Bıýdjet pen munaı arasynda baılanys bar ma?

Bıýdjettiń bet túzer qubylasy munaı baǵasy ekeni belgili. Ult­tyq ekonomıka mınıstri Áli­bek Qýantyrov Úkimette ótken jıynda munaıdy óndirý 2 mln barrelge tómendegenimen, joǵary baǵa esebinen ótemaqy júrip jatqa­nyn aıtty. Mınıstrdiń aıtýyn­sha, geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýi­ne oraı syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlanýyna baılanysty halyqaralyq qarjy uıymdary osy jyly álemdik IJО́-niń ósý perspektıvalarynyń tómendeýin kútýde. S&P Global Ratings agenttigi 2022 jyly álem­dik ekonomıkanyń ósý boljamyn 4,2%-dan 3,6%-ǵa deıin túsirdi.

«Munaı naryǵynda jyl basynan beri munaıdyń Brent mar­kasynyń ortasha baǵasy barreli­ne 98 dollar boldy. Bul rette Dú­nıejúzilik qarjy uıymdary 2022 jyly munaı baǵasyn 74-105 dollar aralyǵynda boljap otyr. Osyǵan baılanysty makrokórsetkishterdi naqtylaý kezinde munaıdyń ortasha jyl­dyq baǵasy barreline 90 dollar deńgeıinde aıqyndaldy», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Osyǵan baılanysty Premer-Mınıstr keńsesi basshy­sy­nyń orynbasary Rýslan Jeldi­baı áleýmettik jelidegi paraq­sha­syn­da jurtty sabyrǵa shaqy­ryp, qys­qasha túsinikteme berip­ti. Iаǵnı bul qarajattyń barly­ǵy da halyqtyń jaǵdaıyn kóterýge ba­ǵyttalǵan. Birinshi kezekte qar­jylyq quny 197 mlrd teńgege baǵa­lanǵan ártúrli is-shara iske asyrylady. Osy qarajat sheń­berinde jastardy qoldaý, bıznes ashý úshin mıkrokredıtter berý, jalǵa alynǵan turǵyn úı tóleminiń bir bóligin sýbsıdııa­laý syndy jobalar júzege asyrylady. Ekinshiden, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalaryna qosymsha 238 mlrd teńge bólindi. «Qosymsha qara­jat agroónerkásiptik keshendi sýb­sıdııalaýǵa, kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryna je­ńil­dikpen kredıt berý kólemin ul­ǵaı­tý­ǵa jumsalady. Úshinshiden, óńir­lerge qosymsha 476 mlrd teń­ge qarjy qarastyryldy. Atal­ǵan shyǵystardyń negizgi bóligi 271 mlrd teńge nemese 57 paıyzy batys jáne ońtústik óńirlerdi damytýǵa baǵyttalǵan. Bul – asa mańyzdy sharýa. Sebebi qýatty óńirlersiz memleket bolmaıdy. Eń bastysy, ınflıasııanyń deń­geıiniń ósýine baılanysty áleý­mettik tólemderdi ındeksteýge 110 mlrd teńge jumsalady. Sondaı-aq qańtar oqıǵasynda zardap shekken bızneske, azamattarǵa qar­jy qarastyrylǵan. Iаǵnı Ult­­tyq qordyń qarjysy tek aza­mat­tar úshin jumsalady. О́z kezegin­de, árıne, Úkimet bıýdjettiń túsi­min ulǵaıtý maqsatynda jumys atqaratyn bolady», dep jazdy R.Jeldibaı.

Sarapshylardyń aıtqany­na den qoısaq, Úkimettiń bıýdjet má­selesine qaıta oralýyna munaı óndirý deńgeıiniń tómendegeni sebep bolyp otyr. Osy tusta 2021 jyldyń bıýdjetine oısha oralsaq, munaı baǵasy shamamen 60 dollar kóleminde belgilengen bolatyn. Al 2021 jyly munaı baǵasy shamamen 100-120 dollar, dollar men teńge dálizi shamamen 370-430 dollar aınalasynda boldy. Bul qarjy memlekettik bıýdjettiń derbestigin kóterýge jetetindeı-aq qarjy bolatyn. Biraq aınalyp kelgende, munaı qymbat bolsa da jaǵdaı qyryq qubylyp, Ulttyq qorǵa taǵy da qol sozdyq.

Osyǵan deıin el bıýdjetine mu­naıdan túsetin túsim ótken jyl­men salystyrǵanda 30 pa­ıyzǵa artýy múmkin degen pikir­ler kóp aıtylǵan. Buǵan sebep te bar. Brent markaly munaı baǵasy uzaq ýaqyt boıy barreline 90 dollardan joǵary boldy. 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty bıýdjet túsimi 40 paıyzǵa arzandap ketti. Al 2021 jyly bul kórsetkish kerisinshe, 30 paıyzǵa ósti. 2021 jyldan bastap munaı baǵasy 90 dollardyń aınalasynan alystaǵan joq.

