«Qazir – ǵalamtor dáýiri. Ondaǵy beı-bereket aqparat tasqyny urpaqtyń sanasyn ýlap jatyr. Bir sáttik tanymaldylyqty kókseıtin tamyrsyz ıdeıalar jappaı beleń alýda. Bul – asa qaterli úrdis». El Prezıdenti byltyrǵy Joldaýynda áleýmettik jelidegi júgensizdik jaıly osylaı dep edi. Sol qaterli úrdispen zań júzinde kúresetin ýaqyt keldi. Qoǵamda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balanyń quqyǵyn qorǵaý, bilim berý, aqparat jáne aqparattandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qyzý talqylanýda. Jaqynda bul qujat Senatqa kelip túsken-di.
Bala quqyǵyn qorǵaý degende oıǵa birden qorqynyshty qarýǵa aınalǵan kıberbýllıng túsetini anyq. Qurbandarynyń deni jasóspirimder bolyp keletin bul dert kún sanap dendep barady. Al bala – qoǵamnyń eń názik ári qorǵansyz múshesi ekenin eskersek, bul zańnyń qajet ekeni daýsyz. Alaıda keı sarapshylar quzyrly organdar osy zań jobasyn jeleý etip senzýrany kúsheıtip, áleýmettik jelini baqylaýda ustap otyrmaq degendi alǵa tartady.
Másele mynada. Zań jobasynda áleýmettik jeliler men messendjerler «zańdy ókilderin» taǵaıyndaýǵa, sonymen qatar ýákiletti organnyń, ıaǵnı Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi talap etken kez kelgen kontentti 24 saǵattyń ishinde óshirýge mindetteledi. Eger áleýmettik jeli ýákiletti organ talabyn oryndamasa, mınıstrlik jeliniń «Qazaqstan aýmaǵynda jumysyn shekteýge» quqyly.
Zańda bul túzetý «BAQ salasyndaǵy ýákiletti organ sheteldik onlaın platformadan Qazaqstan zańdarynyń talaptaryn buzatyn aqparatty joıý ne onyń el aýmaǵynda taratylýyna shekteý qoıý jóninde sharalar qoldaný arqyly jıyrma tórt saǵat ishinde oryndaýǵa mindetti» dep kórsetilgen. Bul talap «Baılanys týraly» zańnyń 41-1-babynyń 1, 1-1 jáne 1-2-tarmaqtarynda kórsetilgen normalardy oryndaýdan týyndaıdy. Al 41-bapta «jeke adamnyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń múddelerine nuqsan keltiretin qylmystyq maqsattarda, sondaı-aq kámeletke tolmaǵandardy seksýaldyq qanaýdy jáne balalar pornografııasyn nasıhattaıtyn aqparatty taratqan baılanys jelileriniń jáne (nemese) quraldarynyń jumysyn, baılanys qyzmetteriniń kórsetilýin ýaqytsha toqtata turý boıynsha sharalar qabyldaý týraly» jazylǵan.
Túzetý avtorlarynyń aıtýynsha, mundaı qadam balalardy kıberbýllıngten qorǵaý úshin jasalyp otyr. Degenmen zań jobasyna qarsy shyǵyp, arnaıy petısııa jarııalaǵandar «bul qadamdardyń artynda sóz bostandyǵyn shektep, áleýmettik jelini baqylaýdy arttyrý turǵany anyq» degen pikirde.
Kontenttiń zańdy ne zańsyz ekeni qalaı anyqtalady? Ony anyqtaıtyn naqty algorıtm qarastyrylǵan ba? «Qazaqstan Respýblıkasy zańdarynyń talabyn buzatyn aqparat» degen uǵymǵa neni jatqyzýǵa bolady? Eger zań jobasyna bul túzetýler engizilse, Qazaqstan ınternet keńistiginde jumys isteý qanshalyqty qaýipsiz bolmaq? Kópshilik ásirese sıfrly quqyq salasyndaǵy sarapshylar, quqyq qorǵaýshylar, jýrnalıster talqyǵa salyp júrgen bul suraqtarǵa jaqynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Asqar Omarov Facebook-tegi jeke paraqshasy arqyly jaýap bergen bolatyn.
