Janaryna jaryq kún uıalaǵan

Jan balasyna záredeı paıdamyz tıse qýanamyz. Júregimiz eljirep, janymyz jaqsylyqtan raqat taýyp, kóńilimiz qustaı qalyqtaıdy. Bul – Jaratýshy ıemiz o basta bolmysymyzǵa baılap bergen qundylyq. Qansha jerden izgilikke ún qosýdan qalys qalmaımyz desek te, bul jolda turaqtap qalýǵa, tabandap turýǵa, udaıy janashyrlyq peıilde bolýǵa ımanymyz jete bermeýi múmkin. Álbette, Abaı hakim aıtqandaı, «pende balasyna únemi bir qalypta turý berilmegen». Bizdi bul joldan aınytatyn, turmys, densaýlyq, orta, minez, albyrttyq, kárilik dep uzyn-sonar sebepterdi tizbeleı berýge bolatyn shyǵar. Biraq tutas tirshiligin, ǵumyryn, densaýlyǵyn, múmkindigin, qysqasy bar bolmysyn osy jolǵa baǵyshtaǵan jandardy kórgende joǵarydaǵy sebepterdiń eshbiri izgilikten alshaqtaýymyzdy aqtaı almaıtynyn moıyndamasqa sharamyz joq. Muqaǵalısha aıtsaq, «ómirdi bir-birine jalǵap turar kúretamyr», naǵyz Qudaıǵa qaraǵan adamdar solar. Biz biletin osyndaı jannyń biri – Tuıaq Qazkenqyzy.

Jasy 78-ge kelgen keıýana Alma­ty irgesindegi Talǵar qalasynda tu­ra­dy. Arnaıy sálem bere barǵan bizdi yqylaspen qarsy aldy. «Apa, kim keldi?», dep shurqyraı aldymyzdan shyqqan jáýdirkóz jetkinshekter de «Assalaýmaǵaleıkúm» dep izetpen aman­dasyp jatty. О́mirge endi qadam basqan órimdeı órenderdiń janarynan úmit sáýlesi jarqyraıdy. Bir-ekeýi joǵaltqan jaqyny kelgendeı bizdi qushaqtaı jóneldi. Týmaı jatyp taǵdyr teperishine tap bolǵan balaqaılardyń bar seneri, qýat-qorǵany – Tuıaq apa.

Bala bolsa da bárin sezedi. Beıkú­ná kózderine kózińiz túıise qalsa, keýde­lerindegi kishkentaı júrekterinde úlken armandardyń shymyr-shymyr qaınap jatqanyn kóresiz. Ákeleriniń moınyna asylyp, analaryn armansyz aımalaǵysy, bala bolyp nazdanyp erkin óskisi, erkelegisi keledi-aq. Apyr-aý, osy se­zim­niń bárin óteý úshin qandaı qajyr, qandaı júrek, qandaı meıirim, qandaı tózim qajet dep oıladyq. «Botam» degen bir sózben boılaryna jylylyq berip, baýyryndaǵy balapandarynyń bárine meıirimin teńdeı bólgen anaǵa jaratqan ıemiz jaqsylyǵyn molynan jaýdyrǵan eken-aý dep topshyladyq.

Osydan jıyrma alty jyl buryn ózi negizin qalaǵan «Nur» otbasylyq balalar úıinen kúni búginge deıin 950 bala tárbıelenip shyqty. Myńǵa tarta taǵdyrǵa taıanysh bolǵan ázız ananyń ózi de – bala jasynan jetimdiktiń kermek dámin bir kisideı tatqan adam. Týa sala ákeden aıyrylyp, jesir sheshesi etegin ustaǵan azamat ta kóp uzamaı ajal qursaýyna ilingen. Odan qalǵan aýrýshań úsh balanyń bar aýyrtpalyǵy estııar bolyp qalǵan Tuıaqqa túsedi. Anasyna súıeý bola júrip, ógeı ákeden qalǵan úsh jetimekti jetkizýge balalyǵyn ba­ǵysh­tapty. Amanaty aýyr jolǵa bel baılaýyna balań kóńilde qattalǵan osy bir estelikterdiń áseri mol bolǵanyn ań­ǵardyq. «Bári qalaı bastalyp edi?» degen saýalymyzǵa aýyr kúrsinip alyp jaýap qatqan Tuıaq apanyń kóńili jipsip sala berdi. Ol áńgimelep ótken estelikterdi tebirenbeı tyńdaý múmkin emes.