Sarapshy Beısenbek Zııabekov Ulttyq ekonomıka mınıstri Áli­bek Qýantyrovtyń «Bizde joǵary baǵa esebinen ótem­aqy júrip jatyr» degen pikirine nazar aýdarý qajettigin aıtty. Elimiz munaı, temir, kómir, astyq tárizdi shıkizat resýrstaryn shetelge tek dollarmen satady. Munaı baǵasynyń bir jyl boıy bıýdjette belgilegen shekten qymbat baǵany ustap turýy bıýdjdettiń qosymsha ty­nys alýyna múmkindik berý­ge tıis edi. Biraq is júzinde olaı bolmaı shyqty. Úkimet máse­leni sheshý úshin taǵy da Ult­tyq qorǵa qol saldy, munaı baǵa­sy­na táýeldi ekenimizdi jasyra almadyq. «Biz munaıdan basqa temir, kómir, astyq eksporttaımyz. Onyń bári sheteldik valıýtamen satylady. Byltyr dollar bıýdjette belgilengen 60 dollardan áldeqaıda joǵary boldy. Demek mınıstr aıtyp otyrǵandaı, bıýdjetke joǵary baǵa esebinen ótemaqy berý má­se­lesinde aıqyndylyq bolsa, bıýd­jettiń Ulttyq qorǵa degen táýel­dilik deńgeıi tómendep, bıýdjet­tiń tapshylyǵy shıkizat eks­porty­nyń joǵary baǵa esebinen tolyqtyrylyp otyrar edi», deıdi B.Zııabekov.

Onyń aıtýynsha, 1990 jyldary sheteldik ınvestorlarmen aradaǵy kelisimsharttardyń bizge tıimsiz tustarynyń zardaby tym aýyr bolyp shyqty. Sonyń eń bas­tysy, munaı-ken oryndaryn­daǵy qazaqstandyq úlestiń tym az­dy­ǵy. Ashyǵyn aıtqanda, biz munaı túsimimen emes, sol shetel­dik kom­panııallardyń memleketke tó­­lep otyrǵan salyǵymen bıýdjet­ti tolyqtyryp otyrmyz. «Munaı baǵasyna qatysty bıýdjetke joǵary baǵa esebinen ótemaqy berý máselesiniń memlekettik deńgeıde ashyq aıtylýynyń ózi jetistik. Osyǵan deıin sheteldik kompanııalardyń jyl saıyn qansha barrel munaı ıgeretini týraly málimetter ashyq aıtylmaıtyn. Tipti munaıdyń bizge tıesili segmentinen túsetin túsimniń ózi aldymen sheteldik korrespondenttik shottarǵa aýdarylyp, sodan keıin Ulttyq qorǵa túsedi. Biz elimizden ketip jat­qan munaı eksporty týraly máli­metterdi solardyń bergen derek­­teri arqyly bilip otyramyz. Úki­­met aldaǵy ýaqytta munaı túsi­­mi, baǵa aıyrmashylyǵy týra­ly málimetterdiń Ulttyq qorǵa túsý tetigin oılastyrýy kerek. Sol kezde ǵana baǵa aıyrma­shy­ly­ǵyndaǵy ótemaqy týraly másele ashyq aıtylady», deıdi B.Zııabekov.

Iаǵnı bıýdjetti talqyla­ǵan kezde negizgi ekonomıkalyq pa­ra­metrlerdi saqtaýǵa barynsha basymdyq bergen mańyzdy. Mysaly, memlekettik qaryzdyń shekti mólsheri IJО́-niń 25 paıyzynan, Ulttyq qor arqyly bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý IJО́-niń 2 paıyzynan aspaýǵa tıis. Sol kezde Ulttyq qorǵa degen táýeldilikti kezeń-kezeńimen azaıtyp, munaı baǵasyndaǵy qysqa merzimdi qubylmalyqqa qarsy turyp, bıýdjetti mazalaı berýdi toqtatamyz.

Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, shetelge eksporttap otyrǵan munaıymyz brend markasyna jatpaıdy. Sondaı-aq munaı men teńgeniń baılanysyn turaqty deýge bolmaıdy. Onyń teńgege áseri de tym sezimtal emes. Qazir Brent (Brent Crude Oil) baǵasy 107,59 dollar bolsa, bizde shyǵarylatyn CPC (Caspian Pipeline Consortium) markaly munaıdyń 80 paıyzy Kaspıı qubyry arqyly Novosibirge baryp, ary qaraı álemdik bırjaǵa ketedi. Eger, Brent (Brent Crude Oil) markaly munaı 127 dollar bolsa, CPC markasy 70-80 dollarmen satylýy múmkin. Brent (Brent Crude Oil) baǵasy 107,59 bolsa, CPC 50-60 dollardyń aınalasynda. Demek munaıymyz áý bastaǵy baǵadan qatty alystap ketken joq. A.Oljaev túsindirip ótkendeı, elimizge qatysty sanksııalar joq bolsa da geografııalyq-logıs­tıkalyq shyǵyndarǵa táýeldimiz. Munaı baǵasy álemdik naryq­ta qymbattasa da bizdiń munaı burynǵy baǵada satylady», dep túsindirdi A.Oljaev.

Tipti Ulttyq qorǵa túsetin munaı túsiminiń de belgili bir transferi bar. Basqasha aıtqanda, munaıdan túsetin túsimniń bárin alýǵa Ulttyq qordyń da quqy joq. Sheteldik qarjy kózderinen elge kelgen munaı túsimi Qarjy mınıstrligi men Ulttyq bank ar­qy­ly retteledi. Qysqasy, teń­gege qatysty problema osy eki ınstıtýttyń qalypty qyzmetine kóbirek táýeldi.

«Bul munaı qymbattasa mu­naıdan túsetin paıda da ósedi, paıdaǵa batyp qalamyz» degen pikirdiń tek ańyz ekenin kórsetedi. Munaı túsiminiń Ulttyq qordan artylǵan munaı túsimi transferi sol qordy basqaryp otyrǵan kom­­panııalardyń aktıvterine aı­na­lady. Demek qymbat munaı baǵasy men Ulttyq qor nemese bıýdjet arasynda tikeleı baılanys joq», dep túıindedi A.Oljaev.

ALMATY