«Egemen Qazaqstan» gazeti «Zııaly: parasat pen paryz» taqyrybynda dóńgelek ústel uıymdastyrdy. Redaksııa ǵımaratynyń májilis zalynda ótken keleli jıynǵa Memlekettik syılyqtyń laýreaty, belgili jazýshy Tólen Ábdik, ardakúreń aqyn Ǵalym Jaılybaı, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń dırektory Dáýletkereı Kápuly, Parlament Májilisiniń depýtaty, aqyn Maqpal Mysa, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń vıse-prezıdenti, «AMANAT» partııasy saıası keńesi bıýrosynyń múshesi Maksım Rojın, Assambleıa múshesi Asker Pırıev, kúıshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory Janǵalı Júzbaı jáne eldordalyq jas aqyndar qatysty.Dóńgelek ústeldi «Egemen Qazaqstan» RG» AQ Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli júrgizip otyrdy.Sonymen qatar alqaly jıyn aıasynda «Býyrqanǵan bula jyr» atty jınaqtyń tusaýkeser rásimi ótti. Jınaqqa sońǵy jyldary «Egemende» qyzmet etken jáne qyzmet etip júrgen jas aqyndardyń jyrlary toptastyrylǵan.
Darhan Qydyráli,
«Egemen Qazaqstan» AQ
Basqarma tóraǵasy:
Elordadaǵy zııaly qaýym, bizdiń shaqyrýymyzdy qabyldap, osynda kelgenderińiz úshin barshańyzǵa shynaıy alǵys bildiremin. Búgingi jıynymyzda «Býyrqanǵan bula jyr» atty antologııanyń tusaýy kesiledi, bul kitapqa «Egemen Qazaqstan» gazetinde buryn jumys istegen, qazir qyzmet atqaryp júrgen jas aqyndardyń jyrlary endi, sol avtorlar jáne Elordamyzdaǵy jas aqyndar osynda qatysyp otyr. Búgingi otyrysymyzdyń taqyryby «Zııaly degenimiz kim? Jańa Qazaqstan qoǵamynda zııaly qandaı bolýǵa tıis, ulttyń jańa bolmysyn qandaı qalyptastyramyz? Biz úshin zııaly degenimiz parasatty tulǵa ma? Onyń ult aldynda paryzy bar ma?» degen tóńirekte bolmaq. Osy mańyzdy saýaldar aınalasynda oı órbitsek, aqyldassaq, keńese otyrsaq.
Tólen Ábdik,
jazýshy:
Qoǵamda kóp dúnıeni dereý ózgertýge bolǵanymen, sana óte baıaý damıdy.
Shyńǵys handy kókke kóteremiz. Onyń tarıhı tulǵa ekenine daý joq. Biraq ortaǵasyrlyq túsinikpen ómir súre almaımyz ǵoı. Búgingi órkenıetpen ómir súremiz. Agressııany qoldaıtyn bolsań, erteń agressorlar bizdi de basyp alýy múmkin. Sony qoldaýymyz kerek pe?!
Osy máselelerge jastar jaǵy abaı bolsa eken. Jastyqta adam albyrt bolady. Biraq birte-birte sabyr jeńýi kerek. Sebebi zaman ózgergen, qundylyqtar da ózgere bastaıdy. Bizde qundylyqtar júıesi tolyq jasalmaı jatyr. Neni jaqsy kórý kerek, neni jaqsy kórmeý kerek degen eń qıyn másele bolyp shyqty.
Qazir shyndyǵyn aıtýymyz kerek, táýelsizdikten keıingi jańa bir dáýirge qadam bastyq. Qoǵamnyń saıası rejimi konstıtýsııaǵa baılanysty qalyptasýǵa tıis.
1994 jyly prezıdentke kómekshi bolyp keldim. Qytaıdan issapardan kelgem. Shaqyrǵanǵa barsam, prezıdent qolymdy alyp, «maǵan kómekshi bolyp kelseńiz qaıtedi?», deıdi. Ne aıtarymdy bilmeı qaldym. Sasqanymnan «Tasmaǵambetov bar emes pe?» deppin. «Maǵan ıntellıgensııamen baılanys jónindegi kómekshi qajet» dedi. Sonymen kómekshi bolyp keldim. Biz ol kezde bir-aq zattan qoryqtyq. Reseıdiń yqpaly, aramyzdaǵy orystardyń sany óte kóp boldy. Olar qarsy, ózimizdiń qazaq baýyrlarymyz bar olarǵa qosylyp alǵan. Solarmen kúreste bir adam kerek dep oıladyq. Bir adamnyń tóńiregine jınalýymyz kerek, onsyz táýelsizdikten aırylyp qalamyz dep bildik. Sóıte júrip júıeniń qalaı ózgergenin bilmeı qaldyq.