Zań jobasyndaǵy bul túzetýler eldegi sóz bostandyǵyn shekteý emes, kerisinshe, el aýmaǵyndaǵy áleýmettik jeliler men messendjerler qyzmetin zańnamalyq retteýdi kózdeıtinin alǵa tartqan A.Omarov: «Zańdarda tıisti baptar bolmaǵandyqtan Meta, Telegram jáne t.b. sıfrly alpaýyttar fızıkalyq turǵydan Qazaqstan terrıtorııasynda tirkelmegendikten biz olardan zańdarymyzdy saqtaýdy talap ete almaımyz. Zańdy ókildi taǵaıyndaý osy jaǵdaıdy túzetýge múmkindik beredi», deıdi.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri bul túzetýlerdiń qarapaıym paıdalanýshylarǵa eshqandaı áser etpeıtinin, sebebi qoldanystaǵy zańnamada zańsyz materıaldardy taratýǵa jaýapkershilik qarastyrylǵanyn aıta kelip, 24 saǵat ishinde zańsyz kontentti joıý talaptary týraly egjeı-tegjeı túsindiredi. Onyń aıtýynsha, «eshqandaı jaýapqa tartylmaıtyndyqtan jabyq toptar men qaýymdastyqtar jeke paraqshalarynda jeke tulǵalardyń sońyna túsý, qýdalaý, qorlaý, jeke basqa tıisý faktilerin toqtatpaı otyr». «Olarmen baılanys ornatyp, aqylǵa shaqyrý áreketteri kóp jaǵdaıda nátıje bermeıdi. Bul jaǵdaıdy sheshýdiń jalǵyz ári tıimdi ádisi – áleýmettik jelilerdiń ózderine júginý. Aqparatty 24 saǵattan artyq saqtaý, málimettiń ózektiligin joǵaltýyna nemese zııandy saldarǵa ákelýi múmkin», deıdi ol.
Kıberbýllıng qurbandary Qazaqstanda kúnnen-kúnge kóbeıip barady. Elimizdegi 11-15 jas aralyǵyndaǵy árbir besinshi jetkinshek kıberbýllıngtiń qurbanyna aınalady eken. Ǵalamtorda otyrǵan balanyń jeke basyna tıisý, túr-tulǵasyn kemsitip, ar-namysyn qorlaý, aıaqqa taptaý, odan qaldy qarǵap-sileýdiń saldary odan da qorqynyshty. Ras, buryn-sońdy elimizdiń zańnamasynda «kıberbýllıng» termıni bolǵan joq. Buǵan deıin áleýmettik jelide adamdy balaǵattaý, psıhologııalyq qysym kórsetý, túrli sózder arqyly ólimge ıtermeleý Qylmystyq kodeks negizinde qaralady. Iаǵnı osy kodekstiń 105-baby «О́zin-ózi óltirýge deıin jetkizý» boıynsha kámeletke tolmaǵan adamǵa qatysty jasalǵan is-áreketter úshin úsh jyldan segiz jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylady. Kıberbýllıngpen qalaı kúresýge bolady? Vırtýaldyq keńistiktegi psıhologııalyq qysymnan balalardy qalaı qorǵap qalamyz? Osy suraqtardy sarapshylarǵa qoıǵanymyzda, bul taqyrypty biraz ýaqyttan beri zerttep júrgen mamandar «Oń-solyn tanı qoımaǵan kez kelgen bala jelidegi qorlaý jáne tabalaýǵa psıhologııalyq turǵydan tótep bere alamaıdy. Sol úshin de bul zııankesti árekettermen zań boıynsha kúresý kerek», degen tujyrymdaryn alǵa tartty.
«Qandaı jaǵdaı bolsyn balanyń quqyǵyn biz eń birinshi qoıýymyz kerek», deıdi «Senimen Bolashaq» respýblıkalyq ata-analar qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Raqymbek JOLAEV. Qazirgi tańda ınternet áleminde balanyń quqyǵyn qorǵaý óte kúrdeli máselege aınalǵanyn búkpesiz jetkizgen birlestik tóraǵasy: «Sebebi álemdik deńgeıdegi áleýmettik jeliler jabyq jarııalarymdarda óz mıssııalaryn jasyryn oryndap, túrli zańsyz is-áreketterge baryp jatqany málim. Biz bul rette balanyń quqyǵyn oılaýymyz kerek. Kóp jaǵdaıda ata-analar óz balalarynyń qandaı jelide otyrǵanyn, kimmen sóılesip júrgenin de baıqamaýy múmkin. Nemese jasyryn pablıkterde ártúrli qysymǵa ushyrap, qorlanyp júrgenin sezbeýi de múmkin. Al kıberbýllıngtiń saldary óte aýyr», deıdi. «Keıbir derekterde, kıberbýllıngke ushyrap, óz-ózine qol salǵan balalar jaıly málimetterdi aıtpaı ketýge bolmas. Árıne, «arqany keńge salyp» júre berýge de bolady. Alaıda elimizdegi árbir bala nemen aınalysyp jatyr? Ol áleýmettik jelide kimmen dos? Býllıng pen kıberbýllıngtiń qurbanyna aınalyp júrgen joq pa degen suraqtar árbir ata-anany alańdatýy tıis dep oılaımyz. Qazir bizdiń balalarymyzdy ınternet tárbıelep jatyr. Ata-analardyń yqpal etý aımaǵy álsiredi. Sondyqtan da ınternettegi bala tárbıesin, bala quqyǵyn biz basty nazarda ustaýymyz kerek», degen oıyn jetkizdi R.Jolaev.
