Álemdik deńgeıdegi kez kelgen sport túriniń tarıhyna úńiler bolsańyz, barlyǵy derlik belgili bir eldiń, belgili bir aımaqtyń ulttyq sporty ekenine kóz jetkizesiz. Máselen, dzıýdo men sýmo Japonııanyń, hokkeı Kanadanyń, boks, sý sporty men tennıs Ulybrıtanııanyń, jeńil atletıka Ejelgi Ellada eliniń tól sporty ekeni aıtylady. Sol sııaqty qazaqtyń da ózine tán ulttyq oıyndary bar. Árıne, joǵaryda atap ótken sport túrleri sııaqty qazaqtyń ulttyq oıyndary Olımpıada baǵdarlamasyna enbese de, tól ónerimizdi ulyqtaý maqsatynda ár jyldary álem jáne Azııa chempıonattary, halyqaralyq deńgeıdegi túrli jarystar uıymdastyrylyp turady.
Ulttyq joba úrdisi
Qazaqtyń ulttyq oıyndary ertede jaýyngerlik jattyǵýdyń negizinde qalyptasqan bolsa da, zaman ozyp, ýaqyt uzaǵan saıyn sport, óner-oıyn deńgeıine kóterildi. Qazirgi tańda ulttyq sport – sport pen deneshynyqtyrýdyń ajyramas bóligi, jastarǵa baı tarıhymyz ben salt-dástúrlerimizdi nasıhattaýdyń, halyq densaýlyǵyn nyǵaıtýdyń negizgi faktoryna aınaldy.
El bolyp, egemendigimizdi alǵannan keıin tól sportymyz tórge oza bastady. 90-shy jyldardan beri el aýmaǵynda resmı bekitilgen ulttyq sporttyń 25-ten asa túri qarqyndy damyp keledi. Onyń ishinde qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, asyq atý, qusbegilik, kókpar, aýdaryspaq, teńge ilý, jamby atý, ulttyq at jarysy jáne basqa da sport túrlerimen aınalysatyndar sany artyp, jyl saıyn túrli deńgeıdegi (halyqaralyq deńgeıden bastap jergilikti deńgeıge deıin) myńnan astam jarys uıymdastyrylady.
Mádenıet jáne sport mınıstrligi usynǵan statıstıkalyq derekterge sáıkes búginde ulttyq sport túrlerimen turaqty túrde shuǵyldanatyn qazaqstandyqtardyń sany jyl saıyn artyp keledi. Máselen, 2019 jyly ulttyq sportpen turaqty túrde aınalysatyndar sany 399,3 myń adam bolsa, 2020 jyly bul kórsetkish 432,5 myń adamǵa deıin jetken. Al 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha olardyń qatary jarty mıllıonǵa (489,9 myń adam) jýyqtaǵan. Bul – jalpy, deneshynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanýshylar sanynyń 8%-yn quraıdy.
«Ulttyq sporttyń elimizde keń qanat jaıýyna turaqty negizde Halyq oıyndary, «Aqbıdaı» aýyl sporty oıyndary, aýyl jastarynyń oıyndary, ulttyq sport túrlerinen festıval, álem jáne Azııa chempıonattaryn, respýblıkalyq jáne halyqaralyq týrnırlerdi, sonymen qatar ulttyq sport túrlerinen ártúrli jas erekshelikteri arasynda el birinshilikterin ótkizý oń áser etti. Búginde respýblıkamyzda ulttyq sport túrlerinen 8 sport klýby jáne 13 sport mektebi jumys isteıdi. Qazaqstan aýmaǵynda 45 ıppodrom bar bolsa, onyń 33-i – memlekettiń menshigine. Al 12-si – jekeniń enshisinde. Túrli deńgeıdegi sporttyq-buqaralyq is-sharalardy ótkizýge múmkindik beretin iri ıppodromdar Almaty oblysy men Almaty, Nur-Sultan qalalarynda ornalasqan», dedi Sport jáne dene shynyqtyrý isteri komıtetiniń tóraǵasy Samat Erǵalıev.
Sondaı-aq qazirgi ýaqytta Nur-Sultan qalasynda 250 adam qabyldaı alatyn jabyq at sporty manejiniń qurylysy bastaldy. Bul da óz kezeginde at sportyn odan ári damytýǵa oń septigin tıgizedi. Aqtóbe oblysynda osyndaı at sporty maneji 2020 jyly paıdalanýǵa berildi, Jambyl oblysynda manej qurylysy júrgizilýde.