Biz konstıtýsııamen ómir súrýimiz kerek. Sondaǵy zańdardy oryndaýǵa tıispiz. Sonda ǵana elimiz ilgeri jyljıdy dep oılaımyn. Zııalylyqtyń ozyq úlgisin Alash arystarynyń ómir joly men ultqa etken qyzmetinen kóremiz. Olar elimizdiń azattyǵy men bostandyǵyn bárinen bıik qoıa bilgen tulǵalar boldy. Alashtyqtardyń eń aldymen sanasy azat boldy.
Abaıdy oqyp otyrsańyz, búkil shyǵarmashylyǵynda qazaqqa eń kerek nárse – ǵylymdy myń ret qaıtalaıtyn shyǵar. О́ıtkeni qazaqta ǵylym joq edi. Tehnokrat dep keıde bireýdi qorqytý úshin aıtatyn sııaqty. Ǵylymnyń arqasynda Japonııa álemge úlgi bolýda. Bizge de damý qajet. Ǵylym, tehnıka kerek. Al odan qorqyp, rýhanııatqa qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Sondyqtan meniń aıtarym, ıntellıgensııa búgingi zamannyń adamy bolýy kerek. Keıbir adamdarmen sóılesseń orta ǵasyrda ómir súrip jatqandaı áser qaldyrady.
Biz qazir álemdik damý men órkenıettiń ortasynda turmyz. Aǵylshyndardyń tiline jylyna 25 paıyz sóz qosylady eken. Termınder ǵoı. Til damıdy. Damý kerek. Onsyz bolmaıdy. Vagon degen sózdi «bagon» dep jazaıyq deıtinder bar. Instıtýtty «instıtýt» dep. Qorqatyn eshteńe joq. V árpi qazaqta bolǵan joq emes, bar. Ketip jatyr degendi aýyzsha ketivatyr deıdi. Ázerbaıjandar Otandy Vatan deıdi. Endeshe, bári bar bizde. Búgingi zaman adamy bolýymyz kerek.
Ǵalym Jaılybaı,
aqyn:
Kitap týraly aıtsaq, bul úlken joba dep aıtýǵa bolady. Birge júrip kúni erteń qazaqtyń úlken aqyndaryna aınalatyn orta býynǵa kóshe bastaǵan aqyndardyń jınaǵy qutty bolsyn. Aqyndyqty orta tárbıeleıdi. Belınıskıı:«Pýshkınniń qasynda da osynda úlken aqyndar boldy, ol Delvık, Bogdanovskıı sııaqty aqyndardyń ortasynan shyqty» deıdi ǵoı.
Búgingi taqyryp «Zııaly qaýym degen kim?» degen sóz tóńireginde bolyp otyr ǵoı, endeshe, zııaly degen moınyna galstýk taǵyp alǵan adam ba? Sheneýnik pe, aqyn-jazýshy, óner adamy ma? Osyǵan oı júgirtý kerek. Men zııaly qaýymdy eldiń ishinen kóremin. Solar el ishinde tentegin tıyp, jesirin qańǵytpaı otyratyn. Biz solardy kórip óstik. Máselen, anaý Uıǵyr aýdanynda Yzǵarbek degen aqsaqal bar, birneshe aýdandy basqarǵan. Qashan barsań, rýyńdy, elińdi suramaı qarsy alyp jatady. Ol kisi qazir sol jerdegi ártúrli áleýmettik jaǵdaılardy tezge salyp otyr. Al myna Baıanaýylda Qorabaı Shákirov degen kisi bar, Tólen aǵa ol kisini jaqsy biledi. Ol kisimen sóılesip, aralassańyz, janyńyz araıǵa shomylyp qaıtasyz. Al Soltústik Qazaqstanda Jomart Omarov deıtin kásipker jigit kúlli Qazaqstandaǵy mádenıettiń, qala berdi Jazýshylar Odaǵynyń atqaratyn jumystaryn jalǵyz ózi atqaryp júr. El de, jastar da sondaı azamattardyń sońyna eredi. Jańa Qazaqstan ıdeıasy men Joldaýdy jurt jaqsy qabyldady, biraq jurt ertesi oıanǵanda-aq Jańa Qazaqstandy kórgisi keledi. Ol múmkin be? Ol úshin osynda otyrǵan ár adam eńbek etý kerek dep oılaımyn. Qazir bizdiń ult bolyp uıysýymyzdyń qajetti sáti endi bastaldy. Jumeken aqyn «Saraılarǵa esik jasap júrmiz biz, sábılerge besik jasap júrmiz biz» deıtin óleńi bar edi ǵoı, sol ýaqyt endi keldi. Men Qaraǵandy lageri týraly kitap jazdym, bıyl on alty tilge aýdaryldy, jaqynda tusaýkeseri bolady. Soǵan baılanysty kóp dúnıe oqydym. Sheteldikterdiń bizdiń halyqqa degen rızashylyǵy kóp ekenin, olardyń bizdi adal, shynaıy halyq retinde baǵalaıtynyn sezindim. Osy qasıetterdi joǵaltyp almaı, jetildire túsý kerek.