Al Túrkistan oblysy Ata-analar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Aqbaıan Jaqypova balalardy kıberbýllıngten qorǵaıtyn zańnyń qajettiligin «El erteńi – jas urpaq» áleýmettik jobasynyń nátıjesimen baılanystyra otyryp túsindirip berdi. Onyń aıtýynsha, Túrkistan oblysy aýmaǵyndaǵy 17 aýyl-aımaqty qamtyǵan jobanyń basty maqsaty – balalarǵa býllıng jáne kıberbýllıngten qalaı saqtaný kerektigin úıretý. «Joba aıasynda eldi mekenderge baryp, balalardy, olardyń ata-analaryn, muǵalimderdi, áleýmettik pedagogterdi, bilim mekemeleriniń basshylaryn, kámeletke tolmaǵandar isi jónindegi polısııa ınspektorlaryn oqyttyq. Sonda baıqaǵanymyz – qarapaıym halyq kóbinese kıberbýllıngti qalypty jaǵdaı dep qabyldaıdy, bul qylmysty áli kúnge qoǵamnyń derti, qaýipti qubylys dep sezinbeıdi», deıdi A.Jaqypova.
«Ata-analardyń deni balalarynyń VKontakte, Tık-tok sekildi jelilerde qandaı býllınge ushyrap, qandaı kóńil kúıde júrgenin bile bermeıdi» degen pikirin búkpesiz jetkizgen sarapshy: «Gadjetke baılanǵan balalarynyń jelidegi jat adamdardan neshe túrli teris aqparat alyp, moraldyq-psıhologııalyq túrde neshe túrli zorlyq-zombylyq kórip jatqanynan et jaqyndary múlde habarsyz bolýy múmkin. Máselen, Túrkistan oblysynda 80 paıyzdan astam otbasy kópbalaly. Ár ata-ananyń bas qaıǵysy – nápaqa tabý, bala-shaǵasyn asyraý. Búgingi áke-shesheniń kóbi jumysbasty, qala berdi kúndelikti kúıbeń tirlikten, sharýadan qoly bosaı bermeıdi. Al bala jelidegi máselesimen jeke ózi ǵana qalady», deıdi.
Psıholog maman kıberbýllıngtiń qurbanyna aınalǵan balanyń kóp jaǵdaıda ne isteý qajettigin, kimge, neni qalaı jetkizý kerektigin bilmeıtinin de ashyq aıtty. Bir sózben aıtqanda, jetkinshek óz quqyǵyn qorǵaýdy bilmeıdi. Ekinshi másele – balalarynyń qandaı quqyǵy bar ekeninen ata-analar da beıhabar. «Eger bul máselege memlekettik deńgeıde aralaspasa kıberbýllıng derti indetke aınalyp ketedi. Qazirgi tańda Túrkistan oblysy balalar men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd sany boıynsha aldyńǵy qatarda tur. Bul óte qorqynyshty ári aýyr statıstıka. Jynystyq kıberbýllıng degen qaýip te kún ótken saıyn qoıýlanyp keledi. Internette balalar pornografııasymen aınalysatyn arnaıy destrýktıvti toptar bar. Al ǵalamtorda otyrǵan bala mundaı kontentterdi óz betinshe IP adresti anyqtap, buǵattaı almaıdy. Iаǵnı mundaı qaýippen jetkinshek jalǵyz ózi kúrese almaıdy. Eger kez kelgen ata-ana osyndaı zań bar ekenin bilse, zań talaptary boıynsha óz quqyqtaryn talap ete alsa, balasyn áleýmettik jelidegi kıberbýllıngten qorǵaı alady. Zań arqyly bul qaýipke qarsy tura alsa, biz úshin bul da úlken jetistik. Al zańmen rettelmegen nárse keń jaıylyp, teris qubylysqa aınalyp ketedi. Al biz aıtyp otyrǵan kıberbýllıng búgingi qoǵamnyń qorqynyshty qarýyna aınalyp úlgergenin jasyra almaımyz», deıdi ol.