Toǵyzqumalaq mektep baǵdarlamasyna engizildi
2020 jyldyń sońynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýyn iske asyrý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine deneshynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańy qabyldandy.
Atalǵan zańda bilim berý uıymdarynda deneshynyqtyrý sabaǵyna ulttyq sport túrlerin mindetti komponent retinde engizý qarastyrylǵan. Mınıstrlik ulttyq sport túrleriniń tizbesin ázirlep, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2021 jylǵy 26 aqpandaǵy № 52 buıryǵymen bekitti.
«Búgingi kúni mınıstrlik bilim berýdiń barlyq deńgeılerindegi dene tárbıesi sabaqtarynda «Qazaq kúresi», «Toǵyzqumalaq», «Asyq atý» sııaqty ulttyq sport túrleriniń mindetti komponentin engizýdi josparlap otyr. Bul óz kezeginde ulttyq sport túrlerimen shuǵyldanýshylar sanyn arttyrýǵa múmkindik beredi», dedi S.Erǵalıev.
Osydan birer jyl buryn Qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti Dáýren Abaev pen bas hatshy Baqdáýlet Sábıtov federasııa tarapynan qazaq kúresin damytý baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynatyn birqatar joba týraly baıandap, qazaq kúresinen 100 saǵattyq oqý baǵdarlamasy daıyndalǵanyn málimdedi. «Oqý baǵdarlamasynda qazaq kúresiniń álipbıinen bastap, ózindik sport túri retinde barlyq qyrlary, oqytý joldary qamtylǵan. Byltyrǵy oqý jylynda qanatqaqty joba retinde Nur-Sultan qalasynyń 5 mektebinde deneshynyqtyrý pánderine qazaq kúresi engizildi. Barlyq mektepke qazaq kúresi sabaǵyn engizý úshin mamandar tapshylyǵy baıqalýy múmkin. Sondyqtan biz mamandar daıarlaıtyn Qazaq kúresi akademııasyn ashýdy josparlap otyrmyz. Akademııa mamandardy ǵana oqytyp qoımaı, tóreshilerdiń biliktiligin arttyrý, ulttyq kúrestiń ǵylymı-praktıkalyq turǵyda zerttelýin qamtamasyz etedi. Barlyq álemdik sport túrleri sııaqty qazaq kúresin ǵylymı turǵydan zerdeleýimiz kerek. Solaı ǵana tól kúresimizdi álemdik deńgeıge kótere alamyz. Qazir halyqaralyq arenada qazaq kúresiniń ataýyn ózgertý týraly jıi aıtylyp júr. Osy oraıda biz zertteýshi ǵalymdar tobyna qazaq kúresine qatysty termınderdi júıeleýdi tapsyryp otyrmyz», dedi federasııa prezıdenti.
IýNESKO ulyqtaǵan muralar tizimine endi
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Qazaqstannyń basty jetistiginiń biri – IýNESKO-men dostyq qarym-qatynasty ornatý jáne nyǵaıtý ekeni belgili. Halyqaralyq uıymmen yntymaqtastyq aıasynda materıaldyq emes mádenı muralardy qorǵaý salasynda birshama jumys atqaryldy. Atap aıtqanda, materıaldyq emes mádenı muralardy qorǵaý jónindegi Ulttyq komıtet quryldy, adamzattyń reprezentatıvtik tizimine alǵashqy qazaqstandyq usynymdar ázirlenip, ulttyq tizim bekitildi.
IýNESKO-nyń materıaldyq emes muralar tizimine qazirgi ýaqytta Qazaqstan atynan 11 element qosylǵan. Munyń ishinde dombyramen kúı oryndaý, qazaq kúresi, asyq atý, atbegilerdiń kóktemgi joralǵylary, qusbegilik, Naýryz meıramy, toǵyzqumalaq, aıtys, kıiz úı jasaý, qatyrma juqa nan degen sııaqty mádenıetter engen. Bulardyń kóbi basqa eldermen birigip usynylǵan.
Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Rahat Jaqsybaıdyń aıtýynsha, IýNESKO-nyń tártibinde materıaldyq emes mádenı murany qorǵaýdy qamtamasyz etemiz degen elge kóbirek talap qoıylady jáne ulttyq sporttyń álemde keń nasıhattalýyna zor múmkindik bar.
«Bul tizimge qandaı element qosylsyn, eń aldymen, qatysýshy memleketke joǵary talap qoıady. Jalpy, adamzattyq tizim, adamzattyń mádenı emes murasyn reprezantıvti tizimi dep atalǵanymen, bul jerde negizgi nasıhat, qorǵaý, ulyqtaý sol tizimge engizgen eldiń jaýapkershiliginde. Sport túrlerine keler bolsaq, Ulttyq sport qaýymdastyǵyna qaraıtyn qusbegilik sporty osy qatarǵa qosylǵan. Qusbegilik óneri álemde búrkitpen baılanysty elderde, ıaǵnı Mońǵolııa, Reseıdiń Altaı aımaǵy, Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan sııaqty osy aımaqta keń taralǵan. Al kishi qustarmen baılanysty ańshylyq turǵydan qarsaq, Eýropada kóptegen federasııasy jumys isteıdi. Olardyń ózderinde de kóbine sport emes, dástúr, hobbı nemese ańshylyq retinde damyǵan. Qusbegiliktiń Qazaqstandaǵy bir ereksheligi, bizde bul dástúrdi sport retinde saqtap qalý baǵdarlamasy qabyldanǵan. Qusbegilik – tek qana óner, dástúr emes, tolyqqandy sport qataryna jatady», deıdi R.Jaqsybaı.
Ulttyq sportty óz elimizde jáne shetelde damytý úshin ár jylda Ulttyq sport qaýymdastyǵy aýdaryspaq, kókpar, teńge ilý jáne jamby atý sport túrleri boıynsha Azııa chempıonaty, álem chempıonaty sekildi iri jarystardy ótkizip keledi. Iаǵnı osy sport túrlerin damytýda Qazaqstan Ortalyq Azııada negizgi qozǵaýshy kúsh bolyp otyr. Qazirgi ýaqytta búkilálemdik kókpar qaýymdastyǵy jumys isteıdi. Buǵan 10 memleket múshe. Qazirgi ýaqytta Eýropanyń birqatar eli, Azııanyń ózge memleketteri de kókparǵa qyzyǵýshylyq tanytýda.
Osyndaı aýqymdy jumystardyń nátıjesinde, bul kúnderi sheteldikter qusbegilik, kókpar, báıge sekildi taǵy basqa da ulttyq ónerimizge kóptep qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr. «Reıtıng turǵysynan qaraıtyn bolsaq, tanymaldylyq jáne qyzyǵýshylyq boıynsha, birinshi orynda turǵan ulttyq sport dep jamby atýdy aıta alamyz. Ekinshi orynda kókpar sporty tur. Ázirge sońǵy chempıonattarymyzǵa qarasaq, 10-nan asa eldiń kókpar komandasy baq synaǵan. Bul qatarda kókpardy endi úırenip jatqan Eýropanyń elderi de bar. Shetelde tanymal ulttyq sport túrleriniń úshtigin báıge jarysy túıindeıdi. Mysaly, kórshiles memleketterde bolatyn báıgede bizdiń de báıgeshilerimiz at qosyp júrgen jaǵdaıy bar. Sonymen qatar bul qatarǵa aýdaryspaq pen qusbegilikti de qosýǵa bolady», deıdi Rahat Jaqsybaı.
Ulttyq sport degende, Qazaq kúresin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Búginde halyqaralyq Qazaq kuresi federasııasynyń el aýmaǵynda uıymdastyratyn «Qazaqstan Barysy» respýblıkalyq dástúrli bəsekesi brendke aınalǵaly qashan. Sonymen qatar qazaq kúresiniń aıasyn keńeıtip, aýqymyn arttyrý maqsatynda «Álem Barysy», «Eýrazııa Barysy» sııaqty iri-iri jarystar uıymdastyrý arqyly tól kúresimizdiń mártebesin joǵarylatyp keledi. О́z kezeginde Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵy da álem sportshylarynyń basyn qosyp, 2006 jyldan beri álem chempıonatyn uıymdastyryp keledi. Búginde bul qaýymdastyqtyń músheliginde álemniń 50-den asa eli bar.