Alǵys aıtý – bul qoǵam músheleriniń Alladan, adamdardan, tabıǵattan alǵan jaqsylyqtaryna oń jaýap berý múmkindigin beretin ıgi amal. Kóptegen zertteýde alǵys aıtý adam boıyndaǵy eń mańyzdy qasıetterdiń biri retinde aıqyndalǵan. Alǵys aıtý psıhologııalyq, tulǵaaralyq, jeke jáne fızıkalyq turǵyda paıda ákeletini dáleldengen. Ejelgi Rımniń saıası qaıratkeri Sıseron alǵys aıtýdy barlyq izgi istiń bastaýshysy, negizin salýshysy dep túsingen. Ǵasyrlar boıy fılosoftar men jazýshylar Sıseron pikirimen kelisken sekildi, olar alǵys bildirýdi izgilik retinde qarastyryp, jaqsylyqty baǵalamaýdy, rahmeti joqtyqty moraldyq kemshilik retinde qarastyrdy.
Alǵys aıtýdy fılosofııalyq tujyrymdama retinde zertteý de mańyzdy. Máselen, Arıstotelden Kantqa deıingi fılosoftardyń alǵys aıtý týraly oılary men ıdeıalarynyń fılosofııadaǵy rólin bilgenimiz durys sekildi. Fılosofııalyq turǵydan alǵys aıtýdyń úsh negizgi ádisin ataýǵa bolady: syılyqqa nemese jaqsylyqqa jaýap retinde beriletin sezim, rızashylyǵymyzdy bildirý úshin jasaıtyn áreket, ómir súrip otyrǵan dúnıege beriletin alǵys, rızashylyq. Súıispenshilik pen senim sekildi alǵys aıtý bul bizdiń ómirimizdegi ózge adamdarǵa olardyń meıirimdiligi, tartymdylyǵy men senimdiligi úshin jaýap berý tásili. Alǵys aıtý adamdardyń ózgelerdi sezinýinen týyndaıtyn áreketke uqsaıdy. Bul – qarym-qatynas barysyndaǵy ózimizdi kórsetýdiń negizgi amaly.
Alǵys aıtý – etıketti saqtaýdyń, ádeptiliktiń belgisi. Jaqsylyq jasaý jolyndaǵy qaıyrymdylyq azamattyq qoǵamdy nyǵaıtý úshin mańyzdy. Jańa dáýirdiń eýropalyq oıshyldary rızashylyq aýyrtpalyǵynan bosatylǵan saıası ekonomııa týraly pikirler bildiredi. Búginde psıhologter alǵys aıtý taqyrybyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr jáne ol pozıtıvti psıhologııanyń damýyna baılanysty degen pikir basym. Degenmen bul pikir durys emes, damyp kele jatqan qubylys retinde alǵys aıtýǵa degen qyzyǵýshylyq jaqynda paıda bolǵan joq jáne osy taqyryptaǵy alǵashqy jumystardyń ózin tanymal psıholog F.Baýmgarten-Tramer 1938-jyldary júrgizdi. Shveısarlyq psıholog J.Pıajeniń paıymdaýynsha, alǵys aıtý arqyly rızashylyq bildirý balalyq shaqta paıda bolady jáne moraldyq damýdyń mańyzdy aspektisi sanalady. Adam damýynyń pozıtıvti aspektilerin zertteý uzaq ýaqyt boıy damý psıhologııasy men moraldyq psıhologııanyń qaınar kózi boldy. Pozıtıvti psıhologııanyń áserinen rızashylyq jaǵymdy syılyqtan bastap adamda bar nárseni baǵalaýǵa deıingi kóptegen ahýaldan keıin týyndaıtyn jaǵymdy emosııa retinde qarastyrylýy múmkin.
Kishkentaı baladan alǵan syıy úshin «rahmet» aıtýdy suraımyz jáne ol ony oryndaıdy. Jasóspirim óz kıimderiniń dostaryna qaraǵanda qymbat ekenin baǵalaıdy jáne arzan kıimder kımeıtini úshin ata-anasyna rızashylyǵyn bildiredi. Jalpy, kúndelikti úı jumystary ata-analar men olardyń balalary arasyndaǵy emosıonaldy otbasylyq qarym-qatynastaǵy sheshýshi róldi atqarady jáne balalardyń rızashylyǵyn damytýdyń mańyzdy quraly bolyp tabylady. Sırek kóretin týysy stýdentke óziniń armandaǵan oqý ornyna túsýge múmkindik beredi jáne ol múmkindiginshe kóp oqýǵa, keıin osy jaqsylyǵyn qaıtarýǵa ýáde beredi. Jaqynda ǵana kómektesken adamǵa reti kelse kez kelgen ýaqytta kómektesýge daıyn bolamyz. Jalǵyz turatyn kez kelgen adam óz densaýlyǵynyń jaqsy ekendigine rızashylyq bildiredi. Demek alǵys aıtý emosııa, izgilik, moraldyq sezim, sheberlik pen qatynastar retinde tujyrymdalady. Negizi kez kelgen is-áreketke beıimdelýde dıspozısııalyq alǵys aıtý úlken ról atqarady.
Alǵys aıtý barysynda paryz, mindet jáne moraldyq talaptar uǵymdaryn paıdalanǵan durys sekildi. Paryz adamnyń ishki qabyldanǵan erikti mindettemesi, adamnyń ar-ojdanymen ushtasqan mindeti. Bul – etıkadaǵy negizgi uǵymdardyń biri. Munda adamnyń is-áreketi moraldyq turǵydan negizdelgen qysym nemese negizdeme boıynsha jasalady. Mindet bolsa, minez-qulyqtyń sýbektıvti qaǵıdasy retinde moraldyq qajettilik negizinde bekitiledi. Fılosofııada mindet moraldyń ımperatıvti túri bolyp sanalady. Bireý belgili bir áreket jasaýǵa mindetti nemese jasaýdan bas tartýyna bolady. Áreketti moraldyq turǵydan jasaýǵa mindettilik nemese jasaýdan bas tartýshylyq adamnyń adamgershilik tarapynan týyndaıtyn qımyly deýimizge bolady. Jalpy, moraldyq talaptar – barlyq qoǵam músheleriniń basqalarǵa qatysty mindettemeleri.
Jalpy, alǵys aıtý jaqsy ómir súrýdiń mańyzdy komponentterin ıelengen. Kóptegen korrelıasııalyq jáne eksperımenttik zertteýler alǵys aıtýdyń densaýlyqty jaqsartady degen teorııasyn rastap otyr. Sondyqtan qorshaǵan ortaǵa jaǵymdy faktorlar jáne ózimizge baqyt pen densaýlyq syılaý úshin únemi alǵys aıtyp júreıik!
Murat NASIMOV,
saıası ǵylymdar kandıdaty,
«Bolashaq» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory