Tarıhı tulǵalardy qorǵaımyz ba, álde?..

Olaı deıtinimiz, eki myń jyldan astam tarıhy bar delinetin kóne shahar Taraz­dyń tórinde tulǵalardy qor­ǵaýdyń ornyna qorlaý sııaq­ty dúnıeler kóbeıip barady. Taraz qalasy degende, kóp­tiń esine áýeli Qarahan men Aısha bıbi oralady. Ǵa­syr­dan ǵasyrǵa jetken ańyz da áli kúnge halyq sanasyn­da saqtaýly. Tipti osy oblys ortalyǵyndaǵy Qarahan kesenesi men Jambyl aýda­ny­ndaǵy Aısha bıbi ke­se­nesine táý etip barýshylar da az emes. Dese de, sulý­lyqtyń sımvoly bolǵan Aısha bıbiniń rýhyna laıyqty qur­met kórse­til­meı ke­ledi. О́tken jyly Ta­raz qalasyndaǵy Aısha bı­bi kóshesiniń basynan Aısha bıbiniń eskertkishi salyndy. Bul oblys ákiminiń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan «Tarazǵa tartý» jobasy aıasynda boı kótergen. Eskertkish turǵan jer Táýke han kóshesimen qıy­lysatyn tus, ıaǵnı qala­nyń negizgi kósheleriniń biri. Al Táýke han kóshesi Taraz qalasynan Shymkent, Túrkis­tan qalalaryna shyǵatyn jol­ǵa jal­ǵaıdy. Endi Shym­kent jaqtan Tarazǵa qaraı ke­le jatqan árbir jolaýshy teris qarap turǵan Aısha bıbi­ni kóredi. Biraq eskertkish emes, qýyrshaq qana ispetti shala dúnıe kóptiń synyna da ushyraǵan bolatyn. Sáni de, sáýleti de kelispegen bul eskertkish tarıhı tulǵany qor­ǵap emes, qorlap turǵandaı áser beredi. Sáýlettik kelbetin aıtpaǵanda, qyz balasy eskertkishiniń joldyń boıynda turýy ersi jaǵdaı. Ejelden sulýlyqtyń, ádemi­liktiń, náziktiktiń sımvoly bolǵan Aısha bıbiniń bul turqy tipti kelispeı qal­ǵan. Kórgen adam kózaqy berer­likteı emes, sóz etip ketetindeı jaǵdaıda tur. Bir áttegen-aıy, bul taǵy uly joldyń boıynda ornalasqan. Aısha bıbiniń rýhy máńgi damyldaǵan jer, ańyz ben aqıqat qatar órilgen máńgilik mahabbat hıkaıasynyń ótken mekeni dep alyp-ushyp Tarazǵa kelgen adamnyń aptyǵy birden basylatyn kóńilsiz kórinis.

Jalpy, tarıhı Taraz qala­synyń týrıstik nysan­darǵa kende emes ekeni jıi aıtylady. Búginde kóne shahardy týrıstik ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda túrli ju­mys­tar da atqarylýda. Ras, ulttyń uly tarıhynyń bir bólshegi osy Áýlıeata aıma­ǵynda qalyp­tasqan. Uly tarı­hy­myzdyń uly shejiresine Taraz ólkesiniń de qosqan úle­si kóp. Biraq sol taǵy da Taraz­dyń ózinde, taǵy da sol Táýke han kóshesiniń Sańyryq batyr kóshesimen qıylysatyn tusynda ornalasqan avtoturaq nysanyndaǵy jaǵdaı da aıtpaı ketýge bolmaıtyn jaıdyń biri. Atalǵan nysannyń syrt qabyrǵasyna Tóle, Áıteke, Qazybek sekildi uly bılerdiń sýretteri salynypty. Bul sý­ret­ter týra Táýke han kóshe­sine qarap tur. Munyń negizgi kóshelerdiń biri ekenin jańa aıttyq, bul jerden kúnine ótýshilerdiń qarasy myńdap sanalady. Sonda ári-beri ótken jurt ne oılaıdy eken degen oıǵa qalasyń keı­de. Avtoturaqtyń artqy qa­byr­ǵasy da alasa eken. Tipti qazirgi jaǵdaıda qazaq tarıhynda mártebeli oryndary bar birtýar bılerdiń sýretteriniń jaýyn-shashynyń saldarynan boıaýy aǵyp, ońyp, aıanysh­ty jaǵdaıǵa jetken. Kórer kózge qorash mundaı nárse­lerdi mundaı jerge salý kimge ne úshin kerek boldy eken dep te oılaımyz. Endi týra sol qabyrǵaǵa Abylaı hannyń jáne birqatar qazaq batyrlarynyń da sýretteri salynypty. Bul da jaı án­sheıin salyna salǵan nárse ekeni kózge uryp tur. Qazir­gi ýaqytta avtoturaq ǵımarat­ta­ry­nyń tóbesinen sý aǵyp, álgi sýretterdiń sıqy odan beter qashqan. Zamanynda ult­tyń ult, eldiń el bo­­­lýy­­na ól­sheý­siz úles qosqan tarıhı tulǵalarǵa degen qur­metimiz osy bolsa, onda ózgege ókpe artýdyń qajeti joq shyǵar. Kóne shahardan mundaı tulǵalardyń sýretteri salynatyn kórnekti jer tabylmaı qalǵan ba? Atalǵan Táýke han kóshesiniń dál irgesinde áýe­jaı tur. Kún saıyn qalyń nópir kólik qala men qalalardyń arasyn jalǵap aǵylyp jatyr. О́ńirge kún saıyn esepsiz qonaq kelip-ketip júr. Osyndaı kóńilsiz kórinisterden soń kópshiliktiń Taraz týraly oıy qandaı bolýy múmkin. Tipti oblysqa jumys saparymen kelgen Memleket basshysy da, ózge laýazymdy tulǵalar da qala ishine osy Táýke han kóshesi arqyly kiredi. Al bir kóshede oryn alyp turǵan eki birdeı kóńilsiz kórinistiń jaǵ­daıy jergilikti atqaminerlerge syn bolyp tur.

Qazirgi kezde Taraz qalasyn barynsha abattandyrý, onyń sáýlettik kelbetin arttyrý sııaqty jumystar júrgizilýde. Tarıhı tulǵalarǵa qurmet retinde shahar kóshelerine sýretteri basylǵan jáne qa­natty sózderi jazylǵan bir­qatar banner de ilindi. Tur­ǵyn úılerdiń qasbetterine Ábý Nasyr ál-Farabı, Abaı sııaqty uly tulǵalardyń beınesi bar mýraldar da salyndy. Árıne, búgingi jas urpaq úshin qazaq tarıhyndaǵy tuǵyrly tulǵalardy dáripteý, olardyń ómir jolyn nasıhattaý kerek dúnıe. Biraq ol da jónimen, jolymen bolsa deımiz. Máselen, osydan eki-úsh jyl buryn «Tekturmas» kesheninde salynǵan Áýlıe-Ata eskertkishinen basqa áli kúnge deıin Taraz qalasynda eńseli eskertkish joq. Aıtpaq­shy, Tóle bı dańǵylynda turǵan Tóle bıdiń eskertkishi bar. Al burynǵy ortalyq bazardyń mańynan alynyp, oblystyq ákimdiktiń aldyna qoıylǵan Jambyl Jabaev eskertkishiniń «jyryn» búkil jurtshylyq jaqsy biledi. Bıyl kórnekti jazýshy Sherhan Murtazanyń týǵanyna toqsan jyl. Jaýapty tulǵalar osy máselege nazar aýdaryp, Sher-aǵanyń qasqaıyp turǵan bir eskertkishin turǵyzýǵa úles qossa, óte durys bolar edi. Jóndi, jónsiz ár jerge bir eskertkish emes, qýyrshaq sııaqty birdeńeni ornatyp, taǵy bir kóringen jerge tuǵyrly tulǵalarymyzdyń sýretterin sala bersek, odan utpaıtynymyz anyq...

Jambyl oblysy