Maqpal Mysa,
Májilis depýtaty:
Aǵalardyń álemdik órkenıetten oı túıip aıtyp jatqany bizdi oılandyrady. Bizdiń halqymyz tarıhynda zııalylyqtyń tórt kezeńi bar. Sonaý 1850 men 1905 jyldar aralyǵyndaǵy Ybyraı Altynsarın, Shoqan Ýálıhanov, Abaı birinshi kezendi túıindeıdi. Odan keıin Álıhan Bókeıhanov bastaǵan Mustafa, Mirjaqyptar ekinshi kezeń bolsa, budan ári úshinshi kezeń dep biz Muhtar Áýezov, Ilııas Esenberlın bastaǵan ult zııalylaryn aıtamyz, al tórtinshi kezeń dep qazirgi kezeńdi aıtýǵa bolady. Bala kezimizden zııaly degen uǵymdy jazý ónerimen baılanystyryp keldik, bul jasyryn emes. Qolyna qalam ustaǵan adam sert beredi. Ultqa qyzmet etemin degen ustanymmen ómir súredi. Soǵan qaraǵanda bizdiń qazirgi ustanymymyz durys dep oılaımyn. Tek qana mádenıettiń, rýhanııattyń janynda júrgen azamattardy zııaly dep ataǵan ádiletti shyǵar. Biz qazir el aralap júrmiz, qoǵamdyq qatynastardyń damý úrdisinde ultqa qyzmet etetin azamattardyń bar ekeni qýantady. Bir mysal, Almaty oblysyndaǵy qarapaıym bir azamat ultqa qyzmet kórsetýdiń úlgisin kórsetip júr. Tipti ol tentegi kóp aýyldy qazir aqsaqaldary bata berip, berekesi uıysqan aýylǵa aınaldyrdy. Qyzdarǵa seh, uldarǵa eńbek kabınetin ashyp bergen. Qalada ne bar, sol aýylda bári bar. Osyndaı azamattar ár aýylda bar dep oılaımyn.
Maksım Rojın,
Halyqaralyq Qazaq tili qoǵamynyń vıse-prezıdenti:
Osy ýaqytqa deıin qalyptasqan biraz túsinikterdiń ózgerip jatqanyn baıqaýǵa bolady qazir. Búginge deıin Qazaq tili qoǵamy zeınet jasyna jetken azamattardyń ujymy retinde qabyldanǵan edi. Qazir kózi ashyq, kókiregi oıaý jastardy jınaýǵa tyrysýdamyz. Jastar Tólen aǵa sekildi zııaly qaýym ókilderimen kóbirek kezdesý kerek ekenin kórip otyrmyn. Eldik, otansúıgishtik qundylyqtardy qalyptastyratyn aqparattar sizde bar. Intellıgensııa sóziniń ózin qarap otyrsaq, qoǵamda bolyp jatqan qubylystardy sezip, túısinip, halyqqa jetkizetin úlken kúsh. Jastar onymen baılanysyn úzbeýge tıis.
