bar tazartylǵan sarqyndy sýlardy aǵyzý deregi anyqtaldy. Aıyppul sanksııalarynyń jalpy somasy 70 mln teńgeden asty. Osyndaı jaǵdaı 2021 jyldyń sońynda da qaıtalanyp, 29 mln teńgeden astam aıyppul salyndy. Endi «AMО́Z» JShS tıisti óndiristik ekologııalyq baqylaýdy qamtamasyz etip, normatıvten tys emıssııalarǵa jol bermeýi qajet. «Týhlaıa balka» býlaný alańyn rekýltıvasııalaýdy, sondaı-aq aǵyzý kanalyn rekýltıvasııalaý, mehanıkalyq jáne bıologııalyq tazartý qurylystarynyń qondyrǵylaryn qaıta jańartý jumystaryn jedeldetýi tıis, – dep tapsyrma berdi mınıstr.
Onyń deregine súıensek, 2020 jyly Atyraý oblysynyń ekologııalyq problemalaryn keshendi sheshý jónindegi bekitilgen Jol kartasy bar. Jańa Ekologııalyq kodekstiń engizilýine baılanysty endi jergilikti atqarýshy organdar tabıǵat qorǵaý is-sharalaryna emıssııa úshin tólemaqyny tolyq paıdalana alady. Máselen, byltyr Atyraý oblysynyń bıýdjetine ekologııalyq tólemderden 9 mlrd teńgeden astam qarjy túsken.
– Atyraý oblysynyń aýmaǵynda 55 qatty turmystyq qaldyqtar polıgony bar. Onyń segizine ǵana ekologııalyq turǵydan ruqsat alynǵan. Qazir keıbir polıgondar qoqysqa tolǵan. Qaldyqtar kóbinese ruqsat etilmegen jerge tógiledi. Atyraý qalasyndaǵy qatty turmystyq qaldyqtar polıgony 1977 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Munda qaldyqtar jıi janady. Bul Atyraý qalasynyń aýa basseınin lastaýdyń qosymsha kózi bolyp otyr, – deıdi mınıstr.
Qazir Maqat pen Inderden basqa aýdandarda aǵyndy sýlardy tazalaýǵa arnalǵan nysan joǵy anyqtalyp otyr. Sarqyndy sýlar jergilikti jerdiń relefine ekologııalyq ruqsat berý qujattamasynsyz aǵyzylady. Máselen, osy jyldyń basynda Qulsary qalasy turǵyndarynyń shaǵymy boıynsha «Jylyoı Sý» kásipornyna tekserý júrgizilgen. Kásiporynda qorshaǵan ortaǵa emıssııaǵa ruqsat bolmaǵan. Munda sarqyndy sýlardy aǵyzý tazartýsyz júzege asyrylǵan.
Mınıstr S.Brekeshevtiń aıtýyna qaraǵanda, sońǵy jyldary óńir turǵyndaryn Jaıyq ózenindegi ekologııalyq ahýal alańdatady. Bul kóp talqylanatyn máselege aınaldy. О́ıtkeni Jaıyq ózeniniń deńgeıi tómendedi. Oıyl, Jem jáne Saǵyz ózenderindegi jaǵdaı da osyǵan uqsas. О́zender arnasynyń tómendeýi óńir ekologııasyna keri áser etedi.
– Jaıyq ózenindegi ahýalǵa baılanysty byltyrǵy naýryzda Reseı Federasııasynyń Orynbor qalasynda transshekaralyq ózen basseıniniń ekojúıesin 2024 jylǵa deıin saqtaý, qalpyna keltirý jóninde Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵynyń baǵdarlamasy bekitildi. Al Oıyl men Saǵyz ózenderiniń deńgeıi sýdyń az kelýi saldarynan tómendegeni baıqalyp otyr. Eki ózenniń arnasyndaǵy sýdyń 80-90%-dan astamy kóktemgi sý tasqyny kezinde tolady. Osyǵan baılanysty «Qazgıdromet» Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynan Atyraý oblysyna keletin sý shyǵynyn esepke alý úshin Oıyl jáne Saǵyz ózenderiniń arnalarynda gıdrobeket ornatý múmkindigin qarastyrýy qajet, – dedi S.Brekeshev.
Mınıstrdiń pikirine súıensek, Atyraý oblysynyń aýmaǵyndaǵy Oıyl ózeniniń tómengi saǵasynda kóktemgi tasqyn sýdy jınaý úshin bóget salý máselesi pysyqtalýy tıis. Oıyl ózenindegi sý aǵyny men deńgeıin arttyrý maqsatynda osy jylǵy mamyr aıynyń sońyna deıin Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy ıesiz sý sharýashylyǵy qurylystaryn buzý jumysyn aıaqtaý qajet. Osy kezge deıin Aqtóbe oblysynda 7 gıdrotehnıkalyq nysan buzylǵan. Endi kóktemgi sý tasqyny bastalǵanǵa deıin taǵy da osyndaı 12 nysan buzylatyny kózdelgen. Al jyl sońyna deıin Saǵyz ben Jem ózenderiniń basseınderindegi, onyń ishinde ıesiz nysandardy túgendeý aıaqtalady. Bul jumysty Jaıyq-Kaspıı oblysaralyq basseındik ınspeksııasy baqylaýǵa alady.
Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Zulfyhar Joldasovtyń málimetine súıensek, byltyr Atyraý oblysynda atmosferalyq aýany kúkirt sýtegimen lastaýǵa baılanysty 238 joǵary jáne 4 ekstremaldy deregi tirkeldi. Bul 2020 jylǵy kórsetkishten 161-ge jáne 2-ge kóp. Onyń 46%-y Maqat aýdanyndaǵy «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysy men NCOC kompanııasynyń basqa da nysandarynda bolǵan. Al 38%-y Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń qaldyqtary tastalatyn «Týhlaıa balka» alańynda tirkelgen. Qazir munda Jol kartasy aıasynda qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatyr. Sondaı-aq 16%-y qaladan qaldyqtar tasymaldanatyn «Kvadrat» býlaný alańyna tıesili. Osyǵan baılanysty Atyraý qalasynyń oń jaǵynda kárizdik tazartý qurylǵyny qaıta jańartý úshin jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr. Jańa nysannyń qýaty táýligine 31 myń tekshe metrdi quraıdy. Merdiger retinde «Qurylys Ekspert Proekt» JShS tańdalypty.
– Oblystyq ekologııa departamenti atmosferalyq aýany kúkirt sýtegimen lastaý deregine qatysty jospardan tys bes tekserý júrgizdi. Onyń ishinde «AMО́Z» JShS men NCOC kompanııasy eki, al «QazTransOıl» AQ bir ret tekserildi. Sonyń nátıjesinde, NCOC kompanııasynyń nysandaryndaǵy sarqyndy sýdyń quramynda kúkirt sýtek bar ekeni anyqtaldy. Qazir sot talqylaýy júrip jatyr, – dep málim etti Z.Joldasov.
Atyraý oblysy