– О́mirdiń ashysyn da, táttisin de tatqan adammyn. «Kóre-kóre kósem bolasyń» degen. Taǵdyr joly meni osy tarmaqqa túsirdi. Japandaǵy shynardaı jalǵyz ósip, qıyndyqtyń batpan júgin arqaladym. Birde anam jaryqtyq: «Qyzym, baılyqty qýma, oqý oqy, jaqsylyq jasa», dep edi. Osy sóz ómir boıy qulaǵymnan ketpeıdi. Múmkin meni táýekel shyńyna alyp shyqqan osy amanattyń qýaty shyǵar. Bir kúnniń ishinde jap-jaqsy qyzmetimnen bas tartyp, balalar úıin asham degen baılamǵa keldim. Bul 1996 jyl bolatyn. Qudaı qosqan qosaǵym men úsh ulym bul oıym­dy quptady. Almatydaǵy úsh ból­me­li úıimizdi satyp, Allaǵa táýekel et­tik. Qarapaıym halyqtyń tilegi, izgi jan­dardyń qoldaýy san qıyndyqtyń qyspaǵynan aman alyp shyqty. Esik-terezesi joq eski ǵımaratty shama-shar­qymyzsha qalypqa keltirgen bolyp, alǵashqy 130 balany qabyldap jiberdik. Odan keıin de qanshama býyn balalarym ómir saparyna bizdiń qolymyzdan qanat qaqty. Solardyń aldy búginde 5-6 perzenttiń ata-anasy atanyp otyr. Jastary qyryqqa tolsa da alańdap otyramyn. Kópshiligi kúni búginge deıin baspanasyz júr. Solarǵa: «Aınalaıyndar, munsha balamen qıyn-aý senderge» degenimde: «Apa, siz de bizdi aman-esen jetkizdińiz ǵoı, sony esińizge alyńyz», dep kóńilimdi terbep ótedi. Ár­­bi­riniń jetistigine janym jadyrap, qıynshylyǵyna júregim aýyrady. Qyzdarymdy óz qolymmen uzatyp, ul­da­ryma kelin alyp berdim. Olardyń eshbi­rin ózimnen týǵan úsh perzentimnen alalaǵan emespin. Men úshin bári birdeı, – deıdi Tuıaq Qazkenqyzy.

Qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin úzdik támamdaǵan Tuıaq apa zamanynda qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, jaýapty qyzmetter atqarǵan. Burynǵy Selınograd qalasyndaǵy orys mektebiniń alǵashqy dırektory bolǵany óz aldyna, Almatydaǵy Muǵa­limder biliktiligin arttyrý ınstıtýtynda qajyrly eńbek etken. Bederli jyldar belesinde júrekterge jylylyq syılap sharapatty ispen aınalysýyna elý jyl otasqan jary Ánýarbek Baısarın kóp qoldaý tanytyp keledi. Jas kúninde Memlekettik baqylaý salasynda qajyrly eńbek etip, Dinmuhammed Qonaev aqsaqaldyń súıispenshiligine bólengen onyń da ómiri izgilikpen egiz órilgen. Otbasylyq balalar úıin ash­qan alǵashqy jyldary Ánýarbek aǵa bar jalaqysyn, al stýdent uldary shákirt­aqysyn balalardyń qajetine jumsapty.

– Qazaqta ashtan ólse de baýyrynan órbigen balasyn jattyń qolyna berý degen uǵym bolmaǵan. Adam ózgerdi. Tilimizde joq tirkes tirshiligimizge enip ketti. Amal neshik. «Jetim kórseń jebeı júr» deıtuǵyn elmiz. Osy ýaqytqa deıin Úkimetke alaqan jaıǵan kezim joq. О́z kúnimizdi ózimiz kórip kelemiz. Sońǵy kezderi jergilikti ákimdik ókilderi de esigimizdi ashqan emes. Oǵan sebep «otbasylyq balalar úıi» atanýymyz. Onyń ústine qazir bala sany da azaıdy. Jaýapty bastamany qolǵa alǵan shırek ǵasyr ishinde jaqsylyqqa beıil turatyn izgi jandardyń qamqorlyǵymen qıyndyq kórgen joqpyz. Atyn atamaýdy ótinip, soǵymyn soıyp berip ketken márt azamattar da, udaıy azyq-túligin arqalap ákelip turǵan meıirimdi jandar da boldy. Tipti betoramalynyń ishine bes myń teńgesin orap, balalardyń qajetine jumsarsyńdar deıtin zeınetkerler de tabyldy. Solardyń nıetiniń ózi nege turady. Tólegen aqyn aıtpaqshy, «Solardyń áppaq nıetimen, Aq qarǵa jaqqan otymen» bizdiń de kóshimiz alǵa jyljyp keledi, – deıdi Tuıaq apa.