Qolymyzǵa tıgen táýelsizdikti saqtap, urpaqqa amanattap, demokratııalyq qoǵamǵa jol ashý tur jastardyń aldynda. Osy rette kópshilik jastardyń ustazy tık-tok bolyp barady. Sondyqtan mundaı kezdesýler turaqty ótse degen oıdamyz.
Asker PIrIev,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókili:
Búgingi jıynǵa qatysýshylardyń kóbi táýelsizdikpen birge týǵandar nemese odan keıin týǵandar sııaqty. «Elý jylda el jańa» desek te, ýaqyt jyldam ótýine baılanysty bul mólsher qysqarǵandaı kórinedi. Osyndaǵy jastarǵa qarap, sondaı áserge qalyp otyrmyn. Tólen aǵa men «Egemen Qazaqstan» jastarynyń birge otyrǵanynyń ózi biraz jaıdy ańǵartady. Áleýmettik jeli kúsh alyp, haıp qýýshylar alǵa ozǵan qazirgi ýaqytta zııaly kim degenge naqty jaýap berýdiń ózi qıyn. О́z isiniń mamany tanylyp, myńdaǵan adamdy aýzyna qaratqan adam ba, álde áleýmettik jelide myńdaǵan, mıllıondaǵan oqyrman, tyńdarmany bar bireý me? Biraq qundylyq eshqashan ózgermeıdi. Jalpy, adamnyń sóılegen sózi men isine, kózqarasyna qaraǵan jón dep bilemin. «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolam» deıdi ǵoı Sultanmahmut. Iаǵnı adamnyń kózqarasy jeke basy men týysqandarymen ǵana shektelip tur ma, álde odan aýqymdyraq oılaı alyp tur ma? Osyǵan baılanysty baǵalanady degen oıdamyn. Biz bıik bolýymyz ári keń oılaýymyz qajet.
Dáýletkereı Kápuly,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan fılıalynyń basshysy:
«Jalpy, elordada qalamgerler sany 160-qa jetti. Zııalylyq jóninde aıtsaq, ıntellıgensııa degen sózdiń qazaqshasy zııaly dep oılaıtyn sııaqtymyz, biraq ol árkim óz salasyn jetik biletin, sonyń aqyl-oıyn alǵa súıreıtin maman bolý kerek dep oılaımyn. Meıli, qaı salanyń ókili bolsyn, ulttyń sózin sóıleıtin, memlekettiń máselesinde aldyǵa shyǵyp, óziniń oıyn, aqylyn aıta alatyn, jurtty sabyrǵa shaqyra alatyn qasıetke ıe, tulǵalyq qasıeti da bar adamdy zııaly dep aıtýymyz kerek. Keshegi qańtar oqıǵasynda da zııaly qaýym ne istep jatyr, buǵyp jatyr degen sózder shyqty. Biraq zııaly bolý degen birden bılikke qarsy shyǵyp, mıtıngke shyǵý emes qoı. Áleýmettik jeliler arqyly bireýdi qaralaý, adamdardy dattaý ońaı boldy. Kózi ashyq azamattardyń kórinetin jeri osy sát, qazirgi eleń-alańda turǵan kezimiz. О́zderiniń eren eńbegine senetin azamattardyń el ishinde bar ekenine senemiz.
Ularbek Nurǵalym,
aqyn:
Zııalylyqty Alash arystarynan, solardyń tóńiregindegi azamattardan úırenýimiz kerek ekeni ras. Sol qıyn-qystaý kezde maqtaý men madaqtaý kútpeı, tipti sottalyp ketetinin bile tura elge jumys istegen arystar – shyn zııaly. Jańa eskiredi, tarıhqa aınalady, óıtkeni ýaqyt zańdylyǵy solaı. Degenmen myńjyldyq, ǵasyrlyq ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen ıdeologııa, ıdeıa jalǵasa beredi eken. Kezinde kınoǵa barǵan jazýshylar sol salany qalaı gúldendirdi, qazir bul qazaqqa múlde qatysy joq sııaqty elesteıdi. Kez kelgen salada qazaq jastary bir arnada toǵysyp, toptasyp jumys isteıtin bolsa, memleketti gúldendirer edi. Bas birigip, kózqarastar turǵysynda bir maqsatpen toǵysyp, jumys isteıik.
Daıyndaǵandar
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
Jánibek ÁLIMAN,
«Egemen Qazaqstan»