A.Jaqypova zań jobasynyń qoǵamǵa keń tarap, jan-jaqty talqyǵa túsýin durys dep sanaıdy. «Sebebi aýyl-aımaqtaǵy ata-analar da zań talaptarynan habardar bolyp, áleýmettik jelidegi balalaryna ata-analyq baqylaý júrgizip otyrady. Bala tárbıesi men onyń bolashaǵyna eń birinshi ata-ana jaýapty. Al árbir ata-ana balasyn jelidegi qaýip-qaterden memleket pen zań qorǵaıtynyn, zaıyrly, quqyqtyq elde turatynyna tolyq senimmen ómir súrýi kerek. Men ózim de kópbalaly ata-anamyn. Sondyqtan bul taqyryp, bul zań jobasyn talqylaý men úshin de óte mańyzdy. Kıberbýllıng qaýpi elimizde bar jáne bul máseleniń túıinin sheshetin zańdyq joldary áli naqty jolǵa qoıylǵan joq. Sondyqtan da el erteńi bolar balalarymyzdyń taǵdyryna tóngen bul dertke memlekettik deńgeıde kóńil bólinýi qajet», dep oıyn tujyrymdady sarapshy.
Al «Zań jobasy sóz bostandyǵyn qanshalyqty shekteıdi?» degen suraqqa A.Jaqypova «Balany kıberbýllıngten qorǵaýǵa zań júzinde memleket aralaspasa, bul qaýippen ata-ana, bala, mektep jalǵyz ózi kúrese almaıdy» dep jaýap berdi. «Bir nárseni eskergen jón. Bul zań jobasynyń basty kózdegeni – balalardy kıberbýllıngten qorǵaý. О́zgelerge zańnyń eshqandaı zııany joq. Sebebi BAQ-ta jalǵan aqparat taratý, sýretterdi ruqsatsyz qoldanýǵa qatysty normalar qoldanystaǵy zańda burynnan bar. Ol zańdy eshkim alyp tastaǵan joq. Zań normalaryn durys talqylamaý qoǵamda osyndaı teris pikir týyndatyp otyr. Negizi mundaı oı-pikirlerdi máseleni tereńinen zerttep qaramaǵandar jıi aıtady. Sebebi bul zań jobasy áleýmettik jelini kúndelikti paıdalanýshylarǵa eshqandaı shekteý qoımaıdy. Halyqtyń deni kıberbýllıngtiń qanshalyqty qaýipti ári zııandy ekenin bile bermeıdi. Sondyqtan «Balalardyń qaýipsizdigin jeleý etip quqyǵymyzdy shektep otyr» degen pikir múlde shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Zań jobasynda «Eger ótinish mazmunynda balaǵa qatysty kıberbýllıng faktileri jasalyp jatqan ınternet resýrs kórsetilmese, ótinish qaraýdan bas tartylady» dep taıǵa tańba basylǵandaı jazylǵan», deıdi.
TÚIIN. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly el aýmaǵynda kıberbýllıngke qatysy bar 10 myńnan astam materıalǵa shekteý qoıylsa, ýákiletti organnyń usynymdarymen ınternettegi 222 400-den astam quqyqqa qarsy materıal joıylǵan. Al bir táýlik ishinde áleýmettik jelilerdegi kontentti joıýdy nemese buǵattaýdy talap etetin zań Germanııa, Fransııa, Jańa Zellandııa, AQSh sekildi birqatar damyǵan elde qabyldanǵan. Máselen, AQSh-tyń 40-tan astam shtatynda kıberbýllıngke qoldanylatyn qylmystyq jaza óte qatań. Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Reseı men Túrkııa memleketteri de osy áleýmettik jeli jónindegi zańdaryn qaıta qarastyryp, kıberbýllıngke qatysty jazany kúsheıtip jatyr.
Ataýy qazaq qoǵamyna jat bolǵanymen, qateri búkil eldi sharpyp úlgergen bul keseldiń qazir órship turǵany eshkimge jasyryn emes. Endeshe, jelidegi júgensizdik pen jaýapsyzdyqqa, jelikke zań júzinde jaýap berer ýaqyt keldi.