Álbette, basyna bar jaqsyny úıip-tógip baqsań da bala kóńil jaqynyn kútýden talmaıdy, óıtkeni basqa alaqan dál solaı jubata almaıdy. Tuıaq apa muny jaqsy biledi. Bárinen buryn tiri jetimderdiń jaıy onyń janyn jegideı jeıdi. О́mirge ákelgen perzentin kereksiz etip, izim-ǵaıym joq bolatyn tasjúrekter, durysy taǵdyrlar bar... Osyndaı oqıǵanyń bireýin keıýana janaryna jas alyp áńgimelep berdi.

– Biraz jyl buryn aýlama sypaıy kıingen óńdi jigit kelip, eki jastaǵy sábıin tastady da til qatpastan ketip qaldy. Bala ákesine qarap shyryldap jatyr. «Áı, zántalaq, artyńa qaıyrylsańshy, tym quryǵanda balanyń qujatyn tastap ket», dep aıqaı saldym. Álgi kidirmesten kete bardy. Qolyma ilingen kesek tasty ala sap anaǵan tura umtyldym. «Qoıshy, mama, qaıtesiń» dep ulym toqtatty. Shyryldaǵan perishteni qolyma alyp jasyn súrttim. Onyń qandaı kinási bar edi. Jyldar jyljyp sol bala da jigit boldy. Mine, bizdiń mindet osyndaı. Mundaı oqıǵalardyń júzin aıtýǵa bolady. Taǵy birde tań ata aıqaılaǵan daýysty estip dalaǵa shyqsam, orystyń úsh balasy temir sharbaqtyń ar jaǵynan moıyn­dary qyltıyp: «Babýshka feıa, prımı nas» dep jylap tur. Aralaryndaǵy kishkentaıy nebári alty jasta. Ákeleri Reseıge ketip, ájeleriniń qolynda qal­ǵan beıbaqtar eken. Kempir qaıtys bolǵan soń alys týystary baspanalaryna kóz tigip, qorǵansyz balalardy qańǵytyp jiberipti. Áldekimniń nus­qaýymen maǵan kelgen betteri eken. Túrlerine qaraýǵa janyń shydamaıdy, tabandary tilinip, betteri jarylyp ketken. Qolymdaǵy balalardyń eshbirin asyrap alamyn dep kelgenderge bergen joqpyn. Qatarlarynan kem qylmaı oqytyp, bárine dıplom alyp berdim. Kóptegen joǵary oqý ornynyń basshylary azamattyq tanytyp, balalardyń kóbin emtıhansyz-aq oqýǵa qabyldady. Qyzdarymdy uzatarda jetim degizbeı jasaýyn jarqyratyp alyp bardym. Munyń bári áýeli Alla, odan soń aqjúrek jandardyń qamqorlyǵynyń arqasy, – dep qaıyrdy áńgimesin.

Biz qaıtýǵa yńǵaılanǵanda úı ıesi asyqpaýymyzdy surady. Onyń sebebi búgin munda úlken ómirge qadam basýǵa bet alǵan jas jubaılar kelmek eken. Tańsyq jaıǵa tańyrqap, bir jaǵy qalamymyzǵa tosyn oqıǵa ilinerdeı sál aıaldadyq. Kóp uzamaı qoldarynda túrli táttiler toltyrylǵan birneshe sómkesi bar bir top qyz-jigit kirip keldi. Sóıtsek, bular ıgi iske jumylǵan jastar eken. Aralaryndaǵy Qanaǵat pen Ámına esimdi jas jubaılar mahabbat sherýin (gýlıanka) uıymdastyrýdan bas tartyp, oǵan jumsalatyn shyǵyn men ýaqytty saýapty iske baǵyttaýdy biraýyzdan qup kóripti. Bul jaı shynymen de kóńilimizdi erekshe kúıge bóledi. Qanaǵatty áńgimege tarttyq. Talǵar aýdanyna qarasty Tuz­dybastaý aýylyndaǵy №13 orta mektepte ınformatıka pániniń muǵalimi eken.

– Jasym – 25-te. Allanyń qalaýymen shańyraq kóterip jatqan jaıym bar. Tuıaq apany burynnan bilemin. Joldas jigittermen birge ara-tura munda kelip turamyz. Bul kópten oıymda júrgen nıet edi. Qazir jastardyń arasynda mahabbat sherýine shyǵý dástúri beleń alǵan. Qymbat kólikter jaldap, qalany aralaý bir jaǵy ysyrap, ekinshi jaǵynan qur bosqa dańǵazalyq sekildi kórinedi. Árıne, buǵan deıin úılengen talaı dosymnyń toılarynda mahabbat sherýine shyqtyq. Qazir oılap qarasam, sonyń bári qajetsiz dúnıe sekildi. Dostarym da bul oıymdy quptaıdy. Aıtalyq, sheteldik lımýzınder men jol talǵamaıtyn kólikterdiń birnesheýin 4-5 saǵatqa jaldaý quny keminde 200-250 myń teńge. Budan góri sol aqshany qaıyrymdy iske jumsasaq dep uıǵardym. Balalardy qýantyp, Tuıaq apanyń batasyn alsaq degen jaqsy yrymmen keldik. Halqymyzda «jetimdi qýantsań, jerde jetpis, kókte jetpis perishte qýanady» degen sóz bar. Bolashaq jubaıym da bul oıymdy qýana qoldady, – deıdi Qanaǵat Júnisbek.

Qanaǵattyń bul isi qoǵamnyń izgi­lenýine qosylǵan qomaqty úles dep qabyldadyq. Jaqsylyqqa bastaý alǵan ár istiń túpki ózeginde jaqsy úmit jatatynyn eskersek, mynaý rasynda da talaı jasqa úlgi bolarlyq ǵıbraty mol bastama eken degen oıǵa qaldyq. Tuıaq apa jastarǵa: «Kerýenderiń sán-saltanaty jarasqan uly kóshke aınalsyn, úbirli-shúbirli bolyńdar, aınalaıyndar», dep batasyn berdi. Qanaǵatqa ere kelgen jigitter de osy dástúrdi jalǵaıtyndaryn aıtyp jatty. Biz ishteı qýanyp, eger shynymen de mundaı ıgi bastama beleń alsa, talaı muqtajdyń jaǵdaıy jaqsy arnaǵa burylar edi-aý dep oıladyq.

Bıyl Prezıdent Jarlyǵymen Bala­lar jyly dep belgilendi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Balalar jylyn tek urandatyp nemese mereke túrinde atap ótý ǵana emes, eń aldy­men, bılik tarapynan densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý salasynda balalardy qorǵaý maqsatynda naqty is-sharalar jasalýy kerek. О́skeleń urpaqtyń úılesimdi damýy men baqytty balalyq – bizdiń jalpyulttyq mindetimiz», degen edi. Olaı bolsa, bo­la­shaqtyń jarqyn jalǵasy sanalatyn balalarǵa bar ómirin arnaǵan Tuıaq Qazkenqyzyna qalaı alǵys aıtsaq ta jarasady.

Tuıaq apa baýyryna basqan baldyr­ǵandardyń taǵdyry san taraý. Beıkúná kóńilderdiń jyly uıasyna aınalǵan mekende ata-ana qamqorlyǵynan aıyrylǵan bóbekter úshin qajetti jaǵdaı jasalǵan. Eń bastysy, olar bir mektepke baryp, bir ananyń tálimin alyp, bir úıdiń balalaryndaı ómir súrip jatyr. Paı­ǵambarymyzdyń (s.ǵ.s): «Musylman adamdar turatyn úılerdiń eń jaqsysy – jetim baqqan úı. Ol úıde jetimge qurmet kórsetiledi. Musylman adamdar turatyn úılerdiń eń jamany – jetim qınalǵan úı. Jetim men jesirdiń as-sýy men kıim-keshegine qaraılasý Alla jolynda jıhad qylǵan ári túnin namaz oqyp, kúndizin oraza ustaýmen ótkizgen adam sııaqty», degen ósıeti bar. Tuıaq apanyń shańyraǵyna birge barǵan inim Orynbek sóz arasynda «júregimizdi jumsartyp turý úshin osynda jıi keleıikshi», dep qaldy. Men de oǵan qarap jyly jymıdym.

Aqyl toqtatyp qalǵan Ermek apasymen birge bizdi shyǵaryp saldy. Kózi móldiregen taǵy bir jetkinshek terezeden telmire qarap tur eken. Janardaǵy jasyn qurǵata almaǵanymyz úshin ózimizdi kináli adamdaı sezindik. Jáýdiregen kózderi janymyzdy qaryp barady. Qoldan keler dármenimiz sol bolǵasyn, tileýlerin tilep tarqadyq. Tasbaýyr dúnıege aryz aıtqan kishkentaı taǵdyrlardyń jaryq jalǵandaǵy jalǵyz tiregi – Tuıaq apa aman bolsa eken dep tiledik. Olardyń taý-taý armandaryn qushaqtap altyn ana artymyzda qala berdi. Kóńilimizdi myń san oı kernep apaıdyń úıinen uzaı berdik.

Shirkin, Tuıaq apanyń júregi meıirim shuǵylasy eken ǵoı. Janaryna jaryq kún uıalaǵan jannyń meıirim shuǵylasy...